Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Khái niệm và vai trò của cảm ứng
1. Khái niệm cảm ứng
Cảm ứng là sự tiếp nhận và phản ứng của sinh vật đối với những thay đổi của môi trường (trong và ngoài), đảm bảo cho sinh vật thích ứng với môi trường sống.
Cảm ứng ở thực vật:
Cảm ứng của thực vật thường diễn ra chậm, khó nhận thấy, biểu hiện bằng các vận động dinh dưỡng như hướng nước, hướng hóa, hướng sáng,… hoặc sinh trưởng như mọc chồi cây theo mùa,…
Ví dụ: Lá cây trinh nữ (Mimosa pudica L.) cụp lại khi bị chạm phải.
Cảm ứng ở động vật:
Cảm ứng ở động vật diễn ra với tốc độ nhanh và đa dạng. Mức độ, tính chính xác, hình thức cảm ứng ở động vật thay đổi tùy thuộc vào bộ phận phụ trách cảm ứng.
Ví dụ: Khi bị gai đâm vào tay, thụ thể đau ở tay chuyển thông tin đau về bộ phận xử lí thông tin (tủy sống và não bộ), thông tin từ bộ phận xử lí thông tin truyền đến cơ xương, cơ xương co làm tay rụt lại.
So sánh cảm ứng ở thực vật và động vật:
| Tiêu chí | Thực vật | Động vật |
|---|---|---|
| Tốc độ phản ứng | Chậm, khó nhận thấy | Nhanh, đa dạng |
| Hình thức biểu hiện | Vận động dinh dưỡng (hướng sáng, hướng nước, hướng hóa…) hoặc sinh trưởng (mọc chồi theo mùa) | Phản xạ (co tay, quay đầu, co đồng tử…) |
| Bộ phận tham gia | Rễ, thân, lá (cùng một cơ quan vừa tiếp nhận, vừa xử lí, vừa đáp ứng) | Thụ thể cảm giác, hệ thần kinh, cơ quan đáp ứng (các bộ phận chuyên hóa riêng) |
2. Vai trò của cảm ứng đối với sinh vật
Cảm ứng là đặc điểm thích nghi với những thay đổi của môi trường, đảm bảo cho sinh vật tồn tại và phát triển.
Ví dụ:
- Ngọn cây hướng về phía có ánh sáng đảm bảo cho cây nhận được nhiều ánh sáng cung cấp cho quang hợp.
- Ở người, khi ánh sáng mạnh chiếu vào mắt thì đồng tử co lại, tránh cho mắt bị tổn thương.
Nếu sinh vật không phản ứng kịp thời đối với kích thích đến từ môi trường thì sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: sinh vật không thích nghi được, bị tổn thương, suy yếu, thậm chí chết.
II. Cơ chế cảm ứng ở sinh vật
Cảm ứng ở sinh vật được thực hiện thông qua các bộ phận: tiếp nhận kích thích, dẫn truyền thông tin kích thích, xử lí thông tin và đáp ứng.
1. Cơ chế cảm ứng ở thực vật
Cảm ứng ở thực vật khởi đầu bằng thụ thể trên màng tế bào tiếp nhận kích thích. Thông tin kích thích từ thụ thể được truyền qua tế bào chất dưới dạng dòng điện tử hoặc chất hóa học đến bộ phận xử lí thông tin và đáp ứng, rồi gây ra đáp ứng.
Đặc điểm quan trọng: Cả ba bộ phận tham gia vào cảm ứng ở thực vật đều là rễ, thân hoặc lá — nghĩa là cùng một cơ quan có thể vừa tiếp nhận kích thích, vừa xử lí thông tin, vừa thực hiện đáp ứng.
| Bộ phận | Chức năng | Ở thực vật |
|---|---|---|
| Tiếp nhận kích thích | Thu nhận kích thích từ môi trường | Thụ thể trên màng tế bào (ở rễ, thân hoặc lá) |
| Dẫn truyền thông tin | Truyền thông tin kích thích | Qua tế bào chất dưới dạng dòng điện tử hoặc chất hóa học |
| Xử lí thông tin và đáp ứng | Xử lí thông tin, gây ra đáp ứng | Rễ, thân hoặc lá |
2. Cơ chế cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh
Ở động vật có hệ thần kinh, cảm ứng thực hiện qua cung phản xạ:
| Bộ phận | Chức năng | Ở động vật |
|---|---|---|
| Tiếp nhận kích thích | Thu nhận kích thích từ môi trường | Thụ thể cảm giác |
| Dẫn truyền thông tin | Truyền xung thần kinh | Dây thần kinh hướng tâm → thần kinh trung ương → dây thần kinh li tâm |
| Xử lí thông tin | Phân tích, xử lí thông tin | Thần kinh trung ương (tủy sống, não bộ) |
| Đáp ứng | Thực hiện phản ứng | Cơ quan đáp ứng (cơ, tuyến…) |
Điểm giống nhau giữa cơ chế cảm ứng ở thực vật và động vật: Đều trải qua các giai đoạn tiếp nhận kích thích → dẫn truyền thông tin → xử lí thông tin → đáp ứng.
Điểm khác nhau chính: Ở thực vật, các bộ phận tham gia cảm ứng chưa chuyên hóa (cùng một cơ quan đảm nhận nhiều chức năng). Ở động vật có hệ thần kinh, các bộ phận đã chuyên hóa rõ ràng (thụ thể riêng, thần kinh trung ương riêng, cơ quan đáp ứng riêng), nên cảm ứng diễn ra nhanh và chính xác hơn.
Cô Nguyễn Ngọc Châu
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Sinh Học THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sinh học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ AT sinh học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Trần Phú