I. Lý thuyết trọng tâm

1. AI và sự phát triển của một số lĩnh vực

Ngày nay, rất nhiều lĩnh vực trong khoa học, công nghệ và đời sống đang được hưởng lợi từ những tiến bộ vượt bậc của Trí tuệ nhân tạo. Dưới đây là những lĩnh vực tiêu biểu:

Hệ chuyên gia

Trong giai đoạn đầu, hệ chuyên gia là những chương trình máy tính được xây dựng dựa trên các quy tắc suy diễn cùng với vốn hiểu biết của các chuyên gia trong từng lĩnh vực cụ thể.

Ngày nay, nhờ sự tiến bộ của AI, đặc biệt là kỹ thuật Học máy, nhiều hệ chuyên gia đã được nâng cấp với khả năng tự động học hỏi từ dữ liệu để hình thành các quy tắc và tri thức mới mà không cần con người lập trình sẵn.

Y học và chăm sóc sức khỏe

AI đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong lĩnh vực y tế với nhiều ứng dụng thiết thực:

• Nâng cao chất lượng hình ảnh y khoa, giúp phát hiện rõ ràng hơn các cấu trúc bất thường bên trong cơ thể người bệnh
• Thực hiện các phép đo đạc chỉ số lâm sàng một cách chính xác
• Hỗ trợ bác sĩ trong việc đưa ra chẩn đoán và đề xuất phương pháp điều trị kịp thời

Một ví dụ điển hình là phần mềm IBM Watson for Oncology, đã chứng minh được hiệu quả trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh nhân ung thư.

Giao thông vận tải

AI đóng vai trò then chốt trong việc phát triển các phương tiện có khả năng tự vận hành như ô tô tự lái, máy bay không người lái. Bên cạnh đó, AI còn được ứng dụng trong việc quản lý hệ thống giao thông thông minh và tối ưu hóa lộ trình cho các phương tiện vận chuyển.

Sự phát triển mạnh mẽ của các phương tiện tự hành trong những năm gần đây sẽ không thể đạt được nếu thiếu đi nền tảng công nghệ AI.

Tài chính và ngân hàng

Trong lĩnh vực tài chính, AI mang đến nhiều lợi ích vượt trội:

• Tự động hóa việc cập nhật chứng từ, hóa đơn vào hệ thống cơ sở dữ liệu
• Phân tích và xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ một cách hiệu quả
• Hỗ trợ đưa ra các quyết định đầu tư chính xác hơn
• Phát hiện và ngăn chặn các hành vi gian lận
• Cải thiện trải nghiệm dịch vụ cho khách hàng

Sản xuất công nghiệp

AI góp phần nâng cao hiệu suất, hiệu quả và tính bền vững trong các hoạt động sản xuất. Công nghệ này hỗ trợ tự động hóa nhiều quy trình từ khâu chế tạo, lắp ráp, kiểm tra chất lượng cho đến quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng.

Các robot và hệ thống tự động hóa được tích hợp AI có khả năng thực hiện nhiều công việc với độ chính xác cao trong môi trường sản xuất công nghiệp.

Nông nghiệp

Trong lĩnh vực nông nghiệp, AI được triển khai tại các trang trại để giám sát những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả nuôi trồng như:

• Điều kiện thời tiết và khí hậu
• Chất lượng đất đai
• Khả năng đề kháng dịch bệnh của vật nuôi và cây trồng

Nhờ AI, người nông dân có thể tối ưu hóa quy trình chăm sóc, hợp lý hóa việc tưới tiêu, dự báo mùa vụ và xác định thời điểm thu hoạch tốt nhất dựa trên phân tích dữ liệu về điều kiện chăm sóc, thời tiết, đất đai và giống cây trồng.

Giáo dục

AI đang cách mạng hóa ngành giáo dục thông qua:

• Phát triển các nền tảng học tập được cá nhân hóa theo nhu cầu từng người học
• Theo dõi tiến trình học tập và đề xuất nội dung phù hợp
• Cung cấp phản hồi tức thì cho từng cá nhân người học
• Các trợ lý học tập ảo có khả năng hỗ trợ cả học sinh và giáo viên bằng cách trả lời câu hỏi, cung cấp hướng dẫn và tài liệu học tập

Các lĩnh vực khác

Ngoài những lĩnh vực kể trên, AI còn có mặt trong nhiều ngành nghề khác:

Có thể khẳng định rằng AI đã trở thành một phần không thể tách rời trong cuộc sống hiện đại.

2. AI và một vài cảnh báo

Xu hướng phát triển của AI trong tương lai

Sự phát triển của AI đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng và có tiềm năng cách mạng hóa nhiều lĩnh vực. Dưới đây là một số xu hướng được dự báo:

① AI sẽ được ứng dụng rộng rãi hơn

Hiện tại, AI đã có mặt trong nhiều lĩnh vực từ sản xuất, y tế, giáo dục đến tài chính và giải trí. Với đà phát triển không ngừng, chắc chắn sẽ có thêm nhiều ngành nghề khác được hưởng lợi từ công nghệ này trong tương lai.

② AI sẽ trở nên thông minh hơn

Nhờ sự tiến bộ của các kỹ thuật học máy và nghiên cứu về AI tổng quát, AI đang ngày càng có khả năng xử lý những nhiệm vụ mà trước đây được coi là chỉ dành riêng cho con người, chẳng hạn như chẩn đoán bệnh, điều khiển phương tiện và sáng tạo nghệ thuật.

③ AI sẽ tác động sâu sắc đến xã hội

AI có thể mang lại nhiều lợi ích như nâng cao năng suất lao động, cải thiện chất lượng cuộc sống và góp phần giải quyết các vấn đề xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng tồn tại không ít rủi ro cần được quan tâm.

AI tạo sinh và ChatGPT

Triển vọng thực tế của AI không chỉ dừng lại ở những hứa hẹn. Sự phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây của AI tạo sinh (Generative AI) là một minh chứng rõ ràng.

AI tạo sinh tập trung vào việc xây dựng các thuật toán và mô hình có khả năng tự động tạo ra nội dung như hình ảnh, âm thanh và văn bản. Công nghệ này được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực bao gồm nghệ thuật, giải trí, quảng cáo và trò chơi điện tử.

ChatGPT là một ví dụ điển hình, đây là hệ thống xử lý ngôn ngữ tiên tiến do OpenAI phát triển. Đây là một hệ thống có tri thức, sở hữu khả năng suy luận và học hỏi đáng chú ý.

Những khả năng nổi bật của ChatGPT:

• Hiểu và tạo văn bản ngôn ngữ tự nhiên: ChatGPT có thể đọc hiểu các câu hỏi và yêu cầu của người dùng, sau đó đưa ra câu trả lời hợp lý và thông minh, linh hoạt theo từng ngữ cảnh cụ thể
• Phân tích và tổng hợp thông tin: Hệ thống có khả năng xử lý dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau để trả lời các câu hỏi mang tính phân tích và tổng hợp, cung cấp các giải pháp dựa trên khả năng suy luận và tổng hợp tri thức
• Tương tác tự nhiên: ChatGPT có thể giao tiếp với người dùng giống như một cuộc hội thoại thực sự giữa người với người, có khả năng nắm bắt và thích nghi với ngữ cảnh cụ thể
• Sáng tạo nội dung đa dạng: Bên cạnh việc trả lời câu hỏi, ChatGPT còn có thể làm thơ, soạn nhạc, viết thư, hỗ trợ thiết kế và thậm chí sửa lỗi trong các chương trình lập trình

Mặc dù vẫn còn nhiều hạn chế, nhưng nhiều chuyên gia đánh giá ChatGPT là bước đột phá quan trọng trong lĩnh vực AI vào năm 2022, có thể dẫn tới những thay đổi lớn về cách làm việc, cách suy nghĩ, cách dạy và học trong nhà trường.

Những nguy cơ và cảnh báo về AI

Bên cạnh những lợi ích to lớn, sự phát triển của AI cũng kéo theo nhiều nguy cơ cần được cảnh báo:

① Áp lực thất nghiệp

AI có khả năng tự động hóa nhiều công việc mà trước đây cần đến sức lao động của con người. Điều này có thể dẫn đến tình trạng mất việc làm ở nhiều ngành nghề, tạo ra thách thức lớn cho sự phát triển xã hội.

② Ảnh hưởng đến quyền riêng tư

Nhiều ứng dụng AI hoạt động dựa trên việc thu thập một lượng lớn dữ liệu cá nhân của người dùng. Điều này làm tăng mối lo ngại về nguy cơ quyền riêng tư bị xâm phạm hoặc lạm dụng.

③ Thiếu minh bạch

Phần lớn các ứng dụng AI hiện nay đều hoạt động như những “hộp đen”, gây khó khăn cho việc hiểu rõ các quyết định được đưa ra như thế nào. Điều này dẫn đến việc thiếu trách nhiệm giải trình để đảm bảo tính minh bạch.

④ Rủi ro về an ninh và an toàn

Nhiều ứng dụng AI được xây dựng và triển khai trực tuyến, tạo điều kiện cho việc bị xâm nhập hoặc tấn công để thay đổi dữ liệu và mô hình. Các quyết định sai lầm do AI đưa ra có thể gây hại trực tiếp cho con người, ví dụ như chẩn đoán sai về tình trạng bệnh tật hay ra quyết định tấn công các mục tiêu dân sự trong xung đột vũ trang.

⑤ Gia tăng bất bình đẳng xã hội

Những người có khả năng tiếp cận với AI và các nguồn lực cần thiết để phát triển AI sẽ có lợi thế hơn so với những người không có điều kiện đó, làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo trong xã hội.

⑥ Lạm dụng cho mục đích xấu

AI có thể bị sử dụng cho các mục đích tiêu cực như phát triển vũ khí tự động, thực hiện tấn công mạng hoặc kiểm soát xã hội một cách bất hợp pháp.

Giải pháp ứng phó

Để tận dụng tối đa lợi ích của AI đồng thời giảm thiểu các rủi ro tiềm ẩn, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều bên:

Thực tế đang đòi hỏi phải có những ràng buộc mang tính pháp lý đối với việc phát triển và ứng dụng AI trong một số lĩnh vực có khả năng ảnh hưởng trực tiếp tới sinh mạng con người. Ví dụ, ngăn cấm việc giao toàn quyền quyết định cho AI điều khiển vũ khí sát thương.

Thầy Phạm Thành Danh

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tin Học THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tin học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Thuận Hóa