I. Lý thuyết trọng tâm

1. Giao tiếp trong không gian mạng

1.1. Khái niệm không gian mạng

Không gian mạng (còn được gọi là thế giới ảo) là môi trường được tạo ra nhờ sử dụng mạng máy tính, trong đó Internet có thể được coi là không gian mạng lớn nhất.

Không gian mạng cho phép con người giao tiếp với nhau thông qua các phần mềm và dịch vụ giao tiếp trực tuyến như:

• Mạng xã hội (Facebook, Zalo, Instagram…)
• Thư điện tử (Gmail, Outlook…)
• Ứng dụng nhắn tin (Messenger, Telegram…)
• Gọi điện thoại video (FaceTime, Zoom, Google Meet…)
• Diễn đàn trực tuyến
• Nhật ký web (blog) và trang web cá nhân
• Các trang thương mại điện tử (Shopee, Lazada, Tiki…)

Nhận biết giao tiếp trong không gian mạng:

Không phải mọi hoạt động liên quan đến Internet đều là giao tiếp trong không gian mạng. Ví dụ:

• ✓ Giao tiếp với trợ lý ảo (chatbot) trên trang web → Là giao tiếp trong không gian mạng
• ✓ Tham gia lớp học trực tuyến → Là giao tiếp trong không gian mạng
• ✓ Hai người bạn gọi điện thoại video (FaceTime) → Là giao tiếp trong không gian mạng
• ✗ Hẹn gặp bạn tại quán cà phê Internet → Không phải giao tiếp trong không gian mạng (đây là giao tiếp trực tiếp)

1.2. Ưu điểm của giao tiếp trong không gian mạng

Giao tiếp trong không gian mạng (giao tiếp trực tuyến) mang lại nhiều lợi ích đáng kể, giúp nó trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng cho khoa học, giáo dục và cuộc sống.

① Thuận tiện

Giao tiếp trực tuyến có thể được thực hiện mọi nơi, mọi lúc, miễn là có kết nối mạng. Điều này đặc biệt có lợi cho những người không có điều kiện giao tiếp trực tiếp, chẳng hạn như những người sống xa nhau.

Ví dụ: Học sinh có thể tham gia lớp học trực tuyến tại nhà khi không thể đến trường; người thân ở nước ngoài có thể gọi video về nhà bất cứ lúc nào.

② Tiết kiệm thời gian và chi phí

So với giao tiếp trực tiếp, giao tiếp trực tuyến giúp tiết kiệm thời gian và chi phí di chuyển nhưng vẫn đảm bảo hiệu quả thực hiện công việc và đáp ứng yêu cầu kết nối con người trong cuộc sống.

Ví dụ: Hội nghị truyền hình có thể giảm nhu cầu đi lại và chi phí ăn ở; điện thoại video giúp con người gần nhau hơn khi không có điều kiện sống cùng nhau.

③ Mở rộng kết nối xã hội

Giao tiếp trực tuyến giúp dễ dàng mở rộng mạng lưới quan hệ xã hội và kết nối nhiều người khác nhau có cùng sở thích, quan điểm hoặc nhu cầu. Đây cũng là cách thức giúp xây dựng thương hiệu cá nhân hoặc doanh nghiệp bằng cách thông qua các kênh truyền thông xã hội, tạo ấn tượng tốt để thu hút khách hàng và bè bạn.

Ví dụ: Tham gia các nhóm học tập, câu lạc bộ sở thích trên mạng xã hội; kết bạn với những người có cùng đam mê từ khắp nơi trên thế giới.

④ Công cụ giao tiếp đa dạng

Không gian mạng cung cấp nhiều công cụ giao tiếp trực tuyến như hội nghị truyền hình, nhắn tin nhanh, thư điện tử, mạng xã hội… Sự đa dạng này cho phép người dùng lựa chọn công cụ phù hợp nhất với nhu cầu liên lạc của họ.

Ví dụ: Dùng email cho công việc chính thức, dùng tin nhắn cho trao đổi nhanh, dùng video call cho cuộc họp quan trọng.

1.3. Nhược điểm của giao tiếp trong không gian mạng

Bên cạnh những ưu điểm, giao tiếp trong không gian mạng cũng tiềm ẩn không ít nhược điểm đòi hỏi người dùng phải biết ứng xử đúng cách.

① Thiếu tín hiệu phi ngôn ngữ

Một số phương thức giao tiếp trong không gian mạng, ví dụ thư điện tử hay tin nhắn, có thể thiếu tín hiệu phi ngôn ngữ như nét mặt, ngôn ngữ cơ thể và biểu cảm giọng nói. Điều này có thể gây khó khăn trong việc truyền đạt cảm xúc và dẫn đến những hiểu lầm không đáng có.

Ví dụ: Một tin nhắn “Ok” có thể được hiểu là đồng ý vui vẻ hoặc miễn cưỡng tùy thuộc vào cách người đọc cảm nhận, trong khi nếu nói trực tiếp thì có thể thấy rõ thái độ qua nét mặt và giọng nói.

② Ẩn chứa nhiều nguy cơ về bảo mật và quyền riêng tư

Giao tiếp trực tuyến có thể bị vi phạm tính bảo mật, ví dụ bị lộ mật khẩu truy cập hay bị tấn công mạng, làm gia tăng các lo ngại về quyền riêng tư, chẳng hạn như bị xâm phạm dữ liệu, các thông tin riêng tư và nhạy cảm bị rò rỉ hoặc bị tấn công bởi những kẻ xấu.

Ví dụ: Tài khoản mạng xã hội bị hack, thông tin cá nhân bị đánh cắp và sử dụng vào mục đích xấu.

③ Khó khăn trong việc xây dựng mối quan hệ cá nhân chặt chẽ

Trong không gian mạng, người sử dụng có thể dễ dàng giấu mặt, tạo ra các bản sao không đầy đủ của bản thân hoặc giả mạo thông tin, làm cho người khác khó đánh giá được tính chân thật của thông tin và sự thật về người đối diện.

Ví dụ: Thông tin cá nhân của một tài khoản cụ thể trên mạng xã hội có thể chỉ là các thông tin bịa đặt. Điều này gây khó khăn trong việc xây dựng mối quan hệ và lòng tin.

④ Dễ bị ảnh hưởng bởi sự cố kỹ thuật

Các sự cố kỹ thuật như mất kết nối mạng và phần mềm không tương thích có thể cản trở giao tiếp trực tuyến, dẫn đến giao tiếp bị trì hoãn hoặc bị gián đoạn.

Ví dụ: Đang trong cuộc họp trực tuyến quan trọng thì mất mạng; đang nộp bài thi online thì phần mềm bị lỗi.

2. Thể hiện tính nhân văn trong không gian mạng

2.1. Ứng xử nhân văn khi giao tiếp trong không gian mạng

Bên cạnh việc thực hiện các quy tắc ứng xử trên mạng xã hội phù hợp với quy định của pháp luật (được nêu trong Quyết định số 874-QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021), khi giao tiếp trong không gian mạng người dùng cũng cần phải biết ứng xử một cách nhân văn.

Việc ứng xử nhân văn trong không gian mạng được thể hiện qua nhiều khía cạnh cụ thể khác nhau, sau đây là bốn khía cạnh quan trọng nhất:

① Tôn trọng

Bao gồm tôn trọng quyền riêng tư, không phát tán thông tin riêng tư của người khác mà không có sự cho phép của họ; tôn trọng quan điểm và suy nghĩ của mỗi người, không bắt buộc họ phải chấp nhận hoặc chia sẻ quan điểm của mình, cũng như không châm chọc hoặc làm cho người khác cảm thấy bị tổn thương.

Ví dụ: Không đăng ảnh của bạn lên mạng khi chưa được bạn đồng ý; không ép người khác phải có cùng quan điểm với mình.

② Lịch sự

Sử dụng ngôn từ đúng mực, không sử dụng ngôn từ nhạy cảm, lăng mạ, châm chọc, phỉ báng hoặc phân biệt chủng tộc, giới tính, tôn giáo… Trong nhiều trường hợp cần tránh sử dụng ngôn ngữ chuyên ngành hoặc từ lóng không được phổ biến để tránh việc làm cho đối phương không hiểu được nội dung muốn truyền tải.

Chia sẻ thông tin chính xác và đáng tin cậy, tránh lan truyền thông tin sai lệch hoặc tin đồn. Tránh gửi nội dung thư rác hoặc quảng cáo không liên quan đến nội dung chính của cuộc trò chuyện.

Ví dụ: Không dùng từ ngữ thô tục khi bình luận; kiểm tra nguồn tin trước khi chia sẻ; không spam tin nhắn quảng cáo.

③ Thấu hiểu

Cảm thông với người khác và hiểu được những khó khăn mà họ đang gặp phải. Cố gắng đặt mình vào hoàn cảnh của người khác để có thể hiểu được những suy nghĩ, tình cảm, vấn đề của họ. Khi thấu hiểu được người khác, ta sẽ có khả năng giúp đỡ họ một cách hiệu quả hơn.

Ví dụ: Khi bạn chia sẻ về khó khăn trên mạng xã hội, thay vì phán xét, hãy cố gắng hiểu hoàn cảnh của bạn ấy.

④ Hỗ trợ

Luôn sẵn lòng giúp đỡ, hỗ trợ người khác khi họ đang gặp khó khăn hoặc cần sự giúp đỡ mà đôi khi chỉ là những lời động viên chân thành, những tin nhắn an ủi kịp thời, những biểu cảm sẻ chia… Hỗ trợ nhau là cách xây dựng một cộng đồng trực tuyến mạnh mẽ, giúp nhau vượt qua khó khăn và cùng nhau phát triển.

Ví dụ: Gửi lời động viên khi bạn gặp chuyện buồn; chia sẻ tài liệu học tập cho các bạn trong nhóm lớp.

2.2. Cách hình thành thói quen ứng xử nhân văn

Để hình thành thói quen ứng xử nhân văn trong không gian mạng, có thể áp dụng các cách sau đây:

① Tự kiểm tra, cải thiện hành vi trực tuyến của mình

Hãy xem lại và tự đánh giá các hành vi của mình trên mạng xã hội, trong các cuộc trò chuyện trực tuyến, thư điện tử hoặc bất kỳ hình thức truyền thông tin nào khác. Nếu nhận thấy những hành vi của mình không đúng mực hoặc thiếu nhân văn, hãy cố gắng tìm cách sửa đổi.

② Bình tĩnh lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác

Để ứng xử nhân văn trong không gian mạng, hãy lắng nghe ý kiến của người khác và đối xử với họ một cách tôn trọng. Nếu không đồng ý với ý kiến của họ, hãy đưa ra lý do và phản bác một cách lịch sự.

③ Học cách xử lý các tình huống khó xử

Có nhiều tình huống khó xử có thể xảy ra trong không gian mạng. Hãy học cách xử lý chúng một cách đúng mực. Nếu cảm thấy không chắc chắn về cách xử lý, hãy tìm kiếm sự giúp đỡ từ những người có kinh nghiệm hoặc từ các tài liệu hướng dẫn trực tuyến.

④ Cẩn trọng với ngôn từ và cách viết

Sử dụng ngôn từ phù hợp và lịch sự là rất quan trọng. Hãy chú ý đến cách viết của mình để đảm bảo nó không gây hiểu nhầm hoặc mang tính khiêu khích.

⑤ Đối xử với người khác theo cách mà mình muốn được đối xử

Để hình thành thói quen ứng xử nhân văn trong không gian mạng, cần quán triệt tinh thần đối xử với người khác theo cách mà mình muốn được đối xử. Đây là nguyên tắc vàng giúp chúng ta luôn hành xử đúng mực.

2.3. Ứng xử nhân văn trong một số tình huống cụ thể

Dưới đây là một số ví dụ về ứng xử nhân văn trong một số tình huống cụ thể khi giao tiếp trong không gian mạng:

Tình huống 1: Trò chuyện trên diễn đàn

Nếu không đồng ý với ý kiến của ai đó, hãy cố gắng trao đổi một cách lịch sự và không bao giờ sử dụng ngôn ngữ khiêu khích hoặc phân biệt chủng tộc, giới tính, tôn giáo hoặc tấn công cá nhân. Hãy luôn tôn trọng quan điểm và suy nghĩ của người khác và biết giữ bình tĩnh trong các tình huống khó chịu hoặc bị xúc phạm.

Tình huống 2: Thảo luận trên mạng xã hội

Khi tham gia một cuộc thảo luận trên mạng xã hội, hãy đọc kỹ bài viết của người khác trước khi đưa ra ý kiến của mình. Nếu có ý kiến trái ngược, cần trao đổi một cách lịch sự trên tinh thần tôn trọng quan điểm của họ.

Tình huống 3: Sử dụng thư hoặc tin nhắn điện tử

Khi sử dụng thư hoặc tin nhắn điện tử, hãy viết một cách lịch sự, tránh sử dụng ngôn từ thô tục hoặc khiêu khích. Luôn tôn trọng quyền riêng tư của người nhận, không chia sẻ thông tin trao đổi riêng giữa hai người với một bên thứ ba khi chưa được phép.

Tình huống 4: Trò chuyện qua video

Khi trò chuyện qua video, hãy mặc quần áo lịch sự và không để lộ những vật dụng hoặc cảnh quan không phù hợp. Hãy giữ một thái độ đúng đắn trong suốt cuộc trò chuyện.

Tình huống 5: Đăng bài hoặc chia sẻ thông tin

Khi đăng bài hoặc chia sẻ thông tin lên mạng xã hội hoặc diễn đàn, hãy đọc kỹ nội dung, kiểm tra tính chính xác của nó để đảm bảo không làm tổn hại đến danh tiếng hoặc quyền riêng tư của người khác.

Tổng kết: Tôn trọng, lịch sự, thấu hiểu và sẵn sàng hỗ trợ là những yếu tố quan trọng của việc ứng xử nhân văn trong không gian mạng. Các yếu tố này giúp tạo ra một môi trường trao đổi thông tin và giao tiếp trong không gian mạng an toàn, lành mạnh, tránh việc làm tổn thương người khác, đồng thời cũng tạo sự thoải mái và tin tưởng cho mọi người khi tham gia vào các hoạt động trên không gian đó.

Thầy Phạm Thành Danh

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tin Học THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tin học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Thuận Hóa