1. Quá trình hình thành và bước đầu phát triển của Vương quốc Chăm-pa

a) Vương quốc Chăm-pa ra đời

• Trong thời kì Bắc thuộc, nhà Hán đã thiết lập ách cai trị đối với vùng đất ở phía Nam dãy Hoành Sơn nước ta, đặt tên gọi là quận Nhật Nam.
• Năm 192, dưới sự lãnh đạo của Khu Liên, người dân Tượng Lâm đã nổi dậy lật đổ ách cai trị ngoại bang, lập ra nước Lâm Ấp (tên gọi ban đầu của Vương quốc Chăm-pa).

b) Chặng đường hơn 8 thế kỉ đầu tiên

Vương quốc Chăm-pa phát triển qua nhiều giai đoạn, gắn liền với vai trò của những vùng đất khác nhau.

Trước thế kỉ VIII

• Cư dân Chăm-pa đã xây dựng một vương quốc khá hùng mạnh ở ven sông Thu Bồn.
• Kinh đô: Sin-ha-pu-ra (xã Duy Xuyên, thành phố Đà Nẵng ngày nay).

Thế kỉ VIII

• Kinh đô của Vương quốc Chăm-pa dịch chuyển về phía nam với tên gọi Vi-ra-pu-ra (xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hoà ngày nay).

Thế kỉ IX

• Cư dân Chăm-pa lại chuyển kinh đô về Đồng Dương (xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng ngày nay), có tên là In-đra-pu-ra.

2. Hoạt động kinh tế và tổ chức xã hội

a) Hoạt động kinh tế

Hoạt động kinh tế của cư dân Chăm-pa rất đa dạng:

• Trồng lúa.
• Chăn nuôi gia súc, gia cầm.
• Sản xuất các mặt hàng thủ công: đồ gốm, trang sức, dụng cụ sản xuất.
• Khai thác nguồn lợi tự nhiên:
  • Trên rừng: trầm hương, kì nam,…
  • Dưới biển: cá, tôm, ngọc trai,…

Sản phẩm làm ra không chỉ phục vụ đời sống hằng ngày mà còn được dùng để trao đổi, buôn bán trong nước và với các nước khác.

Thương mại biển

• Cư dân Chăm-pa giỏi nghề đi biển.
• Vương quốc Chăm-pa là một trung tâm buôn bán quốc tế thời bấy giờ.
• Kết nối với Trung Hoa, Ấn Độ và các nước Ả Rập.

Trao đổi hàng hoá

• Bán ra: trầm hương, kì nam, ngọc trai, ngà voi,… (sản phẩm nổi tiếng của miền nhiệt đới).
• Mua vào:
  • Thuỷ tinh (từ Ấn Độ).
  • Mã não (từ Thái Lan).
  • Gương đồng (từ Trung Quốc).
  • Đồ gốm men lam cô-ban (từ các nước Ả Rập).

b) Tổ chức xã hội

Bộ máy nhà nước

• Vua thường được đồng nhất với một vị thần, có quyền lực tối cao.
• Dưới vua là tể tướng và hai quan đại thần (một văn, một võ).
• Dưới đại thần là các quan đứng đầu ba cấp: châu – huyện – làng.

Các tầng lớp xã hội

Xã hội Chăm-pa bao gồm các tầng lớp:

• Tăng lữ.
• Quý tộc.
• Dân tự do.
• Một bộ phận nhỏ nô lệ.

3. Một số thành tựu văn hoá tiêu biểu

a) Chữ viết

• Sáng tạo ra chữ viết riêng cho dân tộc mình là thành tựu văn hoá nổi bật của cư dân Chăm-pa.
• Cùng với việc sử dụng chữ Phạn để ghi chép, từ thế kỉ thứ IV, cư dân Chăm-pa đã cải biên chữ viết của người Ấn Độ để tạo thành hệ thống chữ Chăm cổ.

b) Tín ngưỡng và tôn giáo

Tín ngưỡng bản địa

Cư dân Chăm-pa xưa theo nhiều tín ngưỡng:

• Thờ thần Mặt Trời.
• Thờ thần Núi.
• Thờ thần Nước.
• Thờ thần Lúa.

Tôn giáo du nhập

Du nhập một số tôn giáo lớn từ bên ngoài:

• Phật giáo.
• Bà La Môn giáo.

Kiến trúc – điêu khắc

Sự đa dạng về tín ngưỡng và tôn giáo góp phần tạo ra những thành tựu đặc sắc về kiến trúc và điêu khắc Chăm-pa. Nhiều di sản tiêu biểu còn tồn tại đến ngày nay:

• Thánh địa Mỹ Sơn.
• Phật viện Đồng Dương (thành phố Đà Nẵng).
• Nhiều đền tháp Chăm khác ở ven biển miền Trung nước ta.

c) Lễ hội

• Nhiều lễ hội được tổ chức trong năm đã minh chứng cho sự phong phú về đời sống văn hoá tinh thần của cư dân Chăm-pa xưa.
• Các lễ hội thường mang ý nghĩa nguyện cầu cho cuộc sống tốt đẹp, mùa màng bội thu, xã hội yên bình và hưng thịnh.
• Tiêu biểu nhất là lễ hội Ka-tê.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tư duy

VƯƠNG QUỐC CHĂM-PA TỪ THẾ KỈ II ĐẾN THẾ KỈ X

Quá trình hình thành và phát triển

• Ra đời:
  • Năm 192, Khu Liên lãnh đạo nhân dân Tượng Lâm nổi dậy
  • Lập nước Lâm Ấp – tên gọi ban đầu của Chăm-pa
• Các giai đoạn phát triển:
  • Trước thế kỉ VIII: ven sông Thu Bồn, kinh đô Sin-ha-pu-ra (Duy Xuyên – Đà Nẵng)
  • Thế kỉ VIII: chuyển vào nam, kinh đô Vi-ra-pu-ra (Ninh Phước – Khánh Hoà)
  • Thế kỉ IX: kinh đô In-đra-pu-ra (Đồng Dương – Đà Nẵng)

Hoạt động kinh tế

• Đa dạng:
  • Trồng lúa, chăn nuôi
  • Thủ công: đồ gốm, trang sức, dụng cụ sản xuất
  • Khai thác rừng: trầm hương, kì nam
  • Khai thác biển: cá, tôm, ngọc trai
• Thương mại biển:
  • Giỏi nghề đi biển
  • Trung tâm buôn bán quốc tế: kết nối Trung Hoa, Ấn Độ, Ả Rập
  • Bán: trầm hương, kì nam, ngọc trai, ngà voi
  • Mua: thuỷ tinh (Ấn Độ), mã não (Thái Lan), gương đồng (Trung Quốc), gốm men lam cô-ban (Ả Rập)

Tổ chức xã hội

• Bộ máy nhà nước:
  • Vua: đồng nhất với vị thần, quyền lực tối cao
  • Tể tướng + 2 đại thần (văn, võ)
  • Châu → Huyện → Làng
• Các tầng lớp: tăng lữ – quý tộc – dân tự do – nô lệ (bộ phận nhỏ)

Thành tựu văn hoá

• Chữ viết:
  • Sử dụng chữ Phạn
  • Thế kỉ IV: sáng tạo chữ Chăm cổ (từ chữ Ấn Độ)
• Tín ngưỡng, tôn giáo:
  • Bản địa: thần Mặt Trời, thần Núi, thần Nước, thần Lúa
  • Du nhập: Phật giáo, Bà La Môn giáo
• Kiến trúc – điêu khắc:
  • Thánh địa Mỹ Sơn (Di sản văn hoá thế giới 1999)
  • Phật viện Đồng Dương (Đà Nẵng)
  • Đền tháp Chăm ven biển miền Trung
• Lễ hội: tiêu biểu nhất là lễ hội Ka-tê

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn