1. Tặng phẩm của những dòng sông

a) Điều kiện tự nhiên

Vị trí địa lí

• Ai Cập: nằm ở vùng Đông Bắc châu Phi, nơi có dòng sông Nin chảy qua.
• Lưỡng Hà: là tên gọi vùng đất nằm giữa hai con sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ ở khu vực Tây Nam Á.

Vai trò của các dòng sông

• Nhà sử học Hê-rô-đốt đã viết: “Ai Cập là tặng phẩm của sông Nin”. Sông Nin:
  • Tạo nên ở vùng thung lũng một dải đất phù sa màu mỡ, có chỗ dày tới 10 m.
  • Hằng năm mang nước tưới cho cây cối, hoa màu tốt tươi.
  • Biến Ai Cập từ “một đồng cát bụi” trở thành “một vườn hoa”.
• Sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ:
  • Mùa xuân nước dâng cao, mang phù sa màu mỡ bồi đắp cho vùng hạ lưu.
  • Biến vùng cửa sông trở thành đồng bằng.
  • Bờ biển của vịnh Ba Tư phải lùi xa gần 200 km.

b) Hoạt động kinh tế của cư dân

Khoảng 6 000 năm trước, người Ai Cập và Lưỡng Hà đã biết làm nông nghiệp. Họ đã:

• Phát minh ra cái cày.
• Biết sử dụng sức kéo của động vật để cày ruộng.
• Biết đắp đê, đào hồ và làm hệ thống kênh mương tưới tiêu.

Các dòng sông trở thành những tuyến đường giao thương chính, thúc đẩy thương mại ở Ai Cập và Lưỡng Hà phát triển.

→ Nhờ biết khai thác những thuận lợi của điều kiện tự nhiên, cư dân Ai Cập, Lưỡng Hà đã sớm tạo dựng được nền văn minh của mình.

2. Hành trình lập quốc của người Ai Cập và Lưỡng Hà

a) Quá trình lập quốc ở Ai Cập

• Khoảng năm 3200 TCN: ông vua huyền thoại có tên là Mê-nét đã thống nhất các công xã (còn gọi là các nôm) thành Nhà nước Ai Cập.
• Ai Cập trải qua các giai đoạn:
  • Tảo kì vương quốc.
  • Cổ vương quốc.
  • Trung vương quốc.
  • Tân vương quốc.
  • Hậu kì vương quốc.
• Đến giữa thế kỉ I TCN: Ai Cập bị La Mã xâm lược và thống trị.

b) Quá trình lập quốc ở Lưỡng Hà

• Khoảng thiên niên kỉ IV TCN: người Xu-me đến định cư và xây dựng các nhà nước thành bang tại vùng hạ lưu hai dòng sông.
• Sau đó, người Ác-cát, Át-xi-ri, Ba-bi-lon,… đã thành lập vương triều của mình, thay nhau làm chủ vùng đất này.
• Năm 1792 TCN: bắt đầu thời kì trị vì của vua Ha-mu-ra-bi.
• Năm 539 TCN: Lưỡng Hà bị Ba Tư xâm lược.

c) Đặc điểm nhà nước

• Ở Ai Cập, vua được gọi là pha-ra-ông (kẻ ngự trong cung điện).
• Ở Lưỡng Hà, vua được gọi là en-xi (người đứng đầu).
• Nhà nước do vua đứng đầu và có toàn quyền → gọi là nhà nước quân chủ chuyên chế.

3. Những thành tựu văn hoá chủ yếu

Người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại có nhiều phát minh quan trọng còn có giá trị đến ngày nay như: cách làm thuỷ lợi, phát minh ra cái cày, bánh xe, chữ viết,…

a) Chữ viết

• Người Ai Cập dùng hình vẽ thực để biểu đạt ý niệm → gọi là chữ tượng hình.
• Người Lưỡng Hà dùng chữ hình nêm.

→ Đó là những loại chữ cổ nhất thế giới.

b) Toán học

• Người Ai Cập biết làm các phép tính theo hệ đếm thập phân.
• Người Lưỡng Hà làm phép tính theo hệ đếm 60.
• Cả hai dân tộc đều tính được diện tích các hình.

c) Thiên văn – Lịch pháp

Họ biết làm lịch: một năm có 12 tháng, một tháng có 29 hoặc 30 ngày.

d) Y học – Kĩ thuật

• Kĩ thuật ướp xác của người Ai Cập cũng còn nhiều điều bí ẩn mà ngày nay các nhà khoa học đang tìm lời giải đáp.

e) Kiến trúc

Người Ai Cập và Lưỡng Hà đã tạo dựng nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng, tiêu biểu nhất là:

• Kim tự tháp và tượng Nhân sư ở Ai Cập.
• Vườn treo Ba-bi-lon ở Lưỡng Hà.

→ Đều là kì quan của thế giới cổ đại.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tư duy

AI CẬP VÀ LƯỠNG HÀ CỔ ĐẠI

Tặng phẩm của những dòng sông

• Ai Cập: Đông Bắc châu Phi – sông Nin (phù sa dày 10 m, “tặng phẩm của sông Nin”)
• Lưỡng Hà: Tây Nam Á – sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ (phù sa bồi đắp vịnh Ba Tư lùi 200 km)
• Khoảng 6 000 năm trước: biết làm nông nghiệp
  • Phát minh cái cày
  • Sức kéo động vật
  • Đắp đê, đào hồ, kênh mương
  • Sông là tuyến giao thương chính → thương mại phát triển

Hành trình lập quốc

• Ai Cập:
  • 3200 TCN: Mê-nét thống nhất các nôm → Nhà nước Ai Cập
  • 5 giai đoạn: Tảo kì → Cổ → Trung → Tân → Hậu kì vương quốc
  • Giữa thế kỉ I TCN: La Mã xâm lược
  • Vua = pha-ra-ông
• Lưỡng Hà:
  • Thiên niên kỉ IV TCN: người Xu-me lập nhà nước thành bang
  • Tiếp nối: Ác-cát, Át-xi-ri, Ba-bi-lon
  • 1792 TCN: vua Ha-mu-ra-bi trị vì
  • 539 TCN: Ba Tư xâm lược
  • Vua = en-xi
• Đều là nhà nước quân chủ chuyên chế

Thành tựu văn hoá chủ yếu

• Chữ viết: Ai Cập – tượng hình; Lưỡng Hà – chữ hình nêm (cổ nhất thế giới)
• Toán học: Ai Cập – hệ đếm thập phân; Lưỡng Hà – hệ đếm 60; tính diện tích các hình
• Lịch pháp: 1 năm 12 tháng, 1 tháng 29 hoặc 30 ngày
• Y học – kĩ thuật: kĩ thuật ướp xác (Ai Cập)
• Kiến trúc: kim tự tháp, tượng Nhân sư (Ai Cập), vườn treo Ba-bi-lon (Lưỡng Hà) → kì quan thế giới cổ đại

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn