I. Khái niệm phát triển bền vững và mối tương tác giữa kinh tế – xã hội – môi trường

1. Khái niệm và mục tiêu của phát triển bền vững

Có nhiều khái niệm phát triển bền vững, được thay đổi cho phù hợp với tiến trình phát triển kinh tế – xã hội và bảo vệ môi trường của các quốc gia. Hai khái niệm thường được sử dụng nhất:

Vì sao phát triển bền vững là xu hướng tất yếu: Con người đang phải đối mặt với hàng loạt vấn đề về môi trường, tài nguyên, kinh tế, xã hội và hệ thống khí hậu.

Đặc điểm: Phát triển bền vững là một chiến lược lâu dài, được xây dựng và thực hiện có kế hoạch, phù hợp cho mỗi quốc gia, nhằm từng bước đạt được 17 mục tiêu toàn cầu mà Liên hợp quốc đã phát động cho giai đoạn 2015 – 2030.

2. Mối tương tác giữa kinh tế – xã hội – môi trường trong quá trình phát triển

Mục tiêu chung của phát triển bền vững: đảm bảo cho mọi người dân được đáp ứng đầy đủ những nhu cầu thiết yếu về kinh tế, văn hoá xã hội và được sống trong môi trường an toàn.

Quan điểm xuyên suốt: tập trung vào cả ba lĩnh vực: kinh tế bền vững, xã hội bền vững và môi trường bền vững.

Nguyên tắc cốt lõi: Phát triển bền vững đòi hỏi sự phát triển cân đối, hài hoà giữa ba lĩnh vực. Nếu ưu tiên một lĩnh vực phát triển nhanh hơn thì cả hệ thống sẽ mất cân bằng và có thể sụp đổ.

Nội dung cần thực hiện trong từng lĩnh vực (theo Hình 34.1):

Sự tương tác qua lại giữa ba lĩnh vực:

II. Phát triển bền vững trong một số lĩnh vực

Mỗi quốc gia cần có chính sách phù hợp để phát triển bền vững và hài hoà cả ba lĩnh vực:

1. Khái niệm và vai trò của phát triển nông nghiệp bền vững

Khái niệm: Nông nghiệp bền vững là phương thức canh tác nông nghiệp theo cách bền vững, để đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm và dệt may hiện tại của xã hội, mà không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng các nhu cầu đó của các thế hệ tương lai.

Ba điều kiện của nông nghiệp bền vững:

1. Tôn trọng môi trường, bảo tồn và quản lí hiệu quả tài nguyên thiên nhiên;
2. Đảm bảo mức thu nhập công bằng và đầy đủ cho người nông dân;
3. Không gây ảnh hưởng đến các thế hệ tiếp theo, đảm bảo người nông dân có được thu nhập công bằng và đầy đủ trong tương lai.

Vai trò của nông nghiệp bền vững (Bảng 34.1):

2. Các biện pháp hạn chế ô nhiễm môi trường

Khái niệm ô nhiễm môi trường: là sự biến đổi tính chất vật lí, hoá học, sinh học của thành phần môi trường đến mức gây ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ của con người, sinh vật và tự nhiên.

Các dạng ô nhiễm: ô nhiễm môi trường đất, không khí, biển, nước…

Ba nhóm biện pháp:

3. Vai trò và các biện pháp sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên

Tài nguyên thiên nhiên là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế, xã hội, cần được khai thác hợp lí và bền vững. Có ba nhóm tài nguyên:

4. Vấn đề dân số và vai trò của chính sách dân số đối với phát triển bền vững

Tác động của dân số tăng nhanh (nhất là ở các nước đang phát triển): ảnh hưởng xấu đến sự phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường và chất lượng cuộc sống; tạo gánh nặng cho việc đảm bảo thu nhập, việc làm, nơi ở, lương thực, y tế, giáo dục, giao thông, điện, nước.

Hai mặt của vấn đề dân số: Dân số đông và tăng nhanh sẽ cản trở tiến trình phát triển bền vững. Ngược lại, nếu dân số gia tăng phù hợp hoặc ổn định thì sẽ tạo nên nguồn lao động dồi dào để phát triển kinh tế, đồng thời chủ động được kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường.

Ba nhóm chính sách dân số trên thế giới:

Điểm chung: Chính sách dân số của hầu hết các quốc gia là duy trì tỉ lệ sinh thay thế, mỗi gia đình nên có trung bình hai con.

Ở Việt Nam:

• Chính sách “Kế hoạch hoá gia đình” từ 1982 – 2015: mỗi gia đình chỉ nên có 2 con và khoảng cách giữa 2 con là 5 năm.
• Thay đổi gần đây trong pháp lệnh dân số: mỗi cặp vợ chồng và cá nhân có quyền quyết định thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh cho phù hợp với lứa tuổi, tình trạng sức khoẻ, điều kiện học tập, lao động, công tác, thu nhập.

5. Vai trò của giáo dục môi trường đối với phát triển bền vững

Mục tiêu: tạo ra những công dân có đủ nhận thức, ý thức và năng lực bảo vệ môi trường trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội, hướng tới phát triển bền vững.

Ba mục tiêu cụ thể (Hình 34.4):

Lưu ý: Kiến thức và ý thức bảo vệ môi trường là chưa đủ — con người cần được trang bị thêm kĩ năng hành động vì môi trường.

Bốn nhóm đối tượng của giáo dục môi trường:

6. Học sinh cần làm gì để góp phần phát triển bền vững

1. Trang bị kiến thức về môi trường và phát triển bền vững: tìm hiểu vai trò và giá trị của môi trường, tài nguyên, các vấn đề môi trường, các giải pháp và chính sách bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh.
2. Thể hiện chính kiến và thái độ đúng đắn: tôn trọng, ủng hộ các hành động, sản phẩm, dự án, chương trình “xanh”; nói không hoặc phản đối các hoạt động gây hại đến môi trường.
3. Tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường: giữ gìn đồ dùng cá nhân, trường lớp, công trình công cộng xanh – sạch – đẹp; trồng cây xanh, đạp xe vì môi trường, tiết kiệm điện, phân loại rác thải, giảm sử dụng vỏ hộp và túi nhựa; quyên góp, thiện nguyện, dạy học miễn phí.
4. Tổ chức các hoạt động vì sự phát triển bền vững: tổ chức các nhóm, đội hoạt động bảo vệ môi trường, tiêu dùng xanh; giáo dục cộng đồng làm sạch công viên, làm đồ tái chế; thực hiện điều tra, giám sát, tố cáo các hành vi gây hại môi trường.
5. Định hướng tương lai: trở thành chuyên gia trong các lĩnh vực phát triển và luôn quan tâm đến phát triển bền vững trong lĩnh vực mình làm việc — phát triển sản phẩm xanh, khai thác năng lượng tái tạo, phát triển công nghệ sản xuất sạch, nông nghiệp sinh thái.

Cô Nguyễn Ngọc Châu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Sinh Học THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sinh học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ AT sinh học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Trần Phú