Thảo luận về một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống phù hợp với lứa tuổi (được gợi ra từ tác phẩm văn học) là nội dung phần Nói và nghe trong chương trình Ngữ văn 9. Bài viết dưới đây giúp các em nắm vững yêu cầu, cách chuẩn bị, cách thảo luận và bài nói mẫu

I. Giới thiệu chung

Văn học nảy sinh từ cuộc sống, phản ánh nhiều mặt, nhiều vấn đề của cuộc sống. Từ một tác phẩm văn học đã học hoặc đã đọc, em có thể chọn một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống phù hợp với lứa tuổi làm đề tài thảo luận.

Tham gia thảo luận nhóm sẽ giúp em cải thiện kĩ năng nói trước đám đông và phát triển tư duy phản biện.

Mục đích thảo luận: Để có cái nhìn đúng đắn, sâu sắc và toàn diện hơn về vấn đề, đồng thời tạo được không khí thân thiện, sự đồng cảm trong một bối cảnh sinh hoạt cụ thể.

Người nghe: Các thành viên tham gia thảo luận và những người tham dự buổi thảo luận do có nhu cầu tìm hiểu về vấn đề.

II. Một số lưu ý khi thảo luận

Khi thảo luận về một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống, người nói và người nghe cần đảm bảo những yêu cầu sau:

Đối với người nói: Thực hiện đúng nguyên tắc luân phiên lượt lời; tập trung vào vấn đề thảo luận; đảm bảo quy định về thời gian; tuân thủ sự điều hành của người chủ trì. Khi phát biểu cần nói ngắn gọn, rõ ràng, không lặp lại các ý người khác đã trình bày mà cần có sự tiếp nối, phát triển những ý đó một cách hợp lí.

Đối với người nghe: Lắng nghe với thái độ tôn trọng, không ngắt lời người nói. Tóm tắt được nội dung thuyết trình của người khác. Nắm bắt được nội dung chính mà nhóm đã trao đổi và trình bày lại được nội dung đó (nếu được yêu cầu).

Đối với người phát biểu sau: Cần nắm rõ ý kiến của người phát biểu trước đó, thể hiện thái độ tán thành hay phản đối ý kiến ấy.

III. Hướng dẫn thảo luận theo các bước

Bước 1: Trước khi thảo luận

a. Thành lập nhóm và lựa chọn vấn đề

Lựa chọn một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học đã học hoặc đã đọc. Ví dụ:

• Sức hủy hoại của chiến tranh — gợi ra từ Chinh phụ ngâm.
• Khát vọng hạnh phúc của con người — gợi ra từ Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc.
• Nỗi nhớ quê hương của người xa xứ — gợi ra từ Tiếng đàn mưa (Bích Khê).
• Thân phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến — gợi ra từ Cung oán ngâm khúc (Nguyễn Gia Thiều).
• Giá trị của những điều con người trân quý trong cuộc sống — gợi ra từ Chinh phụ ngâm và Tiếng đàn mưa.
• Tình yêu thiên nhiên, đất nước — gợi ra từ Sơn Tinh – Thủy Tinh (Nguyễn Nhược Pháp), Tiếng đàn mưa (Bích Khê).

b. Phân công nhiệm vụ

• Phân công người điều hành (chủ trì): có nhiệm vụ nêu vấn đề, điều phối việc phát biểu, tổng kết.
• Phân công thư kí: có nhiệm vụ ghi lại nội dung cuộc thảo luận thành biên bản.
• Các thành viên còn lại: chuẩn bị ý kiến để tham gia thảo luận.

c. Thống nhất nguyên tắc

• Tuân thủ sự điều hành của người chủ trì.
• Phát biểu ngắn gọn, rõ ràng.
• Không lặp lại ý người khác đã nói, mà tiếp nối và phát triển.
• Lắng nghe tôn trọng, không ngắt lời.

d. Chuẩn bị nội dung

Mỗi người cần nắm nội dung khái quát và các chi tiết trong tác phẩm văn học có liên quan đến vấn đề được lựa chọn để chuẩn bị ý kiến. Có thể chuẩn bị thêm tranh ảnh, đoạn phim ngắn,… để hỗ trợ cho phần trình bày.

Bước 2: Thảo luận

a. Mở đầu

Người chủ trì nêu vấn đề thảo luận đã được thống nhất ở phần chuẩn bị. Giới thiệu ngắn gọn lí do chọn vấn đề, tác phẩm văn học liên quan và mục đích của buổi thảo luận.

b. Triển khai

• Theo sự chỉ định của người chủ trì, các thành viên lần lượt trình bày ý kiến với lí lẽ và bằng chứng thuyết phục.
• Chú ý sử dụng ngôn ngữ cơ thể (nét mặt, ánh mắt, cử chỉ, điệu bộ) và điều chỉnh ngữ điệu nói cho phù hợp với nội dung trình bày.
• Kết hợp hiệu quả ngôn ngữ nói với các phương tiện hỗ trợ như tranh ảnh, đoạn phim ngắn,…
• Khi một thành viên phát biểu, các thành viên còn lại lắng nghe, ghi chép vắn tắt, đặt câu hỏi, góp ý, phản biện.
• Các khía cạnh của vấn đề phải được thảo luận thấu đáo, bàn luận từ nhiều góc nhìn khác nhau, có liên hệ với các chi tiết, nhân vật, vấn đề được đặt ra trong tác phẩm văn học.
• Thư kí ghi chép nội dung các ý kiến thành biên bản.

c. Kết thúc

Người chủ trì tổng kết các nội dung chính đã thảo luận. Có thể khẳng định những điểm đồng thuận của các ý kiến hoặc những khía cạnh còn tồn tại các quan điểm khác nhau. Khẳng định ý nghĩa của việc thảo luận và cảm ơn sự đóng góp của các thành viên.

Bước 3: Đánh giá

Sau khi thảo luận, cần đánh giá các nội dung sau:

• Vấn đề nêu lên để thảo luận có ý nghĩa như thế nào?
• Các ý kiến thảo luận đã làm rõ những khía cạnh nào của vấn đề? Những khía cạnh nào cần tiếp tục suy nghĩ?
• Các ý kiến đã đáp ứng yêu cầu về nội dung và cách trình bày chưa?
• Cách sử dụng ngôn ngữ nói, ngôn ngữ cơ thể và phương tiện hỗ trợ đã phù hợp chưa?
• Cách tổ chức, điều hành buổi thảo luận đã hợp lí chưa?

IV. Bài nói mẫu: Thảo luận về “Sức hủy hoại của chiến tranh đối với hạnh phúc con người” (gợi ra từ Chinh phụ ngâm)

Dưới đây là mẫu một buổi thảo luận nhóm để các em tham khảo cách tổ chức và trình bày ý kiến.

Phần mở đầu (Người chủ trì)

“Kính chào thầy/cô và các bạn! Hôm nay, nhóm chúng em sẽ cùng thảo luận về vấn đề: Sức hủy hoại của chiến tranh đối với hạnh phúc con người — một vấn đề được gợi ra từ tác phẩm Chinh phụ ngâm (nguyên tác Đặng Trần Côn, bản diễn Nôm Đoàn Thị Điểm).

Chinh phụ ngâm kể về nỗi buồn thương, chờ đợi đến mòn mỏi của người vợ có chồng ra trận. Tác phẩm khiến chúng em suy nghĩ rất nhiều về hậu quả mà chiến tranh gây ra — không chỉ là sự tàn phá vật chất mà còn là những vết thương tinh thần sâu sắc trong tâm hồn con người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Vấn đề này rất đáng quan tâm và phù hợp với lứa tuổi chúng em vì hòa bình là điều mà thế hệ trẻ cần trân trọng và bảo vệ.

Bây giờ, em xin mời các thành viên lần lượt trình bày ý kiến.”

Ý kiến thành viên 1: Chiến tranh hủy hoại hạnh phúc gia đình

“Theo em, điều đầu tiên mà chiến tranh hủy hoại chính là hạnh phúc gia đình. Trong Chinh phụ ngâm, người chinh phụ phải xa chồng ngay từ khi mới cưới — ‘Thuở trời đất nổi cơn gió bụi / Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên’. Chiến tranh đã tước đi quyền được sống bên người thân yêu, khiến đôi vợ chồng trẻ bị chia lìa.

Liên hệ với thực tế, trong lịch sử Việt Nam, hàng triệu gia đình đã bị chia cắt bởi chiến tranh. Nhiều người mẹ chờ con, nhiều người vợ chờ chồng mà không bao giờ gặp lại. Ngay cả ngày nay, trên thế giới vẫn còn nhiều cuộc xung đột khiến các gia đình phải ly tán, trẻ em mất cha mẹ. Điều này cho thấy chiến tranh là kẻ thù lớn nhất của hạnh phúc gia đình.”

Ý kiến thành viên 2: Chiến tranh tàn phá tâm hồn con người

“Em đồng ý với ý kiến của bạn và muốn bổ sung thêm một khía cạnh: chiến tranh không chỉ hủy hoại hạnh phúc gia đình mà còn tàn phá tâm hồn con người một cách khủng khiếp.

Trong Chinh phụ ngâm, người chinh phụ sống trong nỗi cô đơn, lo lắng triền miên — ngày đêm mong nhớ chồng, lo sợ chồng không trở về. Nỗi buồn ấy khiến nàng mất đi tuổi xuân, mất đi niềm vui sống. Tương tự, trong bài thơ Tiếng đàn mưa của Bích Khê, khách tha hương cũng sống trong tâm trạng cô đơn, nhớ nhà đến ‘muôn hàng lệ rơi’. Cả hai nhân vật đều bị tách khỏi nơi mình thuộc về và đều phải chịu đựng nỗi đau tinh thần.

Ngày nay, các nhà tâm lí học gọi đó là chấn thương tâm lí hậu chiến tranh — không chỉ người lính mà cả gia đình họ cũng phải gánh chịu. Vết thương trên cơ thể có thể lành, nhưng vết thương trong tâm hồn thì rất khó chữa lành.”

Ý kiến thành viên 3: Từ văn học đến ý thức gìn giữ hòa bình

“Em muốn đưa vấn đề sang một góc nhìn khác. Các bạn đã phân tích rất rõ sức hủy hoại của chiến tranh, nhưng em nghĩ điều quan trọng hơn là: từ những tác phẩm văn học như Chinh phụ ngâm, chúng ta rút ra được bài học gì?

Theo em, văn học giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về giá trị của hòa bình. Khi đọc những câu thơ đau đớn của người chinh phụ, chúng ta cảm nhận được rằng hòa bình không phải là điều hiển nhiên — nó là thành quả mà nhiều thế hệ đã đánh đổi bằng máu và nước mắt.

Là học sinh, chúng ta có thể góp phần gìn giữ hòa bình bằng cách: trân trọng cuộc sống hiện tại, yêu thương gia đình và bạn bè, giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại thay vì bạo lực, và học tập tốt để xây dựng đất nước. Đó chính là cách chúng ta đáp lại những hy sinh của các thế hệ đi trước.”

Ý kiến thành viên 4: Phản biện và bổ sung

“Em đồng ý với tất cả các ý kiến của các bạn. Tuy nhiên, em muốn bổ sung một điểm: chúng ta cũng cần thấy rằng trong tác phẩm Chinh phụ ngâm, dù đau khổ, người chinh phụ vẫn thể hiện khát vọng hạnh phúc. Nàng vẫn mong chồng trở về, vẫn hi vọng ngày đoàn tụ. Điều đó cho thấy dù chiến tranh có tàn khốc đến đâu, con người vẫn không từ bỏ khát vọng sống, khát vọng yêu thương.

Cũng trong Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều, người cung nữ dù bị giam cầm trong cung cấm vẫn khát khao tự do, khát khao hạnh phúc — thậm chí ‘Dang tay muốn dứt tơ hồng / Bực mình muốn đạp tiêu phòng mà ra’. Khát vọng ấy cho thấy sức sống mãnh liệt của con người.

Vì vậy, bên cạnh việc nhận thức sức hủy hoại của chiến tranh, chúng ta cũng cần trân trọng khát vọng hạnh phúc — đó là động lực để con người vượt qua mọi khó khăn.”

Phần kết thúc (Người chủ trì)

“Cảm ơn tất cả các bạn đã đóng góp những ý kiến rất sâu sắc! Qua buổi thảo luận, nhóm chúng ta đã làm rõ được các khía cạnh sau:

Thứ nhất, chiến tranh hủy hoại hạnh phúc gia đình, khiến con người bị chia lìa.

Thứ hai, chiến tranh tàn phá tâm hồn con người, gây ra những vết thương tinh thần khó chữa lành.

Thứ ba, từ tác phẩm văn học, chúng ta rút ra bài học về giá trị của hòa bình và trách nhiệm gìn giữ hòa bình.

Thứ tư, dù trong hoàn cảnh nào, con người vẫn không từ bỏ khát vọng hạnh phúc — và đó là điều đáng trân trọng nhất.

Xin cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe!”

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng