Viết bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết là kiểu bài thuộc phần Viết. Bài viết dưới đây giúp các em nắm vững lý thuyết cách viết, dàn ý chi tiết và bài văn mẫu về chủ đề con người trong mối quan hệ với tự nhiên – bám sát SGK Ngữ văn 9.

I. Yêu cầu của kiểu bài

Bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết (con người trong mối quan hệ với tự nhiên) cần đáp ứng bốn yêu cầu sau:

Thứ nhất, nêu được vấn đề thể hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên để bàn luận. Vấn đề cần rõ ràng, cụ thể và có tính thời sự.

Thứ hai, trình bày được mối quan hệ hai chiều giữa con người với tự nhiên (trong phạm vi vấn đề nghị luận), triển khai hệ thống luận điểm chặt chẽ, sử dụng lí lẽ sắc bén, bằng chứng xác thực và tiêu biểu.

Thứ ba, nêu được quan điểm trái chiều về vấn đề hoặc khía cạnh nào đó của vấn đề và phản bác một cách có cơ sở.

Thứ tư, đề xuất được giải pháp khả thi để giải quyết những bất ổn trong ứng xử của con người với tự nhiên.

II. Phân tích bài viết tham khảo trong SGK

SGK Ngữ văn 9 đưa ra bài viết tham khảo “Con người đã làm gì với tự nhiên?” (theo Hoàng Vĩnh, tạp chí Văn học và Tuổi trẻ, tháng 4/2023). Phân tích bài viết này giúp các em hiểu rõ cách triển khai kiểu bài.

1. Vấn đề nghị luận

Bài viết bàn về mối quan hệ mật thiết giữa con người với tự nhiên — đây là vấn đề muôn thuở nhưng không phải ai cũng nhận thức sâu sắc, thấu đáo để biết ứng xử đúng đắn.

2. Bố cục 3 phần

Bài viết có bố cục rõ ràng gồm mở bài, thân bài và kết bài — mỗi phần thực hiện đúng chức năng của nó.

3. Hệ thống luận điểm

Phần thân bài triển khai 5 luận điểm, mỗi luận điểm được viết thành một đoạn văn riêng:

• Luận điểm 1: Thể chất của con người mang tính tự nhiên. (Con người là một phần của tự nhiên, thể xác tuân thủ các quy luật tự nhiên: cần hít thở, ăn uống, trao đổi chất với môi trường.)
• Luận điểm 2: Tự nhiên là thế giới bao quanh con người. (Cỏ cây, hoa lá, sông suối, núi rừng, các hiện tượng thời tiết… đều thuộc giới tự nhiên. Cuộc sống con người phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên.)
• Luận điểm 3: Tự nhiên còn là nguồn sống của tâm hồn con người. (Tự nhiên là nguồn cảm hứng cho sáng tạo nghệ thuật: âm nhạc, hội họa, văn học, điện ảnh…)
• Luận điểm 4: Con người đã đối xử tệ bạc với tự nhiên. (Sông suối ô nhiễm, biển ngập rác, khí quyển ô nhiễm, rừng bị chặt phá, tài nguyên cạn kiệt…)
• Luận điểm 5: Con người phải trả giá vì đã tác động vào tự nhiên một cách thiếu khoa học. (Thời tiết bất thường, Trái Đất nóng lên, băng tan, nhiều loài tuyệt chủng, tầng ô-dôn thủng…)

4. Phản bác ý kiến trái chiều

Bài viết nêu và phản bác quan điểm cho rằng việc bảo vệ tự nhiên chỉ là trách nhiệm của một số người có vị trí quan trọng trong xã hội. Người viết khẳng định: trên hành trình đó, mỗi người đều không phải là người ngoài cuộc, mọi việc dù lớn dù nhỏ đều có thể góp phần cải thiện tình hình.

5. Giải pháp

Bài viết đề xuất giải pháp có tính đồng bộ: từ nhận thức đến hành động, từ vai trò cá nhân đến vai trò cộng đồng. Các hành động cụ thể: trồng cây xanh, tắt bớt thiết bị điện, hạn chế hóa chất, tiết kiệm nước, giữ gìn môi trường sống…

6. Kinh nghiệm rút ra

Từ bài viết tham khảo, có thể rút ra một số kinh nghiệm quan trọng: mỗi luận điểm cần được triển khai bằng lí lẽ phù hợp và bằng chứng xác thực, tiêu biểu. Câu nêu luận điểm nằm ở phần đầu mỗi đoạn văn, giúp người đọc dễ nắm bắt. Các luận điểm sắp xếp theo trình tự logic: từ bản chất vấn đề → mặt tích cực → mặt tiêu cực → hậu quả → phản bác → giải pháp.

III. Hướng dẫn thực hành viết theo các bước

Bước 1: Trước khi viết

a. Lựa chọn đề tài

Các em cần huy động vốn kiến thức, tham khảo sách báo, theo dõi thông tin trên các phương tiện truyền thông và quan sát thế giới xung quanh để chọn đề tài phù hợp. Một số đề tài gợi ý trong SGK:

• Vấn đề khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên phục vụ sản xuất ở địa phương.
• Khai thác và bảo vệ nguồn lợi hải sản trong phát triển kinh tế biển.
• Quan điểm “sống xanh” và ý nghĩa của nó.
• Tình trạng thiếu nguồn nước sạch trong cuộc sống hiện nay.
• Tác động của biến đổi khí hậu đối với cuộc sống con người.

b. Tìm ý

Để tìm ý cho bài viết, cần đặt ra và trả lời 4 câu hỏi then chốt:

Câu hỏi 1: Vấn đề cần được giải quyết là gì? Câu hỏi này giúp xác định rõ luận đề, làm cơ sở triển khai hệ thống luận điểm.

Câu hỏi 2: Ý kiến của em về vấn đề như thế nào? Người viết cần trình bày rõ ý kiến qua hệ thống luận điểm. Mỗi luận điểm dựa trên một khía cạnh của vấn đề, được làm sáng tỏ bằng lí lẽ và bằng chứng.

Câu hỏi 3: Có thể xuất hiện ý kiến nào trái ngược? Cần dùng lí lẽ, bằng chứng nào để phản bác? Người viết cần hình dung ý kiến trái chiều để tìm cách phản bác, nhằm khẳng định chắc chắn hơn quan điểm của mình.

Câu hỏi 4: Cần có giải pháp nào để giải quyết vấn đề? Tùy vấn đề cụ thể và góc nhìn, trải nghiệm mà đề xuất giải pháp phù hợp. Giải pháp cần có tính đồng bộ (từ nhận thức đến hành động, từ cá nhân đến cộng đồng) và có tính khả thi.

c. Lập dàn ý

Dàn ý chung cho kiểu bài:

Mở bài: Giới thiệu vấn đề thể hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, nêu sự cần thiết của việc bàn luận.

Thân bài:

• Luận điểm 1: Bản chất của vấn đề nghị luận; quan hệ giữa con người với tự nhiên thể hiện ở vấn đề (nêu lí lẽ và bằng chứng).
• Luận điểm 2: Mặt tích cực của mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và lợi ích có thể thu được (nêu lí lẽ và bằng chứng).
• Luận điểm 3: Mặt tiêu cực của mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và hậu quả có thể gánh chịu (nêu lí lẽ và bằng chứng).
• Nêu ý kiến trái chiều và phản bác.
• Đề xuất giải pháp có tính khả thi.

Kết bài: Khẳng định tầm quan trọng của việc nhận thức đúng và giải quyết hiệu quả vấn đề nêu ra.

Bước 2: Viết bài

Khi viết, cần lưu ý:

• Bám sát dàn ý, nắm vững yêu cầu nội dung từng phần.
• Phần Mở bài, Kết bài cũng như từng luận điểm của phần Thân bài nên viết thành một đoạn văn. Căn cứ yêu cầu cụ thể để lựa chọn kiểu đoạn văn diễn dịch, quy nạp, song song hay phối hợp.
• Sử dụng từ ngữ liên kết để các câu trong đoạn và các đoạn trong bài có quan hệ chặt chẽ, mạch lạc.
• Viết Mở bài hấp dẫn (có thể dẫn dắt bằng câu nói, số liệu, hiện tượng thực tế…).
• Triển khai các luận điểm Thân bài chặt chẽ, logic.
• Viết Kết bài gây ấn tượng, khái quát vấn đề và nêu hướng hành động.

Bước 3: Chỉnh sửa bài viết

Đối chiếu bài viết với dàn ý, kiểm tra theo các tiêu chí:

• Sự rõ ràng của vấn đề được nêu để bàn luận (ở phần Mở bài).
• Sự đầy đủ của các luận điểm cần triển khai (ở phần Thân bài).
• Sự chặt chẽ trong lập luận (cách sử dụng lí lẽ, bằng chứng; sức thuyết phục trong cách phản bác quan điểm trái chiều).
• Mức độ đáp ứng yêu cầu về quy cách trình bày, chính tả và diễn đạt.

IV. Bảng kiểm kĩ năng viết

Các em có thể sử dụng bảng kiểm sau để tự đánh giá bài viết:

V. Dàn ý chi tiết bài văn mẫu

Đề bài: Viết bài văn trình bày ý kiến của em về vấn đề tác động của biến đổi khí hậu đối với cuộc sống của con người.

Mở bài: Giới thiệu vấn đề — biến đổi khí hậu đang là một trong những thách thức lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống con người trên toàn cầu.

Thân bài:

• Luận điểm 1: Giải thích hiện tượng biến đổi khí hậu và nguyên nhân (Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của hệ thống khí hậu trong hiện tại và tương lai do tác động chủ yếu của con người; nguyên nhân gồm phát thải khí nhà kính, phá rừng, công nghiệp hóa…).
• Luận điểm 2: Thực trạng tác động của biến đổi khí hậu (Trái Đất nóng lên, mực nước biển dâng, hệ sinh thái bị phá hủy, thiên tai, dịch bệnh, nghèo đói, di cư…).
• Nêu ý kiến trái chiều: Một số người phủ nhận hoặc giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, cho rằng nỗ lực giảm thiểu là không cần thiết → phản bác bằng bằng chứng khoa học.
• Luận điểm 3: Giải pháp (hành động của các quốc gia và mỗi cá nhân).

Kết bài: Khẳng định tầm quan trọng của việc nhận thức đúng và có giải pháp hiệu quả để ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu.

VI. Bài văn mẫu: Tác động của biến đổi khí hậu đối với cuộc sống con người

Năm 2023, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã phát đi lời cảnh báo gây chấn động: “Thời đại nóng lên toàn cầu đã kết thúc, thời đại sôi sục toàn cầu đã bắt đầu.” Lời cảnh báo ấy không hề phóng đại khi hàng loạt kỷ lục nhiệt độ bị phá vỡ trên khắp thế giới. Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt, ảnh hưởng sâu rộng và trực tiếp đến mọi mặt trong cuộc sống con người. Nhận thức đầy đủ về vấn đề này là bước đầu tiên để chúng ta tìm ra cách ứng phó hiệu quả.

Trước hết, cần hiểu rõ biến đổi khí hậu là gì và vì sao nó xảy ra. Biến đổi khí hậu là sự thay đổi lớn và kéo dài của hệ thống khí hậu Trái Đất, biểu hiện qua sự tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu, thay đổi lượng mưa, mực nước biển dâng và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan. Nguyên nhân chính xuất phát từ hoạt động của con người: việc đốt nhiên liệu hóa thạch (than đá, dầu mỏ, khí đốt) trong sản xuất công nghiệp và giao thông vận tải thải ra lượng lớn khí nhà kính, đặc biệt là CO₂, gây hiệu ứng nhà kính làm Trái Đất nóng lên. Bên cạnh đó, nạn phá rừng diện rộng khiến lá phổi xanh của hành tinh mất dần khả năng hấp thụ CO₂. Hoạt động nông nghiệp, chăn nuôi quy mô lớn cũng phát thải lượng đáng kể khí mê-tan — một loại khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt gấp nhiều lần CO₂. Có thể nói, chính con người đã tạo ra nguyên nhân chủ yếu dẫn đến biến đổi khí hậu thông qua lối sống và phương thức sản xuất thiếu bền vững.

Tác động của biến đổi khí hậu đối với cuộc sống con người đang ngày càng nghiêm trọng và hiện hữu rõ nét. Trái Đất đang nóng lên với tốc độ đáng lo ngại. Nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 1,1°C so với thời kì tiền công nghiệp, và hệ quả là hàng loạt thảm họa thiên nhiên xảy ra với tần suất và cường độ ngày càng dữ dội. Bão lũ, hạn hán, cháy rừng, sóng nhiệt… tàn phá nhiều vùng trên thế giới, cướp đi sinh mạng của hàng ngàn người mỗi năm và gây thiệt hại kinh tế khổng lồ. Mực nước biển dâng do băng ở hai cực tan nhanh đe dọa nhấn chìm nhiều vùng đất thấp ven biển — nơi sinh sống của hàng trăm triệu người. Riêng tại Việt Nam, Đồng bằng sông Cửu Long — vựa lúa lớn nhất cả nước — đang đối mặt nghiêm trọng với tình trạng xâm nhập mặn và ngập lụt do nước biển dâng. Các hệ sinh thái bị phá hủy: rạn san hô tẩy trắng hàng loạt, nhiều loài động thực vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng vì mất môi trường sống. Biến đổi khí hậu còn kéo theo dịch bệnh, mất mùa, nghèo đói và làn sóng di cư — tất cả đều đe dọa trực tiếp đến sự sống còn và chất lượng cuộc sống của hàng triệu người trên Trái Đất.

Mặc dù thực tế đã rõ ràng như vậy, vẫn còn một số ý kiến cho rằng biến đổi khí hậu không nghiêm trọng như các nhà khoa học cảnh báo, hoặc đây chỉ là hiện tượng tự nhiên theo chu kì, không cần con người phải nỗ lực ứng phó. Nhận thức như vậy là thiếu cơ sở khoa học và rất nguy hiểm. Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) — tổ chức quy tụ hàng nghìn nhà khoa học hàng đầu thế giới — đã khẳng định rõ ràng rằng hoạt động của con người là nguyên nhân chính gây ra biến đổi khí hậu hiện nay. Các bằng chứng khoa học từ đo đạc nhiệt độ, phân tích lõi băng, quan sát vệ tinh đều cho thấy tốc độ nóng lên hiện tại vượt xa mọi chu kì tự nhiên trong hàng triệu năm. Nếu tiếp tục phủ nhận và không hành động, hậu quả sẽ ngày càng nặng nề hơn, đến mức không thể đảo ngược.

Vậy con người cần làm gì trước tác động của biến đổi khí hậu? Giải pháp cần được thực hiện đồng bộ ở nhiều cấp độ. Ở cấp quốc gia và quốc tế, các nước cần thực hiện nghiêm túc cam kết giảm phát thải khí nhà kính theo Thỏa thuận Paris, đẩy mạnh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo (điện mặt trời, điện gió), bảo vệ và phục hồi rừng, đầu tư vào công nghệ xanh. Ở cấp cộng đồng và cá nhân, mỗi người đều có thể đóng góp bằng những hành động thiết thực hàng ngày: tiết kiệm năng lượng và nước, hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần, ưu tiên phương tiện giao thông công cộng, phân loại rác tại nguồn, trồng cây xanh, và quan trọng nhất là nâng cao nhận thức cho bản thân cũng như người xung quanh về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. Những việc tưởng nhỏ nhặt ấy, khi trở thành thói quen của cả cộng đồng, sẽ tạo ra sức mạnh to lớn.

Tóm lại, biến đổi khí hậu không phải là vấn đề xa vời mà đang hiện hữu trong cuộc sống hàng ngày của mỗi chúng ta. Con người vừa là nguyên nhân chính gây ra biến đổi khí hậu, vừa là đối tượng chịu tác động nặng nề nhất từ nó. Nhận thức đúng đắn và hành động kịp thời là trách nhiệm của mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng, mỗi quốc gia. Sống hài hòa với tự nhiên, tôn trọng và bảo vệ môi trường bằng những hành động thiết thực — đó không chỉ là trách nhiệm mà còn là cách chúng ta bảo vệ chính tương lai của mình và các thế hệ mai sau.

VII. Một số đề tài gợi ý và hướng triển khai

Đề tài 1: Quan điểm “sống xanh” và ý nghĩa của nó

• Luận điểm 1: “Sống xanh” là gì? (Lối sống thân thiện với môi trường, giảm thiểu tác động tiêu cực lên tự nhiên.)
• Luận điểm 2: Ý nghĩa của “sống xanh” đối với sức khỏe con người và môi trường.
• Luận điểm 3: Thực trạng — nhiều người chưa quan tâm hoặc cho rằng “sống xanh” là bất tiện, tốn kém.
• Phản bác: “Sống xanh” không đồng nghĩa với thiếu thốn, bất tiện; ngược lại, nó giúp nâng cao chất lượng cuộc sống.
• Giải pháp: Bắt đầu từ những thay đổi nhỏ hàng ngày (mang bình nước riêng, hạn chế đồ nhựa, sử dụng phương tiện công cộng…).

Đề tài 2: Tình trạng thiếu nguồn nước sạch

• Luận điểm 1: Nước sạch là nguồn tài nguyên thiết yếu nhưng đang ngày càng khan hiếm.
• Luận điểm 2: Nguyên nhân — ô nhiễm nguồn nước từ chất thải công nghiệp, sinh hoạt; biến đổi khí hậu; khai thác quá mức.
• Luận điểm 3: Hậu quả — ảnh hưởng sức khỏe, dịch bệnh, xung đột, đói nghèo.
• Phản bác: Việt Nam nhiều sông ngòi không có nghĩa là không thiếu nước sạch — nhiều vùng nông thôn, vùng cao đang rất khó khăn về nước sạch.
• Giải pháp: Tiết kiệm nước, bảo vệ nguồn nước, đầu tư hệ thống xử lý nước.

Đề tài 3: Vấn đề khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên tại địa phương

• Luận điểm 1: Tài nguyên thiên nhiên tại địa phương gồm những gì, vai trò đối với đời sống.
• Luận điểm 2: Thực trạng khai thác — những mặt tích cực (phát triển kinh tế) và tiêu cực (cạn kiệt, ô nhiễm).
• Luận điểm 3: Hậu quả nếu tiếp tục khai thác thiếu bền vững.
• Phản bác: Không thể vì phát triển kinh tế mà bỏ qua bảo vệ môi trường.
• Giải pháp: Khai thác hợp lí, phát triển bền vững, kết hợp bảo tồn và phát triển.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng