Ngày xưa của Vũ Cao là văn bản 3 trong Bài 4: Khám phá vẻ đẹp văn chương, chương trình Ngữ văn 9. Bài viết dưới đây giúp các em tìm hiểu tác giả, nội dung bài thơ, ý nghĩa việc bà hát ru cháu bằng Truyện Kiều, các cách tiếp nhận Truyện Kiều, sức sống trường tồn của Truyện Kiều và nghệ thuật đặc sắc

I. Tác giả Vũ Cao

Vũ Cao (1922 – 2007) quê ở Vụ Bản, Nam Định (Nay là Tỉnh Ninh Bình). Ông từng tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Hầu hết tác phẩm của ông viết về đề tài chiến tranh và những tình cảm cách mạng. Ông viết thơ không nhiều nhưng lời thơ giản dị, nhẹ nhàng, giàu cảm xúc, ngôn ngữ và hình ảnh thơ trẻ trung, tươi mới. Ngoài sáng tác, ông còn có công đào tạo, bồi dưỡng và giới thiệu nhiều nhân tài thơ cho đất nước.

Tác phẩm tiêu biểu: Núi Đôi (thơ, 1956), Đèo Trúc (thơ, 1973), Từ một trận địa (truyện ngắn, 1973),…

II. Tìm hiểu chung về bài thơ

1. Xuất xứ

Bài thơ Ngày xưa được trích trong tập Thơ với tuổi thơ (NXB Kim Đồng, Hà Nội, 2001).

2. Thể thơ

Bài thơ viết theo thể lục bát — cũng chính là thể thơ mà Truyện Kiều sử dụng. Sự trùng khớp về thể thơ tạo nên sự hòa quyện tự nhiên giữa lời kể của nhà thơ và những câu Kiều được trích dẫn trong bài.

3. Vị trí trong chủ đề bài học

Bài thơ Ngày xưa nằm trong Bài 4: Khám phá vẻ đẹp văn chương. Nếu hai văn bản trước (văn bản nghị luận) giúp học sinh khám phá vẻ đẹp văn chương qua con đường phân tích, bình luận của các nhà phê bình, thì Ngày xưa mở ra một con đường khám phá hoàn toàn mới mẻ — khám phá vẻ đẹp Truyện Kiều thông qua một sáng tác nghệ thuật mang tính hình tượng. Qua bài thơ, Vũ Cao cho thấy Truyện Kiều có thể được tiếp nhận bằng nhiều cách khác nhau, bởi nhiều đối tượng khác nhau, trong những hoàn cảnh khác nhau.

III. Văn bản bài thơ Ngày xưa

Mẹ tôi ru cháu chiều chiều Thường là ru mấy câu Kiều cháu nghe: “Mây Tần khoá kín song the Bụi hồng lẽo đẽo đi về chiêm bao…”

Tôi rằng: cháu hiểu làm sao Những câu thơ tự thuở nào, mẹ ơi!

Mẹ nhìn, chẳng trả lời tôi, Hai tay ôm cháu, mẹ ngồi vẫn ru: “Mai sau dù có bao giờ Đốt lò hương ấy, so tơ phím này…”

Con tôi đôi má tròn đầy Lại ngon giấc ngủ thơ ngây chiều chiều.

Bâng khuâng mẹ nói một điều: – Nghĩ mà thương phận cô Kiều ngày xưa…

IV. Phân tích chi tiết bài thơ

1. Ý nghĩa việc bà hát ru cháu bằng những câu Kiều

Bài thơ mở đầu bằng hình ảnh quen thuộc, ấm áp: “Mẹ tôi ru cháu chiều chiều”. Tuy nhiên, điều đặc biệt là thay vì dùng những lời hát được lấy từ ca dao, các điệu hò dân gian như thông thường, bà lại ru cháu bằng thơ — bằng Truyện Kiều: “Thường là ru mấy câu Kiều cháu nghe”. Đây là một chi tiết rất sáng tạo, cho thấy ý tưởng vận dụng Truyện Kiều của Vũ Cao thật độc đáo.

Khi người con (nhân vật “tôi”) thắc mắc rằng cháu còn nhỏ, làm sao hiểu được “những câu thơ tự thuở nào”, bà “chẳng trả lời”, chỉ lặng lẽ “hai tay ôm cháu, mẹ ngồi vẫn ru”. Sự im lặng ấy chứa đựng nhiều ý nghĩa sâu sắc:

Mục đích thứ nhất: Bà ru bằng Truyện Kiều để đưa cháu vào giấc ngủ — không nhằm để cháu hiểu nội dung. Và quả thật, em bé “đôi má tròn đầy / Lại ngon giấc ngủ thơ ngây chiều chiều”. Những câu Kiều với nhịp lục bát êm đềm, du dương đã trở thành giai điệu ru ngủ tuyệt vời.

Mục đích thứ hai: Qua lời hát ru, bà cũng thưởng thức Truyện Kiều, đồng cảm với những điều được nói đến trong tác phẩm, giãi bày nét tâm trạng của mình. Điều này thể hiện rõ ở câu kết: “Bâng khuâng mẹ nói một điều: / Nghĩ mà thương phận cô Kiều ngày xưa…” — bà thương xót, đồng cảm với số phận nàng Kiều, và tâm trạng ấy hòa vào lời ru.

Ý nghĩa sâu xa hơn: Hành động bà hát ru cháu bằng Truyện Kiều chính là cách ông cha ta truyền tình yêu văn học cho thế hệ sau ngay từ thuở thơ ấu. Em bé tuy chưa hiểu nội dung nhưng đã cảm nhận được nhạc tính của Truyện Kiều qua giọng ru của bà. Lâu dần, yếu tố nội dung cũng có thể thấm dần vào tâm hồn trẻ thơ một cách vô thức. Đó là cách những kiệt tác văn học dân tộc sống mãi trong lòng người Việt Nam — từ thế hệ này sang thế hệ khác.

2. Những cách tiếp nhận Truyện Kiều trong bài thơ

Bài thơ cho thấy Truyện Kiều được tiếp nhận theo ba cách khác nhau, bởi ba thế hệ trong một gia đình — điều này hết sức thú vị:

a. Đối với người bà (“mẹ tôi”)

Truyện Kiều khơi gợi niềm đồng cảm, xót thương: “Nghĩ mà thương phận cô Kiều ngày xưa”. Bà tiếp nhận Truyện Kiều bằng trái tim, bằng sự trải nghiệm cuộc đời. Với bà, những câu Kiều không chỉ là thơ mà còn là nơi gửi gắm tâm tư, nỗi niềm. Qua việc hát ru, bà vừa thưởng thức Truyện Kiều, vừa đưa cháu vào giấc ngủ — cho thấy Truyện Kiều đã trở thành một phần máu thịt trong đời sống tinh thần của bà.

b. Đối với người con (“tôi”)

Truyện Kiều được nhìn từ góc độ lí trí, nhận thức: “Tôi rằng: cháu hiểu làm sao / Những câu thơ tự thuở nào, mẹ ơi!” Người con ý thức được rằng Truyện Kiều vô cùng sâu sắc, những câu thơ có từ thuở xưa, có khoảng cách rất xa với đứa trẻ, nên trẻ con không thể hiểu được. Đây là cách tiếp nhận theo hướng phân tích, lấy sự hiểu biết làm tiêu chuẩn.

c. Đối với em bé (cháu)

Em bé tiếp nhận Truyện Kiều một cách vô thức qua lời ru của bà. Em không hiểu nội dung nhưng cảm nhận được giai điệu êm đềm, du dương của những câu Kiều, và nhờ đó chìm vào “giấc ngủ thơ ngây”. Đây là cách tiếp nhận bằng cảm giác, cảm xúc — thứ tiếp nhận tự nhiên nhất, nguyên sơ nhất.

Ý nghĩa: Ba cách tiếp nhận của ba thế hệ cho thấy một tác phẩm văn học lớn có thể được tiếp xúc và khám phá dưới nhiều hình thức khác nhau, bởi những đối tượng có hiểu biết, vốn sống, trải nghiệm khác nhau. Không nhất thiết phải hiểu hết mới cảm nhận được vẻ đẹp văn chương — đôi khi chỉ cần lắng nghe bằng trái tim, bằng cảm xúc tự nhiên.

3. Sức sống của Truyện Kiều trong lòng người dân Việt Nam

Bài thơ gợi lên nhiều suy nghĩ sâu sắc về sức sống trường tồn của Truyện Kiều.

Truyện Kiều đã đi vào đời sống của người dân Việt Nam thông qua nhiều hoạt động phong phú, đa dạng. Trong đời sống, Truyện Kiều không chỉ được đọc, được học trong nhà trường mà còn được thể hiện qua nhiều hình thức: ngâm Kiều, lẩy Kiều, tập Kiều, bói Kiều, hát ru bằng Kiều, diễn Kiều trên sân khấu,… Bài thơ Ngày xưa khắc họa một trong những hình thức ấy — hát ru bằng Truyện Kiều — cho thấy tác phẩm đã thấm sâu vào sinh hoạt hằng ngày của người Việt.

Truyện Kiều qua lời ru đã tác động đến tâm hồn trẻ thơ một cách đặc biệt: vừa mang lại cho trẻ những giai điệu êm đềm, vừa giúp trẻ thẩm thấu ngôn từ một cách tự nhiên. Đây là một đời sống khác biệt, riêng có của Truyện Kiều — không phải tác phẩm văn học nào cũng có thể trở thành lời ru.

Đặc biệt, người bà ru cháu bằng Truyện Kiều với tất cả nỗi niềm yêu thương, đồng cảm với thân phận nàng Kiều cho thấy tác phẩm đã trở thành một phần máu thịt trong đời sống tinh thần, không thể tách rời.

Sức sống trường tồn: Việc Truyện Kiều được tiếp nhận từ thế hệ này qua thế hệ khác — từ bà sang con, từ con đến cháu — chứng tỏ sức sống của tác phẩm sẽ trường tồn theo thời gian. Truyện Kiều không chỉ tồn tại trên trang sách mà sống trong lời ru, trong tâm hồn, trong sinh hoạt đời thường của bao thế hệ người Việt. Đó chính là minh chứng hùng hồn nhất cho vẻ đẹp và sức sống bất diệt của một kiệt tác văn chương.

V. Nghệ thuật đặc sắc của bài thơ

1. Thể thơ lục bát

Bài thơ sử dụng thể lục bát — cũng chính là thể thơ của Truyện Kiều. Sự trùng khớp này không phải ngẫu nhiên mà là một chọn lựa nghệ thuật tinh tế: nhịp lục bát êm đềm, du dương phù hợp với không khí hát ru, đồng thời tạo sự hòa quyện tự nhiên giữa lời thơ Vũ Cao và những câu Kiều được trích dẫn. Bài thơ có yếu tố tự sự — kể lại câu chuyện bà ru cháu bằng Kiều — nhưng vẫn giữ chất trữ tình sâu lắng.

2. Cách tổ chức, sắp xếp ý thơ

Đây là nét nghệ thuật đặc sắc nhất. Bài thơ được tổ chức bằng sự đan xen giữa ba lớp ngôn ngữ:

• Những câu “kể”, “dẫn dắt” của người con (nhân vật “tôi”): “Mẹ tôi ru cháu chiều chiều”, “Tôi rằng: cháu hiểu làm sao”,…
• Những câu Kiều được trích dẫn nguyên vẹn trong lời ru của bà (đặt trong ngoặc kép): “Mây Tần khoá kín song the / Bụi hồng lẽo đẽo đi về chiêm bao…”, “Mai sau dù có bao giờ / Đốt lò hương ấy, so tơ phím này…”
• Lời trả lời của người mẹ: “Nghĩ mà thương phận cô Kiều ngày xưa…”

Đồng thời, còn có sự hiện diện lặng lẽ của người tiếp nhận thứ ba — đứa cháu, “đôi má tròn đầy / Lại ngon giấc ngủ thơ ngây chiều chiều”. Em bé không nói, không hiểu, nhưng đang âm thầm tiếp nhận Truyện Kiều qua giai điệu ru.

Cách tổ chức đan xen này tạo nên ba tầng tiếp nhận Truyện Kiều trong cùng một bài thơ ngắn, rất tự nhiên mà sâu sắc.

3. Ngôn từ và hình ảnh

Ngôn từ bài thơ giản dị, nhẹ nhàng, tự nhiên — đúng với phong cách Vũ Cao. Hình ảnh bà “hai tay ôm cháu, mẹ ngồi vẫn ru” gần gũi, ấm áp, gợi không khí gia đình đầy yêu thương. Các từ “chiều chiều”, “thơ ngây”, “bâng khuâng” tạo nhịp thơ nhẹ nhàng, êm đềm, phù hợp với không gian hát ru.

4. Những câu Kiều được chọn

Vũ Cao chọn trích dẫn những câu Kiều mang giai điệu buồn thương, da diết: “Mây Tần khoá kín song the…” (cảnh cô đơn, giam cầm), “Mai sau dù có bao giờ / Đốt lò hương ấy, so tơ phím này…” (lời dặn dò đầy xúc cảm của Kiều). Những câu Kiều này vừa phù hợp với giai điệu ru, vừa phù hợp với tâm trạng thương cảm của người bà — “Nghĩ mà thương phận cô Kiều ngày xưa”.

VI. Ý nghĩa trong chủ đề Khám phá vẻ đẹp văn chương

Bài thơ Ngày xưa có vị trí đặc biệt trong chủ đề bài học. Nếu hai văn bản nghị luận trước đó cho thấy vẻ đẹp văn chương có thể được khám phá qua phân tích, bình luận của các nhà phê bình chuyên nghiệp, thì Ngày xưa cho thấy con đường khám phá khác: thông qua sáng tác nghệ thuật, thông qua đời sống sinh hoạt (hát ru), thông qua cảm nhận tự nhiên của người bình thường (bà, cháu).

Bài thơ mở ra nhận thức quan trọng: một tác phẩm văn chương lớn có thể được tiếp xúc và khám phá dưới nhiều hình thức, bởi nhiều đối tượng — không chỉ giới hạn trong phạm vi học thuật. Vẻ đẹp văn chương không chỉ nằm trong trang sách mà còn sống trong lời ru, trong tâm hồn, trong sinh hoạt đời thường của mỗi người.

VII. Tổng kết

1. Nghệ thuật

• Thể thơ lục bát nhẹ nhàng, êm đềm, trùng khớp với thể thơ Truyện Kiều.
• Cách tổ chức đan xen giữa lời kể của người con, câu Kiều trích dẫn nguyên vẹn và lời người mẹ — tạo ba tầng tiếp nhận.
• Có yếu tố tự sự hòa quyện chất trữ tình.
• Ngôn từ giản dị, hình ảnh gần gũi, ấm áp.

2. Nội dung

Qua hình ảnh bà hát ru cháu bằng Truyện Kiều, bài thơ cho thấy nhiều cách tiếp nhận Truyện Kiều khác nhau (bằng sự đồng cảm, bằng lí trí, bằng cảm xúc vô thức), đồng thời khẳng định sức sống trường tồn của Truyện Kiều trong lòng người dân Việt Nam — từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bài thơ cũng mở ra nhận thức rằng vẻ đẹp văn chương có thể được khám phá bằng nhiều con đường, bởi nhiều đối tượng khác nhau.

VIII. Sơ đồ tư duy

NGÀY XƯA – Vũ Cao
│
├── 1. TÁC GIẢ
│   ├── Vũ Cao (1922 – 2007), quê Vụ Bản, Nam Định
│   ├── Viết về đề tài chiến tranh, tình cảm cách mạng
│   └── Lời thơ giản dị, nhẹ nhàng, giàu cảm xúc
│
├── 2. TÁC PHẨM
│   ├── Xuất xứ: tập Thơ với tuổi thơ (2001)
│   ├── Thể thơ: lục bát (trùng với Truyện Kiều)
│   └── Vị trí: Bài 4 – Khám phá vẻ đẹp văn chương (VB 3)
│
├── 3. Ý NGHĨA BÀ HÁT RU BẰNG TRUYỆN KIỀU
│   ├── Khác thường lệ: ru bằng Kiều thay vì ca dao
│   ├── Mục đích 1: đưa cháu vào giấc ngủ
│   ├── Mục đích 2: bà thưởng thức, đồng cảm với Truyện Kiều
│   └── Ý nghĩa sâu xa: truyền tình yêu văn học qua thế hệ
│
├── 4. BA CÁCH TIẾP NHẬN TRUYỆN KIỀU
│   ├── Bà ("mẹ tôi"): bằng trái tim → đồng cảm, xót thương
│   ├── Con ("tôi"): bằng lí trí → nhận thức chiều sâu
│   └── Cháu (em bé): bằng vô thức → cảm nhận giai điệu
│
├── 5. SỨC SỐNG TRUYỆN KIỀU
│   ├── Đi vào đời sống qua nhiều hình thức (hát ru, ngâm, lẩy,...)
│   ├── Tác động tâm hồn trẻ thơ: giai điệu + thẩm thấu ngôn từ
│   ├── Trở thành một phần máu thịt tinh thần người Việt
│   └── Tiếp nhận qua nhiều thế hệ → trường tồn theo thời gian
│
├── 6. NGHỆ THUẬT
│   ├── Thể lục bát êm đềm, trùng với Truyện Kiều
│   ├── Đan xen: lời kể "tôi" + câu Kiều trích nguyên + lời mẹ
│   ├── Ba tầng tiếp nhận trong một bài thơ ngắn
│   ├── Có yếu tố tự sự hòa chất trữ tình
│   └── Ngôn từ giản dị, hình ảnh ấm áp, gần gũi
│
└── 7. Ý NGHĨA TRONG CHỦ ĐỀ BÀI HỌC
    ├── Con đường khám phá vẻ đẹp văn chương mới mẻ
    ├── Không chỉ phân tích, bình luận mà còn qua sáng tác, đời sống
    └── Nhiều đối tượng, nhiều cách tiếp nhận văn chương

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng