Trong chương trình Ngữ văn 8, các em sẽ học cách viết bài văn nghị luận về một vấn đề đời sống, cụ thể là con người trong mối quan hệ với cộng đồng, đất nước. Đây là kiểu bài yêu cầu người viết thể hiện quan điểm của mình trước những vấn đề xã hội, từ đó giúp người đọc thấy được trách nhiệm của bản thân đối với cộng đồng. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn các em nắm vững lý thuyết, các bước viết và tham khảo 2 bài văn mẫu.

I. Yêu cầu đối với kiểu bài

Bài văn nghị luận về một vấn đề đời sống (con người trong mối quan hệ với cộng đồng, đất nước) là bài văn thể hiện quan điểm của người viết trước những vấn đề cụ thể của đời sống xã hội. Mỗi cá nhân bao giờ cũng có mối quan hệ với cộng đồng, đất nước, và trước một vấn đề, nhận thức của mọi người thường có những điểm khác nhau. Vì vậy, bàn luận thấu đáo về một vấn đề nào đó là điều rất cần thiết.

Yêu cầu cụ thể:

• Nêu được vấn đề nghị luận và giải thích để người đọc hiểu vì sao vấn đề đáng được bàn đến.
• Trình bày rõ ý kiến về vấn đề được bàn; đưa ra những lí lẽ thuyết phục, bằng chứng đa dạng để chứng minh ý kiến của người viết.
• Đối thoại với những ý kiến khác (giả định) nhằm khẳng định quan điểm của người viết.
• Nêu được ý nghĩa của vấn đề nghị luận và phương hướng hành động.

II. Một số đề tài tham khảo

• Học sinh với vấn đề xây dựng trường học thân thiện.
• Học sinh với việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.
• Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc thông qua việc tổ chức lễ hội ở quê em.
• Trách nhiệm của con người đối với nơi mình sinh sống.
• Trách nhiệm của học sinh đối với quê hương, đất nước.
• Hiểu biết về lịch sử dân tộc.

III. Các bước viết bài

Bước 1: Trước khi viết

a) Lựa chọn đề tài

Huy động vốn hiểu biết qua môn Ngữ văn và các môn học khác, qua sách báo và phương tiện truyền thông, nêu ra một số vấn đề để suy nghĩ, lựa chọn. Chọn vấn đề mà bản thân có hiểu biết và quan tâm.

b) Tìm ý

Ghi nhanh ra giấy những ý nghĩ nảy sinh, kết hợp tự trả lời các câu hỏi xoay quanh đề tài:

• Vấn đề có tầm quan trọng như thế nào? → Nêu được vấn đề và xác định ý nghĩa, tầm quan trọng đối với cộng đồng, đất nước.
• Vấn đề có những khía cạnh cơ bản nào? → Mỗi khía cạnh tương ứng một luận điểm cần triển khai, kèm lí lẽ và bằng chứng.
• Cần có hành động như thế nào sau khi nhận thức về vấn đề? → Hướng người đọc đi từ nhận thức đến hành động.

c) Lập dàn ý

Sắp xếp các ý đã tìm được thành hệ thống chặt chẽ:

Mở bài: Nêu vấn đề nghị luận và ý kiến riêng của người viết.

Thân bài: Lập luận làm sáng rõ ý kiến và thuyết phục người đọc.

• Vì sao lại có ý kiến như vậy? (Lí lẽ, bằng chứng)
• Ý kiến đó đúng đắn như thế nào? (Lí lẽ, bằng chứng)
• Liên hệ, mở rộng vấn đề. (Lí lẽ, bằng chứng)

Kết bài: Nêu ý nghĩa của vấn đề nghị luận và phương hướng hành động.

Bước 2: Viết bài

Khi viết, chú ý nhiệm vụ của từng phần:

• Mở bài: Viết thành một đoạn văn, giới thiệu trực tiếp hoặc gián tiếp vấn đề nghị luận.
• Thân bài: Triển khai các ý đã nêu ở dàn ý. Mỗi ý lớn viết thành một đoạn văn. Quan tâm vị trí câu chủ đề, sự phù hợp giữa câu chủ đề với nội dung và mục đích nghị luận. Chú ý liên kết giữa các câu trong đoạn và các đoạn trong bài.
• Kết bài: Nêu ý nghĩa của vấn đề và phương hướng hành động.

Bước 3: Chỉnh sửa bài viết

Đọc kỹ bài viết, rà soát:

• Vấn đề đời sống đã nêu rõ ràng, cụ thể chưa?
• Luận điểm ở từng đoạn văn đã rõ ràng chưa?
• Lí lẽ đã xác đáng, bằng chứng đã đầy đủ chưa?
• Bố cục có chặt chẽ, mạch lạc không?

IV. Phân tích bài viết tham khảo trong SGK: “Hiểu biết về lịch sử”

Để hiểu rõ cách viết, các em cùng phân tích bài viết tham khảo trong sách giáo khoa.

Mở bài (Đoạn 1): Giới thiệu vấn đề nghị luận – sự cần thiết của hiểu biết về lịch sử. Tác giả mở đầu bằng cách nêu vai trò của môn Lịch sử trong nhà trường, đặt câu hỏi tu từ “Có quốc gia nào không dạy lịch sử nước mình?” để khẳng định tầm quan trọng.

Thân bài:

• Đoạn 2 (Ý 1): Lịch sử giúp ta biết những sự kiện và nhân vật ở các thời kỳ khác nhau. Bằng chứng: nhà nước Văn Lang, Âu Lạc; Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung; chiến thắng Điện Biên Phủ, chiến dịch Hồ Chí Minh…
• Đoạn 3 (Ý 2): Hiểu biết lịch sử giúp rút ra bài học yêu nước và ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Lí lẽ: lòng yêu nước sâu sắc khi con người có ý thức về cội nguồn; bài học lịch sử là bài học kinh nghiệm cho hôm nay.
• Đoạn 4 (Ý 3): Thực tế nhiều bạn trẻ không quan tâm lịch sử. Bằng chứng: nhầm lẫn sự kiện, lúng túng khi được hỏi về nhân vật lịch sử đặt tên đường. Hậu quả: phai nhạt lòng yêu nước, thiếu trách nhiệm với cộng đồng.

Kết bài (Đoạn 5, 6): Nhắc lại vai trò của lịch sử, nêu cách thức hành động (tìm hiểu tài liệu, đến bảo tàng, gặp nhân chứng…) và lời kêu gọi mỗi học sinh hãy chủ động tìm hiểu lịch sử.

Nhận xét: Bài viết có bố cục 3 phần rõ ràng, luận điểm mạch lạc, lí lẽ xác đáng, bằng chứng phong phú. Đặc biệt, bài viết hướng người đọc đi từ nhận thức đến hành động – đúng yêu cầu của văn nghị luận.

V. Bài văn mẫu

Bài mẫu 1: Trách nhiệm của học sinh đối với quê hương, đất nước

Mỗi người sinh ra đều gắn bó với một vùng đất, một quê hương, một đất nước. Quê hương cho ta tiếng mẹ ru, cho ta tuổi thơ êm đềm, cho ta lớn lên thành người. Vậy trách nhiệm của mỗi học sinh đối với quê hương, đất nước là gì? Đó là câu hỏi mà thế hệ trẻ chúng ta cần nghiêm túc suy nghĩ.

Trách nhiệm là bổn phận, nghĩa vụ mà mỗi người cần thực hiện đối với cộng đồng và đất nước. Với học sinh, trách nhiệm ấy trước hết thể hiện ở việc học tập nghiêm túc, rèn luyện bản thân để trở thành người có ích cho xã hội. Bác Hồ từng căn dặn: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em.” Lời dạy ấy cho thấy học tập chính là cách thiết thực nhất để thế hệ trẻ đóng góp cho đất nước.

Bên cạnh việc học, học sinh cần có ý thức giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc. Biết tự hào về lịch sử hào hùng của cha ông, biết trân trọng những giá trị văn hóa quê hương, biết bảo vệ môi trường nơi mình sinh sống – đó đều là những biểu hiện cụ thể của lòng yêu nước. Trong thực tế, nhiều bạn trẻ đã tham gia các hoạt động tình nguyện, dọn dẹp vệ sinh đường phố, giúp đỡ người có hoàn cảnh khó khăn, tham gia trồng cây xanh… Những việc làm tuy nhỏ nhưng góp phần xây dựng cộng đồng tốt đẹp hơn.

Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn không ít bạn trẻ sống thờ ơ, vô cảm với cộng đồng. Có người chỉ biết đến bản thân, không quan tâm đến những vấn đề chung của xã hội. Có bạn ham chơi, lười học, không ý thức được tương lai của đất nước phụ thuộc vào chính thế hệ mình. Lối sống ấy không chỉ ảnh hưởng đến bản thân mà còn gây hệ quả tiêu cực cho cộng đồng.

Mỗi thời đại đặt ra cho tuổi trẻ những sứ mệnh riêng. Cha ông ta ngày trước đã hi sinh xương máu để giành độc lập, tự do. Thế hệ trẻ hôm nay có trách nhiệm giữ gìn thành quả ấy và tiếp tục xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh. Là học sinh, ngay từ bây giờ, chúng ta hãy chăm chỉ học tập, rèn luyện đạo đức, tích cực tham gia các hoạt động xã hội. Bởi mỗi hành động nhỏ hôm nay chính là viên gạch xây nên tương lai tươi sáng cho quê hương, đất nước.

Bài mẫu 2: Trách nhiệm của con người đối với nơi mình sinh sống

Mỗi chúng ta đều sống trong một cộng đồng – có thể là xóm làng, khu phố, thành phố hay rộng hơn là đất nước. Nơi mình sinh sống chính là mái nhà chung mà ai cũng có trách nhiệm gìn giữ và xây dựng. Vậy trách nhiệm ấy cụ thể là gì và vì sao nó quan trọng?

Con người không thể sống tách biệt với cộng đồng. Chúng ta được cộng đồng nuôi dưỡng, bảo vệ, tạo điều kiện để học tập và phát triển. Ngược lại, mỗi cá nhân cũng cần đóng góp công sức để nơi mình sống ngày càng tốt đẹp hơn. Đó là mối quan hệ hai chiều không thể tách rời. Sống có trách nhiệm với nơi mình sinh sống là chuẩn mực đánh giá nhân cách và sự trưởng thành của mỗi người.

Trách nhiệm ấy thể hiện qua những việc làm rất cụ thể trong đời thường. Đó là giữ gìn vệ sinh môi trường: không xả rác bừa bãi, tham gia trồng cây xanh, bảo vệ nguồn nước sạch. Đó là chấp hành pháp luật, thực hiện nếp sống văn minh nơi công cộng. Đó là quan tâm, giúp đỡ những người xung quanh khi họ gặp khó khăn: thăm hỏi người già neo đơn, quyên góp ủng hộ đồng bào vùng bão lũ. Đó còn là tích cực tham gia các hoạt động của địa phương, góp tiếng nói xây dựng cho nơi mình sống.

Khi mỗi người đều có ý thức với cộng đồng, nơi ta sống sẽ ngày càng sạch đẹp, văn minh, an toàn. Bản thân chúng ta cũng được hưởng lợi từ chính một môi trường sống tốt đẹp ấy. Được mọi người yêu quý, tin tưởng và giúp đỡ – đó là phần thưởng xứng đáng cho người biết sống có trách nhiệm.

Ngược lại, nếu ai cũng thờ ơ, chỉ biết đến lợi ích cá nhân mà không quan tâm đến cộng đồng thì nơi ta sống sẽ ngày càng xuống cấp. Môi trường ô nhiễm, trật tự xã hội bất ổn, con người xa cách nhau – tất cả đều bắt nguồn từ sự vô trách nhiệm của mỗi cá nhân. Câu tục ngữ “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao” đã nhắc nhở chúng ta về sức mạnh của tinh thần đoàn kết và trách nhiệm chung.

Là học sinh, chúng ta hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: giữ sạch lớp học, bảo vệ cây xanh trong sân trường, tham gia các hoạt động tình nguyện tại địa phương. Mỗi hành động dù nhỏ, nếu xuất phát từ tấm lòng chân thành, đều góp phần làm cho nơi mình sống trở nên tốt đẹp hơn. Bởi nơi ta sống chính là quê hương, và yêu quê hương là yêu nước theo cách giản dị nhất.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng