Tiếng cười là một phần không thể thiếu trong đời sống con người. Khi muốn bày tỏ niềm vui hay nỗi buồn, thể hiện sự hài lòng hay sự phản đối, con người đều có thể sử dụng tiếng cười như một phương tiện biểu đạt hữu hiệu. Bài học “Trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội (ý nghĩa của tiếng cười trong đời sống)” trong chương trình Ngữ văn 8 giúp các em rèn luyện kỹ năng nói – nghe, trình bày quan điểm cá nhân trước đám đông một cách thuyết phục. Dưới đây là hướng dẫn lý thuyết và hai bài nói mẫu để các em tham khảo.

I. Yêu cầu của bài nói

Mục đích nói: Trình bày ý kiến của em về ý nghĩa của tiếng cười trong đời sống để tìm sự chia sẻ, đồng tình của người nghe.

Người nghe: Những người có nhu cầu tìm hiểu ý nghĩa của tiếng cười trong đời sống (thầy cô, bạn bè trong lớp).

Yêu cầu khi nói:

• Nói đúng mục đích (ý nghĩa của tiếng cười trong đời sống).
• Nội dung nói có mở đầu, có kết thúc hợp lý.
• Nói to, rõ ràng, truyền cảm.
• Điệu bộ, cử chỉ, nét mặt, ánh mắt phù hợp.

II. Các bước chuẩn bị và trình bày

Bước 1: Trước khi nói

a) Xác định phạm vi trình bày

Đây là bước quan trọng đầu tiên. Các em cần xác định rõ mình sẽ nói về tiếng cười nói chung hay tiếng cười nhằm một mục đích cụ thể. Ví dụ:

• Tiếng cười trào phúng (châm biếm, phê phán cái xấu).
• Tiếng cười tán thưởng (khen ngợi, khích lệ).
• Tiếng cười vui mừng (chia sẻ niềm vui).
• Tiếng cười trong đời sống nói chung (nhiều loại tiếng cười khác nhau).

Việc xác định rõ phạm vi giúp bài nói tập trung, không lan man.

b) Tìm ý cho bài nói

Để tìm ý, các em trả lời lần lượt các câu hỏi sau:

• Tiếng cười đó nhằm tới đối tượng nào? (Ví dụ: tiếng cười trào phúng nhằm vào thói xấu, cái tiêu cực trong xã hội; tiếng cười vui mừng nhằm chia sẻ niềm vui với người thân, bạn bè…)
• Tiếng cười đó được biểu hiện như thế nào? (Ví dụ: qua thơ ca, truyện cười, phim hài, qua nụ cười đời thường…)
• Người tạo ra tiếng cười ấy muốn thể hiện điều gì? (Ví dụ: phê phán cái xấu, khuyến khích cái tốt, xây dựng tinh thần lạc quan…)
• Đánh giá của em về ý nghĩa của tiếng cười đó.

c) Lập dàn ý cho bài nói

Mở đầu: Giới thiệu về tiếng cười nói chung (hoặc tiếng cười nhằm một mục đích cụ thể). Nêu vấn đề mình sẽ trình bày.

Nội dung chính: Lần lượt trình bày từng ý theo dàn ý đã chuẩn bị, kèm lý lẽ và bằng chứng minh họa. Chú ý chọn ví dụ minh họa thích hợp (từ sách báo, phim, tranh ảnh, trải nghiệm cá nhân…).

Kết thúc: Nêu ý kiến đánh giá về ý nghĩa của tiếng cười. Chú ý phản ứng của người nghe để tìm kiếm sự đồng thuận hoặc sẵn sàng đối thoại.

d) Tập luyện

• Nói một mình trước gương để điều chỉnh giọng nói, cử chỉ.
• Tập nói trước nhóm/tổ để nhận góp ý từ bạn bè.

Bước 2: Trình bày bài nói

• Nói to, rõ ràng, truyền cảm.
• Giữ tốc độ nói vừa phải, không quá nhanh, không quá chậm.
• Kết hợp điệu bộ, cử chỉ, nét mặt, ánh mắt phù hợp.
• Quan sát phản ứng của người nghe để điều chỉnh.
• Thời gian nói khoảng 4–5 phút.

Bước 3: Sau khi nói

Người nói và người nghe trao đổi theo các gợi ý:

• Ý nghĩa của tiếng cười được đề cập trong bài nói có phù hợp với cuộc sống hiện nay không?
• Vấn đề được trình bày có ý nghĩa đối với những đối tượng cụ thể nào?
• Cách lập luận, dẫn dắt vấn đề, thái độ và khả năng tương tác với người nghe có thuyết phục không?
• Ý kiến trao đổi của người nghe có tác dụng làm rõ hơn hoặc bổ sung cho vấn đề không?

III. Bài nói mẫu số 1: Ý nghĩa của tiếng cười trào phúng trong đời sống

(Phạm vi: tiếng cười nhằm một mục đích cụ thể – tiếng cười trào phúng)

Kính thưa thầy/cô và các bạn!

Trong cuộc sống, có rất nhiều loại tiếng cười: tiếng cười vui mừng, tiếng cười tán thưởng, tiếng cười thân thiện… Nhưng hôm nay, em muốn chia sẻ với thầy/cô và các bạn về một loại tiếng cười đặc biệt – tiếng cười trào phúng – tiếng cười nhằm phê phán, châm biếm những thói xấu, những hiện tượng tiêu cực trong xã hội. Vậy tiếng cười trào phúng có ý nghĩa gì trong đời sống?

Trước hết, tiếng cười trào phúng nhằm tới đối tượng nào? Tiếng cười trào phúng không nhằm vào những điều tốt đẹp mà nhằm vào sự bất toàn của con người và cuộc sống: những thói hư tật xấu, sự giả dối, bất công, lối sống tiêu cực. Ví dụ, trong bài thơ “Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu” mà chúng ta đã học, Tú Xương cười vào cảnh trường thi nhố nhăng, sĩ tử nhếch nhác, quan trường giả oai – tất cả phản ánh sự suy tàn của nền học vấn thời mất nước. Hay trong bài thơ “Lai Tân”, Bác Hồ cười vào bộ máy quan lại thối nát: ban trưởng đánh bạc, cảnh trưởng tham nhũng, huyện trưởng hút thuốc phiện – mà xã hội vẫn “thái bình”.

Tiếng cười trào phúng được biểu hiện như thế nào? Trong văn học, tiếng cười trào phúng thể hiện qua nhiều giọng điệu: hài hước nhẹ nhàng, mỉa mai châm biếm, đả kích gay gắt. Các nhà thơ sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật để tạo ra tiếng cười: phép đối, đảo ngữ, nói ngược, nói nước đôi, khai thác mâu thuẫn trái tự nhiên… Ngoài văn học, tiếng cười trào phúng còn xuất hiện trong tranh biếm họa, phim hài châm biếm, chương trình truyền hình như “Gặp nhau cuối năm” (Táo Quân) – nơi tiếng cười nhằm phê phán những hiện tượng tiêu cực trong xã hội.

Người tạo ra tiếng cười trào phúng muốn thể hiện điều gì? Đằng sau tiếng cười trào phúng không chỉ là sự giễu cợt mà còn là tấm lòng của người viết, người nói. Tú Xương cười mà đau xót vì nỗi nhục mất nước. Bác Hồ cười mà tố cáo chế độ nhà tù bất nhân. Nguyễn Khuyến cười mà xót xa cho đời sống nhân dân. Tiếng cười trào phúng, xét đến cùng, xuất phát từ lòng yêu cái đẹp, cái thiện và mong muốn xã hội tốt đẹp hơn.

Vậy ý nghĩa của tiếng cười trào phúng là gì? Em cho rằng tiếng cười trào phúng có ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống. Thứ nhất, nó giúp vạch trần cái xấu, khiến những thói hư tật xấu không thể ẩn nấp được nữa. Thứ hai, nó cảnh tỉnh mọi người, giúp chúng ta nhận ra những điều bất bình thường mà đôi khi ta đã quen đến mức coi là bình thường. Thứ ba, nó hướng con người đến giá trị tốt đẹp hơn – như tác giả Trần Thị Hoa Lê đã viết: “Tiếng cười ấy thật cần thiết để đẩy lùi cái xấu, hướng mỗi con người đến những giá trị cao đẹp hơn.”

Tuy nhiên, tiếng cười trào phúng cũng cần đúng đối tượng, đúng mức độ. Nếu cười sai đối tượng hoặc quá mức, tiếng cười có thể trở thành sự tổn thương, gây tổn hại cho người khác. Vì vậy, tiếng cười trào phúng chân chính luôn hướng đến cái xấu, cái ác chứ không bao giờ nhằm vào ngoại hình, hoàn cảnh hay những điều người khác không thể thay đổi.

Kính thưa thầy/cô và các bạn, tiếng cười trào phúng tuy “cười” nhưng không hề nhẹ nhàng – nó là thứ vũ khí sắc bén để đấu tranh cho lẽ phải. Trong xã hội ngày nay, khi vẫn còn nhiều hiện tượng tiêu cực, tiếng cười trào phúng vẫn giữ nguyên giá trị và ý nghĩa của mình. Em mong rằng mỗi chúng ta đều biết trân trọng tiếng cười ấy và sử dụng nó đúng cách.

Em xin cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe!

IV. Bài nói mẫu số 2: Ý nghĩa của tiếng cười trong đời sống

(Phạm vi: tiếng cười trong đời sống nói chung)

Kính thưa thầy/cô và các bạn!

Có ai đó đã từng nói: “Một ngày không cười là một ngày lãng phí.” Tiếng cười – thứ âm thanh giản dị mà ai cũng có thể tạo ra – lại mang trong mình sức mạnh to lớn đến bất ngờ. Hôm nay, em xin được chia sẻ với thầy/cô và các bạn những suy nghĩ của mình về ý nghĩa của tiếng cười trong đời sống.

Đầu tiên, tiếng cười là biểu hiện của niềm vui và hạnh phúc. Khi chúng ta cười, cơ thể tiết ra endorphin – chất tạo cảm giác hạnh phúc, giảm căng thẳng. Các bác sĩ đã chứng minh rằng tiếng cười giúp tăng cường hệ miễn dịch, giảm huyết áp và cải thiện sức khỏe tổng thể. Không phải ngẫu nhiên mà người ta nói “Cười là liều thuốc bổ” – tiếng cười thực sự có khả năng chữa lành cả thể chất lẫn tinh thần.

Thứ hai, tiếng cười là cầu nối giữa con người với con người. Khi chúng ta cùng cười với ai đó, khoảng cách giữa hai người bỗng rút ngắn lại. Một nụ cười thân thiện có thể phá vỡ sự xa lạ, biến người lạ thành bạn bè. Trong gia đình, tiếng cười giúp gắn kết các thành viên, xua tan những mệt mỏi sau một ngày dài. Trong lớp học, một câu chuyện vui của thầy cô có thể khiến bài giảng trở nên sinh động, dễ nhớ hơn. Ông bà ta cũng đã đúc kết: “Một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ” – tiếng cười chính là phương thuốc kỳ diệu trong các mối quan hệ.

Thứ ba, tiếng cười giúp con người vượt qua khó khăn. Trong những lúc gặp hoàn cảnh khắc nghiệt, tiếng cười không biến mất mà trở thành sức mạnh giúp con người kiên cường hơn. Bác Hồ trong nhà tù Tưởng Giới Thạch, dù bị giam cầm khổ sở vẫn viết nên những bài thơ đầy tiếng cười trào phúng, biến nỗi đau thành vũ khí đấu tranh. Nhà thơ Phạm Thái tài hoa mà không gặp thời, đã chuyển hóa nỗi buồn thành tiếng cười hài hước tự chế nhạo mình – một cách vượt lên cảnh ngộ đầy bản lĩnh. Điều đó cho thấy: tiếng cười không chỉ dành cho lúc vui mà còn là vũ khí tinh thần giúp ta đứng vững trong nghịch cảnh.

Thứ tư, tiếng cười còn có sức mạnh phê phán và xây dựng xã hội. Đó chính là tiếng cười trào phúng mà chúng ta đã được tìm hiểu qua các bài thơ trong chương trình học. Tiếng cười trào phúng nhằm phê phán những thói xấu, những hiện tượng tiêu cực. Qua đó, tiếng cười giúp đẩy lùi cái ác, cái xấu và hướng con người đến những giá trị tốt đẹp hơn. Ngày nay, tiếng cười trào phúng vẫn hiện diện khắp nơi: trong tranh biếm họa trên báo chí, trong các chương trình hài kịch phản ánh hiện thực xã hội, trong những bài viết châm biếm trên mạng xã hội…

Tuy nhiên, không phải tiếng cười nào cũng mang ý nghĩa tích cực. Tiếng cười chế giễu ngoại hình, tiếng cười cay độc nhằm hạ nhục người khác, tiếng cười vô cảm trước nỗi đau của đồng loại – đó là những tiếng cười đáng bị lên án. Em nghĩ rằng, tiếng cười chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó xuất phát từ tấm lòng nhân hậu: cười để chia sẻ niềm vui, cười để an ủi nhau, cười để phê phán cái xấu và xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn.

Kính thưa thầy/cô và các bạn, cuộc sống sẽ buồn tẻ biết bao nếu thiếu đi tiếng cười. Tiếng cười là liều thuốc bổ cho sức khỏe, là cầu nối giữa con người, là sức mạnh giúp ta vượt qua khó khăn, và cũng là vũ khí để đẩy lùi cái xấu. Hãy cười nhiều hơn mỗi ngày – nhưng hãy cười bằng tấm lòng nhân hậu, cười để cuộc sống thêm tốt đẹp hơn!

Em xin cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe!

V. Phiếu đánh giá bài nói theo tiêu chí

Để tự đánh giá hoặc đánh giá bài nói của bạn, các em có thể sử dụng bảng tiêu chí sau:

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng