Ở phần Viết, các em đã học cách viết bài văn nghị luận phê phán một thói xấu của con người. Khi viết, ta thường nêu ý kiến thẳng thắn, phân tích rõ ràng, có trình tự. Nhưng khi đối thoại trực tiếp với người nghe, làm thế nào để ý kiến phê phán thuyết phục được người nghe mà không gây căng thẳng? Bài học Nói và nghe dưới đây sẽ giúp các em nắm vững cách trình bày ý kiến phê phán sao cho hiệu quả, kèm theo 2 bài nói mẫu tham khảo.

I. Yêu cầu của bài nói

Mục đích nói: Phê phán một thói xấu của con người trong xã hội hiện đại, qua đó có nhận thức đúng đắn và thái độ sống phù hợp.

Người nghe: Những người quan tâm đến vấn đề được trình bày, có ý thức xây dựng lối sống và hoàn thiện bản thân.

Thể loại: Nghị luận (trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội).

II. Các bước thực hiện

Bước 1: Trước khi nói

a) Chuẩn bị nội dung

Dựa vào bài viết đã thực hiện ở phần Viết, lập một dàn ý ngắn gọn cho bài nói gồm:

• Lời chào mở đầu.
• Giới thiệu vấn đề (thói xấu cần bàn luận).
• Trình bày lí lẽ và dẫn chứng (giải thích, phê phán, nêu nguyên nhân – hậu quả, đối thoại với ý kiến khác).
• Bài học rút ra cho bản thân và mọi người.
• Lời cảm ơn kết thúc.

Gạch dưới những ý dự định sẽ nhấn mạnh trong bài nói.

b) Bổ sung bằng chứng

Nếu nội dung bài nói liên quan đến các văn bản đã đọc trong phần Đọc (thói khoe khoang trong Lợn cưới, áo mới; sự thiếu chủ kiến trong Treo biển; thói khoác lác trong Nói dóc gặp nhau; thói đạo đức giả trong ca dao trào phúng; thói học đòi trong Trưởng giả học làm sang…), có thể dựa vào đó để bổ sung dẫn chứng.

Tìm kiếm thêm thông tin từ sách báo, tranh ảnh, phương tiện nghe nhìn (nếu có) để minh họa.

c) Tập luyện

Luyện nói trước gương hoặc cho bạn bè, người thân nghe. Chú ý giọng nói, cử chỉ, tốc độ nói và thời gian trình bày.

Bước 2: Trình bày bài nói

Về phía người nói:

• Giới thiệu vấn đề: Có thể đi thẳng vào vấn đề hoặc kể một tình huống dẫn tới vấn đề.
• Lần lượt trình bày từng nội dung theo dàn ý đã chuẩn bị.
• Nêu ý kiến phê phán đúng mực, có thể thêm chút hài hước để tạo không khí thoải mái.
• Chú ý phản ứng của người nghe để tìm kiếm sự đồng thuận hoặc sẵn sàng đối thoại.
• Nói to, rõ ràng, truyền cảm, lưu loát.
• Phong thái tự tin, ánh mắt giao lưu với người nghe, cử chỉ tự nhiên.

Về phía người nghe:

• Lắng nghe, theo dõi để nắm bắt ý kiến của người nói. Chú ý những chỗ người nói nhấn mạnh hoặc những từ khóa, thông tin được lặp lại nhiều lần.
• Ghi tóm tắt nội dung trình bày: ghi ngắn gọn, rõ ràng, sử dụng các kí hiệu tạo sơ đồ (gạch đầu dòng, mũi tên…).
• Ghi chú thắc mắc hoặc suy nghĩ riêng để chuẩn bị cho phần trao đổi.

Bước 3: Sau khi nói

Người nói và người nghe trao đổi theo các gợi ý:

• Vấn đề được nói tới có sát hợp với cuộc sống hiện nay không?
• Ý nghĩa thiết thực của vấn đề là gì?
• Nội dung và cách trình bày có thuyết phục không (thái độ, giọng nói, phương tiện hỗ trợ, khả năng tương tác)?
• Ý kiến trao đổi của người nghe có làm rõ hoặc bổ sung cho vấn đề không?

III. Tiêu chí đánh giá bài nói

Để tự đánh giá hoặc nhận xét bài nói của bạn, các em có thể dựa vào bảng tiêu chí sau:

Tổng điểm: …/10 điểm

IV. Những lưu ý quan trọng khi nói

Sự khác biệt giữa viết và nói: Khi viết, ta có thể trình bày dài, chi tiết, người đọc có thể đọc lại. Khi nói, người nghe chỉ nghe một lần nên cần:

• Ngắn gọn, súc tích hơn bài viết. Chọn lọc những ý quan trọng nhất.
• Nhấn mạnh các từ khóa, ý chính bằng giọng nói (nói chậm lại, nhấn giọng, lặp lại).
• Dùng ngôn ngữ giao tiếp tự nhiên, tránh đọc nguyên bài viết. Có thể dùng câu hỏi tu từ để thu hút sự chú ý: “Các bạn có bao giờ gặp tình huống như vậy không?”
• Thêm chút hài hước khi phê phán để không gây căng thẳng, giúp người nghe tiếp nhận dễ dàng hơn.
• Liên hệ bản thân – chia sẻ trải nghiệm cá nhân giúp bài nói chân thực, gần gũi.
• Kết thúc ấn tượng – kết bằng một câu nói hay, một câu hỏi mở hoặc lời kêu gọi hành động.

V. Bài nói mẫu

Bài nói mẫu 1: Thói hay than vãn – “căn bệnh” phổ biến của giới trẻ

Xin chào thầy/cô và các bạn!

Hôm nay, tôi muốn chia sẻ với các bạn về một thói xấu mà tôi tin rằng… rất nhiều người trong chúng ta mắc phải, kể cả tôi. Đó là thói hay than vãn.

Các bạn thử nhớ xem, mỗi buổi sáng đến lớp, chúng ta thường nghe thấy gì? “Mệt quá!”, “Chán quá!”, “Bài tập nhiều quá!”, “Sao mà khổ thế!”… Quen thuộc không? Tôi cá là nhiều bạn đang mỉm cười vì nhận ra chính mình.

Than vãn là gì? Đó là khi chúng ta liên tục phàn nàn, kêu ca về mọi thứ xung quanh mà không hề tìm cách giải quyết. Trời nóng cũng than, trời lạnh cũng than. Bài nhiều cũng than, bài ít cũng chẳng muốn làm. Than vãn trở thành một thói quen – cứ mở miệng ra là phàn nàn, mà chẳng bao giờ tự hỏi: “Mình có thể làm gì để thay đổi tình hình?”

Vì sao thói than vãn đáng phê phán? Trước hết, than vãn không giải quyết được bất cứ điều gì. Bạn than mệt thì bài tập vẫn nằm đó, than chán thì cuộc sống không tự nhiên vui lên. Ngược lại, than vãn còn làm mọi thứ tệ hơn. Nó giống như một loại virus – khi một người bắt đầu than, người bên cạnh cũng bị “lây” và cùng than theo. Cả nhóm, cả lớp cùng than vãn thì không khí học tập, sinh hoạt trở nên nặng nề, tiêu cực vô cùng.

Hơn nữa, thói than vãn khiến chúng ta mất đi sự chủ động trong cuộc sống. Thay vì dành năng lượng để tìm giải pháp, ta lại tiêu hao năng lượng vào việc kêu ca. Dần dần, ta trở thành người lười biếng về tư duy – gặp khó khăn là bỏ cuộc, gặp thử thách là đổ lỗi. Tôi từng đọc một câu nói rất hay: “Người mạnh mẽ tìm cách, người yếu đuối tìm cớ.” Than vãn chính là cách tìm cớ dễ dàng nhất.

Có bạn sẽ nói: “Nhưng đôi khi mình thật sự mệt, thật sự áp lực, chia sẻ một chút cũng đâu có sao?” Đúng, hoàn toàn đúng. Chia sẻ khó khăn không phải là than vãn. Khi bạn kể cho bạn bè, thầy cô nghe về khó khăn của mình để tìm kiếm lời khuyên, sự giúp đỡ – đó là chia sẻ. Nhưng khi bạn cứ lặp đi lặp lại “mệt quá, chán quá” mà không hề muốn thay đổi, không muốn nghe ai góp ý, chỉ muốn người khác thương hại – đó mới là than vãn.

Bản thân tôi cũng từng là người hay than vãn. Mỗi khi gặp bài khó, câu đầu tiên tôi nói là “Khó quá, làm sao được!” thay vì ngồi xuống suy nghĩ. Cho đến khi một người bạn thẳng thắn nói với tôi: “Cậu dành thời gian than vãn bằng một nửa thời gian làm bài thì đã xong rồi.” Câu nói đó khiến tôi giật mình. Từ đó, mỗi khi muốn than, tôi tự nhủ: “Thôi, làm đi đã!”

Các bạn ạ, cuộc sống không bao giờ thiếu khó khăn, nhưng cách chúng ta phản ứng trước khó khăn mới quyết định chúng ta là ai. Thay vì than vãn, hãy hành động. Thay vì kêu ca, hãy tìm giải pháp. Một thái độ tích cực không chỉ giúp bản thân mà còn lan tỏa năng lượng tốt đẹp đến những người xung quanh.

Cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe!

Bài nói mẫu 2: Thói kiêu ngạo, thích chơi trội của một bộ phận thanh thiếu niên

Xin chào thầy/cô và các bạn!

Tôi xin được bắt đầu bằng một câu chuyện nhỏ. Trong lớp tôi có một bạn, mỗi khi mua được đôi giày mới hay chiếc điện thoại mới là lập tức khoe khắp lớp, rồi nhìn những bạn khác với ánh mắt tự đắc. Bạn ấy hay nói: “Đồ của tao hàng hiệu, mấy đứa không mua nổi đâu.” Tôi tin rằng nhiều bạn ở đây cũng từng gặp kiểu người như vậy. Và đó chính là vấn đề tôi muốn bàn luận hôm nay: thói kiêu ngạo, thích chơi trội đang khá phổ biến trong một bộ phận thanh thiếu niên.

Kiêu ngạo là gì? Là khi một người tự cho mình hơn người khác, coi thường mọi người xung quanh. Chơi trội là cố tình làm khác, làm nổi bật hơn người khác bằng mọi cách – từ ăn mặc, dùng đồ đắt tiền, đến lời nói, hành vi. Hai thói xấu này thường đi đôi với nhau: người kiêu ngạo thích chơi trội, và người thích chơi trội thường trở nên kiêu ngạo.

Biểu hiện của thói xấu này rất dễ nhận thấy trong giới học sinh chúng ta. Đó là khi một bạn khoe khoang đồ dùng đắt tiền để coi thường bạn nghèo hơn. Đó là khi một bạn luôn muốn mình nổi bật nhất, được khen nhất, mà sẵn sàng hạ thấp người khác. Đó là khi một bạn có điểm cao vài lần rồi xem thường các bạn học yếu hơn, không chịu giúp đỡ ai. Nghĩ rộng hơn, trên mạng xã hội, chúng ta thấy không ít bạn trẻ phô trương lối sống xa hoa, coi đó là “đẳng cấp”, còn ai giản dị thì bị coi là “quê mùa”.

Vì sao thói này đáng phê phán? Thứ nhất, kiêu ngạo khiến con người ta mất đi khả năng học hỏi. Khi tự cho mình giỏi nhất, ta sẽ không thèm lắng nghe ai, không chịu tiếp thu ý kiến, và kết quả là… dậm chân tại chỗ trong khi người khác tiến lên. Ông cha ta đã dạy: “Cái sảy nảy cái ung” – một chút kiêu ngạo ban đầu có thể dẫn đến những hậu quả lớn.

Thứ hai, thích chơi trội khiến ta đánh mất bạn bè. Không ai muốn chơi với người luôn khoe mẽ, luôn tỏ ra hơn người. Dần dần, kẻ kiêu ngạo sẽ bị cô lập, sống trong ảo tưởng về sự “vượt trội” của mình mà thực ra chẳng ai thừa nhận.

Thứ ba, giá trị của con người không nằm ở đồ dùng, quần áo hay lượt thích trên mạng. Nhân vật ông Giuốc-đanh trong vở hài kịch Trưởng giả học làm sang mà chúng ta đã học là minh chứng rõ nhất: ông ta muốn chơi trội bằng bộ lễ phục quý tộc, nhưng kết quả là bị phó may lừa, bị thợ bạn moi tiền, bị người hầu cười vào mặt. Sự kiêu ngạo và thích chơi trội chỉ biến ta thành trò cười cho thiên hạ mà thôi.

Tất nhiên, có bạn sẽ nói: “Tự tin vào bản thân có gì sai?” Hoàn toàn không sai! Tự tin là phẩm chất tốt đẹp, rất cần thiết. Nhưng tự tin khác xa kiêu ngạo. Người tự tin biết mình giỏi ở đâu nhưng cũng biết mình yếu ở đâu, luôn sẵn sàng học hỏi. Người kiêu ngạo chỉ thấy mình giỏi mà không thấy ai giỏi hơn, không chấp nhận mình có khuyết điểm. Ranh giới giữa hai điều này rất mong manh, và mỗi chúng ta cần tỉnh táo để không bước qua.

Tôi cũng thú nhận, có lúc mình cũng muốn chơi trội – muốn được chú ý, muốn nổi bật hơn các bạn. Nhưng rồi tôi nhận ra rằng sự nổi bật thực sự đến từ năng lực và nhân cách, không phải từ đồ hiệu hay lời nói hống hách. Như ai đó đã nói: “Bông lúa chín thì cúi đầu, chỉ bông lúa lép mới ngẩng cao.”

Các bạn ạ, hãy tự tin nhưng đừng kiêu ngạo. Hãy nổi bật bằng tài năng và sự tử tế, đừng chơi trội bằng sự khoe khoang và coi thường người khác. Đó mới là cách sống đẹp mà mỗi chúng ta nên hướng tới.

Cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe. Tôi rất mong được nghe ý kiến của các bạn!

VI. Một số mẹo để bài nói hấp dẫn hơn

• Mở đầu bằng câu chuyện hoặc tình huống thực tế: Đừng bắt đầu bằng “Em xin trình bày về…” khô khan. Hãy kể một câu chuyện nhỏ, một tình huống quen thuộc để thu hút sự chú ý ngay từ giây đầu tiên.
• Đặt câu hỏi cho người nghe: “Các bạn có bao giờ…?”, “Các bạn nghĩ sao nếu…?” – câu hỏi tạo sự tương tác, khiến người nghe cảm thấy mình là một phần của bài nói.
• Dùng ví dụ gần gũi: Dẫn chứng từ cuộc sống hàng ngày ở trường, ở nhà sẽ thuyết phục hơn những con số xa vời.
• Kết hợp văn bản đã học: Nếu bài nói liên quan đến thói khoe khoang, hãy nhắc đến Lợn cưới, áo mới. Nếu nói về thiếu chủ kiến, hãy nhắc Treo biển. Nếu nói về học đòi, hãy nhắc Trưởng giả học làm sang. Điều này vừa giúp bài nói phong phú hơn, vừa thể hiện sự liên kết kiến thức.
• Kết thúc bằng lời kêu gọi hành động: Đừng kết thúc lửng lơ. Hãy kêu gọi mọi người cùng thay đổi, cùng hành động – tạo ấn tượng mạnh mẽ ở phút cuối.
• Luyện tập trước: Nói trước gương, quay video lại để tự xem, hoặc nhờ bạn bè nghe thử và góp ý. Càng luyện nhiều, bài nói càng tự nhiên và tự tin hơn.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng