Phân tích một tác phẩm truyện là một trong những dạng bài viết quan trọng trong chương trình Ngữ văn 8. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn các em nắm vững lý thuyết, các bước viết bài và cung cấp 2 bài văn mẫu để các em tham khảo.

I. Phân tích một tác phẩm truyện là gì?

Phân tích một tác phẩm truyện là làm sáng tỏ chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm, được thể hiện qua những yếu tố cơ bản của thể loại truyện như: cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện, ngôn ngữ,…

Mục đích viết: Làm rõ đặc điểm nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm truyện, thuyết phục người đọc đồng tình với ý kiến của em về tác phẩm đó.

Người đọc: Những người quan tâm, có nhu cầu tìm hiểu về tác phẩm truyện.

II. Yêu cầu của bài văn phân tích một tác phẩm truyện

Một bài văn phân tích tác phẩm truyện cần đảm bảo các yêu cầu sau:

• Giới thiệu tác phẩm truyện (nhan đề, tác giả) và nêu ý kiến khái quát về tác phẩm.
• Nêu ngắn gọn nội dung chính của tác phẩm.
• Nêu được chủ đề của tác phẩm.
• Chỉ ra và phân tích được tác dụng của một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật (cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôi kể, ngôn ngữ,…).
• Sử dụng các bằng chứng từ tác phẩm để làm sáng tỏ ý kiến nêu trong bài viết.
• Nêu được ý nghĩa, giá trị của tác phẩm truyện.

III. Các bước viết bài

Bước 1: Trước khi viết

a) Xác định tác phẩm truyện cần phân tích

Nếu đề bài đã ấn định tác phẩm cụ thể, em chỉ cần đọc kĩ lại tác phẩm đó. Nếu được tự chọn, hãy liệt kê các tác phẩm đã học, đã đọc và chọn truyện mà em ấn tượng nhất. Ghi vắn tắt: tên tác phẩm, tác giả, thể loại.

b) Tìm ý

Đặt ra và trả lời các câu hỏi xoay quanh tác phẩm:

• Đọc tác phẩm, em có cảm xúc như thế nào? Em ấn tượng nhất ở điều gì?
• Nội dung chính của tác phẩm là gì? (Nêu ngắn gọn để người chưa đọc cũng hiểu được.)
• Chủ đề của truyện là gì? (Tác giả muốn gửi gắm thông điệp gì?)
• Tác phẩm có những nét đặc sắc gì về nghệ thuật? (Cốt truyện, ngôi kể, nhân vật, ngôn ngữ,…) Những nét đặc sắc ấy có tác dụng gì?
• Tác phẩm có ý nghĩa, giá trị gì đối với người đọc?

c) Lập dàn ý

Sắp xếp các ý đã tìm được theo bố cục ba phần:

Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm (nhan đề, tác giả); nêu ý kiến khái quát về tác phẩm.

Thân bài:

• Ý 1: Nêu nội dung chính của tác phẩm.
• Ý 2: Nêu chủ đề của tác phẩm (qua cốt truyện, nhân vật, chi tiết nổi bật,…).
• Ý 3: Chỉ ra và phân tích tác dụng của một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật.

Kết bài: Khẳng định ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.

Bước 2: Viết bài

Khi viết, cần lưu ý:

• Bài viết cần đủ ba phần, trong đó phần Thân bài tập trung làm sáng tỏ chủ đề và phân tích tác dụng của một vài nét đặc sắc về nghệ thuật.
• Các luận điểm chính được sắp xếp theo trật tự lô-gíc. Tránh rơi vào việc chỉ kể lại diễn biến câu chuyện trong tác phẩm.
• Cần lựa chọn, trích dẫn và phân tích các bằng chứng tiêu biểu từ tác phẩm. Tránh phân tích chung chung, thiếu dẫn chứng.
• Lập luận chặt chẽ, lời văn trong sáng, thể hiện được thái độ, tình cảm của người viết.

Bước 3: Chỉnh sửa bài viết

Đọc lại bài viết, đối chiếu với yêu cầu của kiểu bài:

• Đã nêu được chủ đề chưa?
• Đã chỉ ra và phân tích được nghệ thuật đặc sắc chưa? Phân tích đã thuyết phục chưa?
• Mỗi luận điểm đã được làm sáng tỏ bằng bằng chứng cụ thể chưa?
• Có mắc lỗi chính tả, ngữ pháp, diễn đạt không?

IV. Bảng kiểm bài viết

V. Bài văn mẫu

Bài mẫu 1: Phân tích truyện ngắn “Gió lạnh đầu mùa” của Thạch Lam

Thạch Lam là cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn học Việt Nam, nổi tiếng với lối viết nhẹ nhàng, tinh tế, giàu chất thơ. Truyện ngắn “Gió lạnh đầu mùa” là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy – một câu chuyện giản dị về tình người ấm áp giữa cái lạnh đầu đông, đọc xong để lại trong lòng người đọc dư vị ngọt ngào, xúc động.

Truyện kể về một buổi sáng đầu mùa đông, khi những cơn gió lạnh đầu mùa ập đến. Chị em Sơn và Lan được mẹ lấy áo ấm cho mặc, rồi ra ngoài chơi với lũ trẻ trong xóm. Ở đó, hai chị em gặp cô bé Hiên – con nhà nghèo, đang co ro trong manh áo mỏng, môi tím lại vì rét. Thương bạn, Lan và Sơn bàn nhau lấy chiếc áo bông cũ của em Duyên (đã mất) cho Hiên mượn. Việc làm này bị em họ mách với mẹ khiến hai chị em sợ hãi. Nhưng khi về nhà, hai chị em thấy mẹ và mẹ Hiên đang ngồi nói chuyện. Mẹ Hiên mang trả chiếc áo và cảm ơn. Mẹ Sơn nhận lại áo rồi cho mẹ Hiên mượn tiền để may áo ấm cho con. Câu chuyện kết thúc nhẹ nhàng mà ấm áp.

Chủ đề của truyện ngắn “Gió lạnh đầu mùa” là tình yêu thương và sự sẻ chia, đồng cảm giữa con người với con người. Gió lạnh đầu mùa ập đến mang theo cái rét cắt da cắt thịt, nhưng tình người không hề lạnh – ngược lại, tình người ấm áp, dịu dàng, sưởi ấm cho những mảnh đời nghèo khó. Chủ đề ấy được thể hiện qua hành động của chị em Sơn, Lan khi cho Hiên mượn áo – hành động xuất phát từ tấm lòng nhân hậu, hồn nhiên của trẻ thơ, không tính toán, không vụ lợi. Chủ đề ấy còn được thể hiện qua hành động của hai người mẹ: mẹ Hiên tuy nghèo nhưng biết tự trọng, mang trả chiếc áo; mẹ Sơn tuy khá giả nhưng không khinh người nghèo, cho mượn tiền may áo – tình người được thể hiện một cách tế nhị, đầy ấm áp.

Truyện có cốt truyện nhẹ nhàng, không có xung đột gay gắt hay tình huống kịch tính, chỉ là những chuyện bình thường trong cuộc sống hằng ngày. Nhưng đằng sau sự giản dị ấy là chiều sâu nhân văn: tác giả muốn nói rằng tình yêu thương không cần những hành động to tát, đôi khi chỉ cần một chiếc áo ấm chia sẻ lúc trời lạnh cũng đủ sưởi ấm cả một cuộc đời.

Một nét đặc sắc về nghệ thuật của truyện là cách xây dựng nhân vật chủ yếu qua diễn biến tâm lí. Nhân vật Sơn được miêu tả với tâm hồn nhạy cảm, tinh tế: cậu cảm nhận rõ sự chuyển mùa qua “mùi nồng ấm của dầu sả” trên chiếc áo bông, qua cái rét đầu tiên của mùa đông. Khi nhìn thấy Hiên co ro trong gió lạnh, Sơn cảm thấy “một cái gì thương xót thoáng qua”, rồi bàn với chị cho Hiên mượn áo. Sau khi cho áo, Sơn “thấy lòng ấm lại” – cảm giác ấm áp ấy không phải do áo mà do chính hành động yêu thương. Tâm lí nhân vật được khắc họa chân thực, tự nhiên, phù hợp với lứa tuổi trẻ thơ.

Truyện được kể ở ngôi thứ ba, cho phép người kể quan sát và miêu tả tất cả các nhân vật một cách khách quan, đồng thời vẫn đi sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật Sơn. Ngôn ngữ truyện giàu chất thơ, trong sáng, nhẹ nhàng – đặc trưng phong cách Thạch Lam. Những câu văn miêu tả thiên nhiên đầu đông vừa gợi hình vừa gợi cảm: trời u ám, gió lạnh, lá vàng rụng – tạo nên bối cảnh vừa se lạnh vừa trữ tình cho câu chuyện.

Đặc biệt, hình ảnh chiếc áo bông cũ của em Duyên là chi tiết đắt giá. Chiếc áo vốn gắn với kỉ niệm đau buồn (em Duyên đã mất), nhưng khi được trao cho Hiên, nó mang ý nghĩa mới: tình yêu thương không mất đi mà được lan tỏa. Chiếc áo ấy đã sưởi ấm cả người nhận lẫn người cho.

“Gió lạnh đầu mùa” là một truyện ngắn đẹp, giàu giá trị nhân văn. Tác phẩm nhắc nhở chúng ta rằng trong cuộc sống, tình yêu thương và sự sẻ chia chính là ngọn lửa ấm áp nhất, có thể xua tan mọi giá lạnh. Gió có thể lạnh nhưng lòng người luôn ấm – đó là thông điệp giản dị mà sâu sắc mà Thạch Lam gửi đến người đọc.

Bài mẫu 2: Phân tích truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long

Nguyễn Thành Long là nhà văn chuyên viết truyện ngắn và kí, có lối viết nhẹ nhàng, giàu chất thơ, giọng văn trong sáng. “Lặng lẽ Sa Pa” là một trong những truyện ngắn hay nhất của ông, được sáng tác năm 1970 sau chuyến đi thực tế ở Lào Cai. Tác phẩm như một bài thơ bằng văn xuôi, vừa ngợi ca vẻ đẹp thiên nhiên Sa Pa vừa tôn vinh vẻ đẹp của những con người lao động thầm lặng nơi núi cao.

Truyện kể về cuộc gặp gỡ tình cờ trong ba mươi phút giữa ông họa sĩ già, cô kĩ sư trẻ với anh thanh niên hai mươi bảy tuổi làm công tác khí tượng trên đỉnh Yên Sơn, Sa Pa, cao hai nghìn sáu trăm mét. Anh thanh niên sống một mình trên đỉnh núi, hằng ngày đo gió, đo mưa, đo nắng, tính mây, báo số liệu về trung tâm bốn lần mỗi ngày, phục vụ sản xuất và chiến đấu. Cuộc gặp gỡ ngắn ngủi ấy đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng ông họa sĩ và cô kĩ sư.

Chủ đề của truyện là ca ngợi vẻ đẹp của những con người lao động bình thường và khẳng định ý nghĩa cao quý của những công việc thầm lặng. Trong cái lặng lẽ của Sa Pa, có những con người đang làm việc và lo nghĩ cho đất nước. Anh thanh niên là hiện thân của chủ đề ấy: anh yêu công việc, gắn bó với nó dù gian khổ, cô đơn; anh tâm sự rằng “khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được?”. Qua anh, tác giả còn giới thiệu thêm ông kĩ sư vườn rau ngày ngày thụ phấn cho hàng vạn cây su hào, nhà khoa học mười một năm miệt mài nghiên cứu bản đồ sét – tất cả đều âm thầm cống hiến cho đất nước.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong “Lặng lẽ Sa Pa” rất đặc sắc. Tác giả không đặt tên riêng cho nhân vật chính – chỉ gọi là “anh thanh niên” – ngụ ý rằng anh không phải một cá nhân đặc biệt nào mà là đại diện cho biết bao người lao động bình thường đang cống hiến ở khắp nơi. Anh thanh niên không được miêu tả trực tiếp ngay từ đầu mà hiện lên dần dần qua nhiều điểm nhìn: trước hết là lời giới thiệu của bác lái xe với câu nói gây ấn tượng mạnh – “một trong những người cô độc nhất thế gian”; sau đó là qua cảm nhận của ông họa sĩ và cô kĩ sư khi trực tiếp gặp gỡ; cuối cùng là qua chính lời nói, hành động và suy nghĩ của anh. Cách xây dựng nhân vật qua nhiều điểm nhìn khiến hình ảnh anh thanh niên hiện lên chân thực, đa chiều và giàu sức thuyết phục.

Tình huống truyện cũng là một nét đặc sắc: cuộc gặp gỡ tình cờ, tự nhiên, chỉ diễn ra trong ba mươi phút ngắn ngủi nhưng đủ để người đọc cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn con người. Ba mươi phút ấy được anh thanh niên trân trọng, đếm từng phút: “Hết năm phút rồi… Còn hai mươi phút thôi” – chi tiết nhỏ mà cho thấy anh quý trọng tình cảm con người đến nhường nào.

Truyện kết hợp nhuần nhuyễn giữa kể, tả và nghị luận, tạo nên chất trữ tình sâu lắng hiếm thấy trong truyện ngắn. Thiên nhiên Sa Pa được miêu tả bằng những nét chấm phá tinh tế: nắng “đốt cháy rừng cây”, cây thông “rung tít trong nắng những ngón tay bằng bạc”, mây “cuộn tròn lại từng cục, lăn trên các vòm lá ướt sương”. Bức tranh thiên nhiên rực rỡ, thơ mộng ấy vừa tạo bối cảnh đẹp cho câu chuyện, vừa góp phần tạo nên chất thơ đặc trưng của tác phẩm.

“Lặng lẽ Sa Pa” là một truyện ngắn đẹp, giàu chất thơ và giàu ý nghĩa nhân văn. Tác phẩm không chỉ ngợi ca vẻ đẹp thiên nhiên Sa Pa mà quan trọng hơn, ngợi ca vẻ đẹp của con người lao động – những con người bình thường nhưng đáng kính trọng, đang âm thầm cống hiến cho đất nước ở những nơi xa xôi, lặng lẽ. Đọc truyện, người đọc thêm trân trọng những người lao động thầm lặng xung quanh mình và tự hỏi: mình đã sống và làm việc xứng đáng với cuộc đời chưa?

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng