I. LÝ THUYẾT TRỌNG TÂM

1. Ứng dụng hiện tượng cảm ứng ở sinh vật trong trồng trọt

Con người đã ứng dụng các tính hướng ở thực vật (hướng sáng, hướng nước, hướng chất dinh dưỡng, hướng tiếp xúc,…) để tạo điều kiện cho cây trồng sinh trưởng nhanh, phát triển tốt và cho năng suất cao.

a) Ứng dụng tính hướng sáng

• Cây ưa sáng mạnh: trồng ở nơi quang đãng, đủ ánh sáng.
• Cây ưa bóng: trồng ở nơi có ánh sáng khuếch tán, dưới tán cây khác. Khi trồng trong nhà, nên chọn cây ưa bóng.
• Khi xen canh: trồng cây ưa sáng trước, cây ưa bóng sau.
• Trồng đúng mật độ để các cây không che lấp ánh sáng của nhau.

Nếu cây bị thiếu ánh sáng, cây sẽ mọc vống lên cao và lá có màu vàng úa do diệp lục bị phân huỷ. Khi thấy dấu hiệu này, cần điều chỉnh tăng lượng ánh sáng chiếu tới cây.

b) Ứng dụng tính hướng nước

• Cây ưa nước: trồng ở nơi ẩm ướt, gần bờ ao, ruộng trũng, đầm lầy.
• Cây không ưa nước: trồng ở nơi đất cao ráo, thoát nước tốt.

c) Ứng dụng tính hướng hoá (hướng chất dinh dưỡng)

• Bón phân gần gốc cây để rễ dễ hấp thụ.
• Hoà phân vào nước hoặc cuốc rãnh nhỏ xung quanh gốc rồi bón.

d) Ứng dụng tính hướng tiếp xúc

• Làm giàn cho các loài cây thân leo như mướp, bầu, bí, thiên lí, nho, xu xu,… Nhờ tính hướng tiếp xúc, thân cây sẽ quấn quanh giàn để vươn lên cao.
• Làm trụ bám cho cây hồ tiêu giúp cây sinh trưởng nhanh, phát triển tốt, cho năng suất cao.

e) Ứng dụng tập tính của động vật gây hại để bảo vệ cây trồng

• Dùng bù nhìn để xua đuổi chim hại cây trồng (lợi dụng tập tính sợ hãi trước hình dạng lạ của chim).
• Dùng đèn bẫy côn trùng để thu hút và tiêu diệt côn trùng gây hại (lợi dụng tính hướng sáng của côn trùng như bướm, bọ cánh cứng, sâu đục quả,…).

Bảng ứng dụng cảm ứng trong trồng trọt:

Một số ứng dụng khác:

• Trồng khoai tây cần xới xáo để che kín phần củ, tránh củ tiếp xúc với ánh sáng bị xanh (do hình thành chất solanin độc hại).
• Trong vườn trồng nhãn, thường kết hợp thả ong mật để ong giúp thụ phấn cho hoa, tăng năng suất quả.
• Nuôi vịt kết hợp trồng lúa: vịt giúp ăn sâu rầy hại lúa, sục bùn làm sạch cỏ cho rễ lúa phát triển, cung cấp phân cho lúa.
• Dùng ánh sáng đèn để kích thích thanh long ra hoa trái vụ (ứng dụng tính hướng sáng).

2. Ứng dụng hiện tượng cảm ứng ở sinh vật trong chăn nuôi

Dựa trên hiểu biết về tập tính học được ở động vật, con người huấn luyện vật nuôi hình thành những tập tính có lợi:

• Huấn luyện vật nuôi ăn, ngủ đúng giờ; đi vệ sinh đúng chỗ.
• Huấn luyện vật nuôi nghe hiệu lệnh: tiếng kẻng, tiếng gọi, huýt sáo, tiếng vỗ tay.
• Gõ mõ để trâu bò về chuồng đúng giờ.
• Vỗ tay gọi cá đến ăn → giảm công sức chăm sóc.
• Dùng đèn để thu hút một số loài hải sản.
• Huấn luyện chó chăn cừu, chó giữ nhà, chó nghiệp vụ.
• Khi nuôi mèo bắt chuột, cho mèo ăn thịt chuột non để hình thành thói quen săn chuột.
• Trong nuôi gà, chia máng ăn thành nhiều ổ nhỏ để tránh gà tranh giành, đánh nhau.

3. Ứng dụng hiện tượng cảm ứng ở sinh vật trong học tập và đời sống

Các thói quen tốt hay xấu ở người đều là tập tính học được, được hình thành do lặp đi lặp lại nhiều lần trong quá trình sống.

Trong học tập: Muốn nắm chắc kiến thức và ghi nhớ bài lâu, cần thường xuyên ôn bài và làm bài tập nhiều lần. Sự lặp lại giúp hình thành tập tính, biến việc học thành thói quen tự nhiên.

Hình thành thói quen tốt: Muốn có thói quen đi ngủ và thức dậy đúng giờ, đọc sách, tập thể dục buổi sáng, chấp hành luật an toàn giao thông,… cần kiên trì lặp lại các hoạt động đó trong thời gian dài và tiếp tục duy trì.

Loại bỏ thói quen xấu: Muốn bỏ các thói quen như thức khuya, ngủ dậy muộn,… cần có quyết tâm và thường xuyên thực hiện các việc làm ngược lại (đi ngủ sớm, đặt báo thức, dậy ngay khi chuông kêu,…).

II. PHƯƠNG PHÁP GIẢI CÁC DẠNG BÀI TẬP

Dạng 1: Ứng dụng cảm ứng trong trồng trọt

Phương pháp chung:

Xác định loại tính hướng hoặc tập tính được ứng dụng, sau đó nêu biện pháp cụ thể và lợi ích:

• Hướng sáng → bố trí ánh sáng, mật độ trồng, đèn bẫy côn trùng.
• Hướng nước → chọn nơi trồng phù hợp nhu cầu nước.
• Hướng hoá → bón phân đúng vị trí.
• Hướng tiếp xúc → làm giàn, làm trụ bám.

Ví dụ 1

Đề bài: Dấu hiệu “cây mọc vống lên và lá có màu úa vàng” chứng tỏ cần điều chỉnh yếu tố nào trong môi trường sống của cây?

A. Điều chỉnh tăng lượng ánh sáng chiếu tới cây.

B. Điều chỉnh giảm lượng ánh sáng chiếu tới cây.

C. Điều chỉnh tăng lượng nước tưới cho cây.

D. Điều chỉnh giảm lượng nước tưới cho cây.

Lời giải:

Khi cây bị thiếu ánh sáng, cây sẽ có phản ứng hướng sáng mạnh: thân mọc vống lên cao để tìm ánh sáng. Đồng thời, do thiếu ánh sáng, diệp lục (chất tạo màu xanh cho lá) bị phân huỷ, lá chuyển sang màu vàng úa.

Dấu hiệu này cho thấy cây đang thiếu ánh sáng, cần tăng lượng ánh sáng chiếu tới cây.

Đáp án: A

Ví dụ 2

Đề bài: Cơ sở và đối tượng tác động của bẫy đèn là gì?

A. Tính giả chết khi đụng phải vật lạ của ruồi muỗi.

B. Tính hướng sáng của bọ cánh cứng.

C. Tính hướng hóa của ong mắt đỏ.

D. Tính hướng sáng của sâu đục quả.

Lời giải:

Bẫy đèn hoạt động dựa trên nguyên lí thu hút côn trùng bằng ánh sáng. Nhiều loài côn trùng có tính hướng sáng, ban đêm chúng bay về phía nguồn sáng. Trong các đáp án, sâu đục quả (dạng trưởng thành là bướm đêm) có tính hướng sáng và là đối tượng gây hại cây trồng cần tiêu diệt.

Đáp án: D. Tính hướng sáng của sâu đục quả

Ví dụ 3

Đề bài: Khi trồng khoai tây, tại sao cần chú ý xới xáo để che kín phần củ khoai?

A. Tránh hiện tượng côn trùng cắn phá củ.

B. Tránh hiện tượng củ tiếp xúc với ánh sáng, bị xanh.

C. Tránh hiện tượng nước mưa, sương rơi trực tiếp vào củ gây thối, hỏng.

D. Tránh hiện tượng củ tiếp xúc trực tiếp với phân bón gây hư hỏng.

Lời giải:

Củ khoai tây khi tiếp xúc với ánh sáng sẽ sản sinh chất solanin (chất độc), khiến vỏ củ chuyển sang màu xanh. Ăn khoai tây bị xanh có thể gây ngộ độc. Vì vậy, cần xới xáo và vun đất để che kín củ, tránh củ tiếp xúc trực tiếp với ánh sáng.

Đáp án: B

Dạng 2: Ứng dụng cảm ứng trong chăn nuôi

Phương pháp chung:

• Tập tính học được ở động vật hình thành qua lặp lại nhiều lần → huấn luyện vật nuôi bằng cách lặp lại hành động kèm phần thưởng (thức ăn).
• Phân biệt: ứng dụng tập tính bẩm sinh (lợi dụng bản năng tự nhiên) và tập tính học được (huấn luyện hình thành thói quen mới).

Ví dụ 1

Đề bài: Đâu là một ứng dụng về tập tính học được của động vật trong chăn nuôi?

A. Nhìn thấy con quạ bay trên trời, gà con nấp vào cánh gà mẹ.

B. Nuôi lợn theo đàn để tăng lượng thức ăn của các cá thể.

C. Nghe tiếng gọi “chích chích” gà chạy tới.

D. Trồng cỏ và ủ men cho bò ăn để tăng khả năng hấp thụ thức ăn cho bò.

Lời giải:

Xét từng đáp án:

• A: Gà con nấp vào cánh mẹ khi thấy kẻ thù → tập tính bẩm sinh, không phải ứng dụng trong chăn nuôi.
• B: Nuôi lợn theo đàn → liên quan đến cách nuôi, không phải ứng dụng tập tính học được.
• C: Gà nghe tiếng gọi “chích chích” thì chạy tới → đây là tập tính học được do người nuôi huấn luyện (mỗi lần gọi “chích chích” kèm cho ăn, gà học được và chạy tới khi nghe hiệu lệnh). Đây là ứng dụng tập tính học được trong chăn nuôi.
• D: Trồng cỏ ủ men cho bò → liên quan đến dinh dưỡng, không phải tập tính.

Đáp án: C

Ví dụ 2

Đề bài: Khi nuôi mèo để bắt chuột, để huấn luyện giúp mèo có thói quen bắt chuột thì thức ăn cho mèo cần có gì?

A. Cơm B. Thịt sống C. Cá rán D. Thịt chuột non

Lời giải:

Để mèo hình thành thói quen bắt chuột, cần cho mèo làm quen với mùi vị và hình dạng con mồi (chuột) từ nhỏ. Bằng cách cho mèo ăn thịt chuột non, mèo sẽ quen với mùi chuột và hình thành tập tính săn bắt chuột.

Đáp án: D. Thịt chuột non

Dạng 3: Ứng dụng cảm ứng trong học tập và đời sống

Phương pháp chung:

• Thói quen (tốt hoặc xấu) = tập tính học được, hình thành qua lặp lại nhiều lần.
• Muốn tạo thói quen tốt: kiên trì lặp lại hành động đó hàng ngày trong thời gian dài.
• Muốn bỏ thói quen xấu: thực hiện hành động ngược lại, kiên trì và có quyết tâm.

Ví dụ 1

Đề bài: Tập tính được ứng dụng như thế nào trong học tập?

Lời giải:

Trong học tập, tập tính học được ứng dụng qua việc hình thành thói quen học tập tốt. Cụ thể:

• Hàng ngày thực hiện việc ôn bài và làm bài tập nhiều lần. Sự lặp lại giúp kiến thức được ghi nhớ lâu dài và chắc chắn hơn.
• Kiên trì thực hiện các thói quen tốt: đọc sách mỗi ngày, ngủ sớm dậy sớm, tập thể dục buổi sáng để có sức khoẻ tốt phục vụ cho việc học.
• Xây dựng thời gian biểu hợp lí và nghiêm túc thực hiện để các hoạt động trở thành thói quen tự nhiên.

Ví dụ 2

Đề bài: Em sẽ làm gì để có thể hình thành và duy trì thói quen đi ngủ đúng giờ và dậy sớm?

Lời giải:

Để hình thành thói quen đi ngủ đúng giờ và dậy sớm, em có thể thực hiện:

• Lập thời gian biểu cụ thể để sắp xếp công việc hợp lí, xác định rõ giờ ngủ và giờ dậy.
• Nghiêm túc thực hiện đúng giờ giấc đã đặt ra, không cố nán thêm khi đến giờ ngủ, dậy ngay khi chuông báo thức kêu.
• Đặt báo thức cho cả giờ ngủ và giờ dậy.
• Tập thể dục vào buổi sáng ngay sau khi thức dậy để tạo động lực dậy sớm và rèn luyện sức khoẻ.
• Kiên trì thực hiện liên tục trong thời gian dài cho đến khi trở thành thói quen tự nhiên.

III. SƠ ĐỒ TƯ DUY

1. Ứng dụng trong trồng trọt

• 1.1. Hướng sáng: bố trí ánh sáng, mật độ trồng phù hợp, đèn bẫy côn trùng
• 1.2. Hướng nước: chọn nơi trồng phù hợp nhu cầu nước của cây
• 1.3. Hướng hoá: bón phân gần gốc cây
• 1.4. Hướng tiếp xúc: làm giàn cho cây leo, làm trụ cho hồ tiêu
• 1.5. Tập tính động vật: bù nhìn xua chim, đèn bẫy côn trùng, nuôi ong thụ phấn

2. Ứng dụng trong chăn nuôi

• 2.1. Huấn luyện vật nuôi ăn ngủ đúng giờ, vệ sinh đúng chỗ
• 2.2. Huấn luyện nghe hiệu lệnh: gõ mõ, vỗ tay, huýt sáo
• 2.3. Huấn luyện chó chăn cừu, chó nghiệp vụ
• 2.4. Dùng đèn thu hút hải sản

3. Ứng dụng trong học tập và đời sống

• 3.1. Thói quen = tập tính học được, hình thành qua lặp lại
• 3.2. Tạo thói quen tốt: kiên trì lặp lại hành động tốt hàng ngày
• 3.3. Bỏ thói quen xấu: thực hiện hành động ngược lại, quyết tâm

IV. SAI LẦM THƯỜNG GẶP

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu