Chu Kì Tế Bào & Nguyên Phân
Kì trung gian · Hệ thống điểm kiểm soát · 4 kì nguyên phân · Phân chia tế bào chất · Bệnh ung thư
Chu kì tế bào ở sinh vật nhân thực được mô tả dưới dạng vòng tròn khép kín, gồm 2 giai đoạn chính:
▸ Kì trung gian — gồm 3 pha (chiếm phần lớn thời gian chu kì)
Các giai đoạn trong chu kì được điều khiển nghiêm ngặt bởi hệ thống kiểm soát thông qua các điểm kiểm soát — nơi tín hiệu tế bào quyết định đi tiếp hay dừng chu kì.
| Điểm kiểm soát | Vị trí | Vai trò |
|---|---|---|
| $G_1/S$ | Cuối pha $G_1$, trước pha S | Quyết định tế bào có nhân đôi DNA để bước vào phân bào hay không. Nếu KHÔNG qua được → tế bào vào trạng thái $G_0$. |
| $G_2/M$ | Cuối pha $G_2$, trước nguyên phân | Kiểm tra nhân đôi DNA đã hoàn tất chưa, mọi sai sót đã được sửa chữa chưa. |
| Thoi phân bào | Kì giữa nguyên phân | Kiểm tra tất cả NST đã gắn với vi ống của thoi phân bào chưa. Nếu chưa → dừng để đảm bảo phân chia đồng đều. |
Nguyên phân (phân bào nguyên nhiễm) là kiểu phân chia tế bào xảy ra ở tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai của sinh vật nhân thực. Quá trình gồm 2 phần: phân chia nhân → phân chia tế bào chất.
▸ Cấu trúc NST cần nhớ
- NST đơn: chứa $1$ phân tử DNA mạch thẳng.
- NST kép (sau pha S): gồm $2$ chromatid (nhiễm sắc tử chị em) đính nhau ở tâm động. Mỗi chromatid chứa $1$ phân tử DNA.
▸ Diễn biến 4 kì của nguyên phân
NGẮN NHẤT
| Kì | Diễn biến chính |
|---|---|
| Kì đầu | Thoi phân bào bắt đầu hình thành. NST dần co xoắn. Màng nhân và hạch nhân tiêu biến. |
| Kì giữa | NST kép co xoắn tối đa, xếp thành $1$ hàng ở mặt phẳng xích đạo của thoi phân bào. Vi ống đính vào $2$ phía tâm động. |
| Kì sau | $2$ chromatid chị em tách nhau ở tâm động → $2$ NST đơn, di chuyển về $2$ cực đối diện. Kì có thời gian ngắn nhất. |
| Kì cuối | NST dãn xoắn. Hạch nhân và màng nhân tái xuất hiện → hình thành $2$ nhân mới. Thoi phân bào tiêu biến. |
▸ Phân chia tế bào chất — khác nhau giữa động vật và thực vật
(Tế bào không có thành cứng → có thể co thắt)
(Có thành cellulose cứng → KHÔNG thể co thắt được)
▸ Kết quả nguyên phân
▸ Ý nghĩa của nguyên phân
- Duy trì ổn định bộ NST qua các thế hệ tế bào (nhờ nhân đôi NST ở kì trung gian + phân li đồng đều ở kì sau).
- Sinh vật đơn bào: nguyên phân là hình thức sinh sản tạo cá thể mới.
- Sinh vật đa bào: tăng số lượng tế bào → cơ thể lớn lên; thay thế tế bào già/tổn thương; tái sinh bộ phận cơ thể.
- Là cơ chế tạo cơ thể mới ở các loài sinh sản vô tính.
▸ Bảng số NST – chromatid – tâm động ở các kì (cho 2n)
| Thời điểm | Số NST | Trạng thái | Số chromatid | Số tâm động |
|---|---|---|---|---|
| Trước pha S | $2n$ | Đơn | $0$ | $2n$ |
| Sau S → Kì đầu, giữa | $2n$ | Kép | $4n$ | $2n$ |
| Kì sau | $4n$ | Đơn | $0$ | $4n$ |
| Kết thúc (mỗi TB con) | $2n$ | Đơn | $0$ | $2n$ |
Sự phân chia tế bào được điều tiết bởi 2 loại tín hiệu: kích thích và kìm hãm phân bào. Khi tín hiệu kích thích sản sinh quá nhiều và/hoặc tín hiệu kìm hãm quá ít → tế bào phân chia không kiểm soát → hình thành khối u.
▸ Phân biệt u lành tính và u ác tính
Có thể chữa khỏi nếu phẫu thuật cắt bỏ.
▸ Tác nhân gây đột biến
- Bên ngoài: khói thuốc lá, độc tố vi sinh vật (thực phẩm mốc), tia tử ngoại, tia phóng xạ, hoá chất (chất độc da cam),…
- Bên trong: virus gây bệnh mãn tính (viêm gan B, viêm tử cung), gốc tự do, sản phẩm chuyển hoá, chất độc hấp thụ qua thức ăn,…
▸ Biện pháp phòng tránh
- Hạn chế tiếp xúc với nguồn chứa tác nhân gây ung thư.
- Tích cực rèn luyện thể dục thể thao.
- Thăm khám sức khoẻ định kì, tầm soát phát hiện sớm khối u.
- Chữa trị triệt để bệnh viêm nhiễm mãn tính do virus.
Để xem lý thuyết đầy đủ kèm sơ đồ tư duy, các dạng bài tập tính số NST – chromatid – tâm động ở các kì, công thức tính số tế bào con và bảng sai lầm thường gặp, các em đọc bài viết bên dưới:
Khái niệm chu kì, kì trung gian, điểm kiểm soát, $4$ kì nguyên phân, phân chia tế bào chất, ung thư, sơ đồ tư duy & sai lầm thường gặp.
Sau khi đã nắm vững lý thuyết, các em hãy chuyển sang tab Bài Tập để luyện 23 câu bám sát SGK Sinh Học 10!
Cùng luyện Bài 16 – Chu kì tế bào & Nguyên phân!
23 câu: 19 trắc nghiệm · 2 đúng/sai · 2 tự luận
Tuyệt vời!
Cô Nguyễn Ngọc Châu
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Sinh Học THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sinh học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ AT sinh học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Trần Phú