Mở đầu trang 188

Đề bài: Cơ thể có quá trình tự điều chỉnh thích ứng với môi trường, ví dụ: quá trình điều hoà thân nhiệt ở động vật hằng nhiệt. Ở cấp độ tổ chức sống trên cơ thể cũng có quá trình tự điều chỉnh để đạt được trạng thái cân bằng tự nhiên. Cân bằng tự nhiên là gì? Cân bằng tự nhiên biểu hiện như thế nào và có ý nghĩa ra sao đối với việc duy trì sự sống?

Lời giải:

• Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các cấp độ tổ chức sống, hướng tới sự thích nghi cao nhất với điều kiện sống.
• Biểu hiện: ở các cấp độ trên cơ thể, cân bằng tự nhiên biểu hiện qua trạng thái cân bằng của quần thể, hiện tượng khống chế sinh học trong quần xã và cân bằng tự nhiên giữa sinh vật với môi trường trong hệ sinh thái.
• Ý nghĩa: giúp các cấp độ tổ chức sống duy trì sự ổn định, phát triển bền vững và thích nghi với những thay đổi của môi trường → đảm bảo sự sống tồn tại lâu dài trên Trái Đất.

I. Khái niệm cân bằng tự nhiên

Câu hỏi trang 188 mục I

Đề bài: Khi số lượng cá thể của quần thể tăng lên quá mức, quần thể sẽ tự điều chỉnh như thế nào để đưa số lượng cá thể trở về mức cân bằng?

Lời giải:

Khi số lượng cá thể của quần thể tăng lên quá mức, quần thể sẽ tự điều chỉnh như sau:

• Nguồn thức ăn, nơi ở trở nên không đủ cung cấp cho tất cả các cá thể → cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể tăng cao.
• Một số cá thể bị chết do thiếu thức ăn, không có nơi ở thích hợp; tỉ lệ sinh sản giảm, tỉ lệ tử vong tăng.
• Một phần cá thể di cư đến nơi khác để tìm điều kiện sống mới.

→ Kết quả: số lượng cá thể của quần thể giảm dần trở về mức cân bằng, phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường.

Câu hỏi trang 189 mục I

Đề bài: Quan sát Hình 46.2, em hãy cho biết số lượng cá thể thỏ tuyết và linh miêu khống chế lẫn nhau như thế nào.

Lời giải:

Quan sát Hình 46.2, số lượng cá thể thỏ tuyết và linh miêu khống chế lẫn nhau như sau:

• Khi số lượng thỏ tuyết tăng → linh miêu có nhiều thức ăn → số lượng linh miêu cũng tăng theo (sau một thời gian).
• Khi linh miêu tăng cao → linh miêu ăn nhiều thỏ tuyết → số lượng thỏ tuyết giảm.
• Khi thỏ tuyết giảm → linh miêu thiếu thức ăn → số lượng linh miêu giảm theo.
• Khi linh miêu giảm → thỏ tuyết ít bị ăn thịt → số lượng thỏ tuyết tăng trở lại.

→ Hai quần thể khống chế lẫn nhau theo chu kì, tạo nên sự cân bằng số lượng cá thể trong quần xã. Đây là hiện tượng khống chế sinh học.

Câu hỏi trang 190 mục I

Đề bài:

1. Quan sát Hình 46.3, cho biết sự phân tầng của các quần thể thực vật trong hình phù hợp như thế nào với điều kiện môi trường.
2. Quan sát Hình 46.4, phân tích một số mối quan hệ về dinh dưỡng giữa các loài và cho biết loài sinh vật nào có ảnh hưởng lớn nhất đến sự tồn tại của các loài khác trong quần xã. Tại sao?

Lời giải:

1. Sự phân tầng của các quần thể thực vật trong rừng mưa nhiệt đới (Hình 46.3) phù hợp với điều kiện ánh sáng ở từng tầng:

→ Sự phân tầng giúp mỗi loài tận dụng được lượng ánh sáng phù hợp với nhu cầu của mình → giảm cạnh tranh giữa các loài thực vật, tạo nên sự cân bằng trong quần xã rừng.

2. Một số mối quan hệ dinh dưỡng trong Hình 46.4:

• Cỏ → Châu chấu → Ếch → Rắn → Đại bàng
• Cỏ → Thỏ → Cáo
• Cỏ → Chuột → Cú → Đại bàng
• Cỏ → Châu chấu → Chim → Đại bàng

Loài có ảnh hưởng lớn nhất đến sự tồn tại của các loài khác trong quần xã là cỏ.

Lý do: Cỏ là sinh vật sản xuất, là nguồn thức ăn trực tiếp cho các sinh vật tiêu thụ bậc 1 (châu chấu, thỏ, chuột). Các sinh vật tiêu thụ ở bậc cao hơn (ếch, rắn, đại bàng, cáo, cú,…) lại phụ thuộc vào các loài ăn cỏ. Nếu cỏ bị mất đi → toàn bộ chuỗi và lưới thức ăn bị phá vỡ → các loài khác không có thức ăn để tồn tại.

II. Nguyên nhân mất cân bằng tự nhiên và các biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên

Hoạt động trang 190 mục II

Đề bài: Đọc thông tin trên kết hợp thảo luận nhóm để thực hiện các yêu cầu sau:

1. Trong các nguyên nhân trên, hãy cho biết những nguyên nhân nào có tác động mạnh gây mất cân bằng tự nhiên ở Việt Nam.
2. Tìm hiểu và nêu thêm các biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên.

Lời giải:

1. Những nguyên nhân có tác động mạnh gây mất cân bằng tự nhiên ở Việt Nam:

• Phá rừng để lấy gỗ, mở đất canh tác và cháy rừng.
• Săn bắt động vật hoang dã (đặc biệt là các loài quý hiếm).
• Khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức (khoáng sản, thuỷ sản,…).
• Chất thải sinh hoạt và công nghiệp gây ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí.
• Sử dụng thuốc trừ sâu, thuốc bảo vệ thực vật không hợp lí trong nông nghiệp.
• Du nhập các loài sinh vật ngoại lai (ốc bươu vàng, cây mai dương,…) gây hại đến các loài bản địa.

2. Một số biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên:

• Trồng cây gây rừng, bảo vệ rừng tự nhiên, chống cháy rừng.
• Thành lập các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên.
• Nghiêm cấm săn bắt, buôn bán trái phép động vật hoang dã, đặc biệt là các loài quý hiếm.
• Xử lí chất thải, hạn chế ô nhiễm môi trường.
• Sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên, ưu tiên năng lượng tái tạo (mặt trời, gió,…).
• Kiểm soát các loài sinh vật ngoại lai xâm hại.
• Trong nông nghiệp, sử dụng thiên địch thay cho thuốc hoá học để phòng trừ sinh vật gây hại.
• Tuyên truyền, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng.

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu