Dế chọi của Bồ Tùng Linh là văn bản 2 trong Bài 1: Thế giới kì ảo, chương trình Ngữ văn 9. Bài viết dưới đây giúp các em tìm hiểu đầy đủ về tác giả, tác phẩm, tóm tắt cốt truyện, phân tích nhân vật Thành, yếu tố kì ảo – hiện thực và chủ đề truyện

I. Tác giả Bồ Tùng Linh

Bồ Tùng Linh (1640 – 1715) là nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc thời nhà Thanh. Ông để lại một khối lượng lớn tác phẩm thuộc nhiều thể loại, trong đó tiêu biểu nhất là Liêu Trai chí dị.

Liêu Trai chí dị là tập sách gồm gần 500 truyện, khai thác cốt truyện từ truyện dân gian và từ những truyện kì lạ, hoang đường của một số tác giả thời trước. Bồ Tùng Linh đã mượn chuyện thần tiên, ma quái, loài vật để phê phán mạnh mẽ nền chính trị và những thói hư tật xấu của xã hội Trung Quốc thời bấy giờ. Tập truyện được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới và bắt đầu phổ biến ở Việt Nam từ thế kỉ XIX.

II. Tìm hiểu chung về tác phẩm Dế chọi

1. Vị trí và thể loại

Dế chọi là một truyện trong tập Liêu Trai chí dị, thuộc thể loại truyện truyền kì. Truyện truyền kì là thể loại văn xuôi tự sự, thuộc văn học viết, sử dụng yếu tố kì ảo làm phương thức nghệ thuật để phản ánh đời sống. Trong đó, yếu tố hiện thực và yếu tố kì ảo được kết hợp, đan xen linh hoạt.

2. Định hướng cách đọc

Khi đọc truyện truyền kì, cần tóm tắt truyện, xác định không gian và thời gian trong truyện, tìm hiểu các nhân vật, chỉ ra tác dụng của các chi tiết kì ảo, và nêu chủ đề của truyện. Đây là cách đọc đã được định hướng từ văn bản 1 — Chuyện người con gái Nam Xương — và tiếp tục áp dụng với Dế chọi.

III. Tóm tắt truyện Dế chọi

Đời Tuyên Đức nhà Minh, trong cung rất chuộng trò chọi dế, hàng năm bắt dân gian dâng nộp. Từ tri huyện đến lí trưởng, bọn lí dịch đều đua nhau tìm dế hay để nộp lên trên. Mỗi con dế nộp lên đủ làm mấy nhà khuynh gia bại sản. Dân đen là những người phải chịu cái họa nộp dế chọi nặng nề nhất.

Trong huyện Hoa Âm (tỉnh Thiểm Tây) có Thành, một người đã dự khoa Đồng tử nhưng lâu không thi đỗ, tính chất phác, bị bọn lí dịch gian giảo ép làm chức lí chính. Chưa đầy một năm, gia sản cạn kiệt. Gặp kì nộp dế, Thành không dám sách nhiễu dân nhưng không có gì để bù, lo buồn chỉ muốn chết. Không tìm được dế đủ quy cách, Thành bị quan trên đánh trăm trượng, hai mông máu me bê bết, trăn trở trên giường chỉ nghĩ tới việc tự tử.

Vợ Thành tìm đến bà đồng gù lưng trong thôn, bói toán như thần. Bà đồng ném ra một mảnh giấy không phải chữ mà là bức vẽ: trong vẽ điện gác chùa chiền, phía sau có hòn núi nhỏ đầy đá hình thù kì quái, có con dế nằm dưới, bên cạnh có con ếch. Thành theo bức vẽ tìm đến sau gác Đại Phật ở phía đông thôn, quả nhiên thấy quang cảnh đúng như tranh vẽ. Khi một con ếch nhảy ra, Thành đuổi theo, vạch cỏ tìm được một con dế quý — mình to đuôi dài, cổ xanh cánh vàng. Cả nhà vui mừng, nâng niu gìn giữ chờ ngày nộp quan.

Con trai Thành chín tuổi, rình lúc cha vắng nhà lén mở chậu ra xem. Con dế nhảy ra, đứa bé đuổi theo chụp lại thì dế đã gãy cẳng vỡ bụng, lát sau chết. Đứa nhỏ sợ quá bỏ đi, rơi xuống giếng. Thành về nhà nghe vợ kể, nổi giận đi tìm con, tìm thấy xác con dưới giếng, đổi giận thành thương, gào khóc muốn tắt hơi. Vợ chồng quay mặt vào vách, nhà tranh không khói lửa, im lặng nhìn nhau không còn hi vọng gì nữa. Trời gần tối bế xác con lên thì thấy còn thoi thóp thở, nửa đêm đứa nhỏ sống lại nhưng thần thái ngây ngốc như người gỗ, cứ ngủ mê mệt.

Bỗng sáng hôm sau, Thành nghe tiếng dế gáy ngoài cửa, vùng dậy nhìn thì thấy một con dế nhỏ vừa nhỏ vừa ngắn, màu tía, hình dáng như con chó, cánh hoa mai, đầu vuông chân dài. Tuy nhỏ nhưng trông có vẻ hay, Thành bèn giữ lại. Khi cho chọi thử với con dế lớn loại “giải xác thanh” (dế xanh vỏ cua) của gã thiếu niên trong thôn — con dế ai cũng tưởng sẽ thua — bất ngờ nổi giận xông thẳng ra, phùng cánh gáy lớn, nhảy xổ tới cắn cổ địch thủ. Thiếu niên cả sợ phải gạt hai con dế ra. Con dế nhỏ hiên ngang gáy vang như báo thắng trận. Chưa hết, khi bị gà sấn tới mổ, con dế nhảy lên mào gà cắn chặt không buông, khiến gà lăn ra.

Thành đem dế dâng tri huyện, quan thấy nhỏ thì quát nhưng cho chọi thử đều thắng, đem gà ra thử cũng đúng như lời kể. Tri huyện thưởng cho Thành, hiến dế lên tuần phủ, tuần phủ cho vào lồng vàng hiến vua. Vào cung, con dế thắng hết các loại dế kì lạ, lại còn biết nhảy nhót theo điệu nhạc. Vua rất vui lòng, ban thưởng cho tuần phủ. Tuần phủ tâu xin thưởng cho tri huyện. Tri huyện cho Thành được miễn sai dịch, cho đỗ tú tài. Hơn năm sau, con Thành bình phục, kể rằng chính mình đã hóa thành con dế, khỏe mạnh chọi giỏi, nay mới sống lại. Quan tỉnh lại trọng thưởng, không quá vài năm nhà Thành ruộng vườn trăm khoảnh, lầu gác nguy nga, giàu sang hơn cả các nhà thế gia.

IV. Cốt truyện, không gian, thời gian và nhân vật

1. Cốt truyện

Cốt truyện Dế chọi được tổ chức theo trật tự tuyến tính, các sự kiện nối tiếp nhau theo quan hệ nhân quả. Có thể chia thành các sự kiện chính:

• Đời Tuyên Đức nhà Minh chuộng trò chọi dế, quan lại đua nhau bắt dân nộp dế, gây họa cho dân đen.
• Thành bị ép giữ chức lí chính, gia sản cạn kiệt, không tìm được dế nộp, bị đánh đập tàn tệ đến mức muốn tự tử.
• Vợ Thành tìm đến bà đồng gù bói toán; theo bức vẽ kì lạ, Thành bắt được con dế quý.
• Con trai Thành lỡ làm dế chết, sợ bị đánh nên bỏ trốn, rơi xuống giếng; tuy không chết nhưng thần thái ngây ngốc.
• Thành bắt được con dế nhỏ kì lạ, có thể thắng bất cứ con dế nào, thậm chí thắng cả gà.
• Nhờ con dế, nhà Thành được ban thưởng, trở nên giàu sang phú quý.
• Hơn năm sau, con Thành bình phục, kể rằng chính mình đã hóa thành con dế kì lạ ấy.

2. Không gian

Không gian trong truyện mang tính cụ thể và xác thực: ngôi nhà của Thành, điện thờ của bà đồng gù, ngôi chùa có gác Đại Phật và mộ cổ phía đông thôn — nơi Thành tìm dế, thôn nhỏ nơi Thành sinh sống, huyện Hoa Âm, tỉnh Thiểm Tây. Tất cả đều là những không gian đời thường, gần gũi, tạo nền hiện thực cho câu chuyện.

3. Thời gian

Thời gian trong truyện là thời gian sinh hoạt đời thường của con người: con trai Thành biến thành dế chỉ “hơn một năm”, và “không quá vài năm” nhờ được trọng thưởng mà nhà Thành giàu sang. Toàn bộ câu chuyện diễn ra trong thời điểm lịch sử xác định — đời Tuyên Đức nhà Minh — tạo nên tính chân thực, đáng tin.

4. Nhân vật

Thế giới nhân vật trong truyện khá đa dạng, gồm các thành viên gia đình Thành, bà đồng gù làm nghề bói toán, gã thiếu niên nuôi dế, bọn lí dịch, tri huyện, tuần phủ, và vua. Nhân vật chính là Thành — đại diện cho người dân thấp cổ bé họng trong xã hội phong kiến.

V. Phân tích nhân vật Thành với hai tình huống đối lập

Nhân vật Thành được đặt trong hai tình huống hoàn toàn đối lập, và điều gây nên sự đối lập ấy chỉ xoay quanh một thứ vô cùng nhỏ bé: con dế.

1. Vì dế mà gia đình Thành chịu cảnh khốn khổ

Thành vốn là người có hiểu biết, đã dự khoa Đồng tử nhưng lâu không thi đỗ, tính chất phác. Chính vì chất phác mà bị bọn lí dịch gian giảo ép giữ chức lí chính — một chức nhỏ trong làng với nhiệm vụ chính là thúc dân tìm dế nộp quan. Chưa đầy một năm, gia sản đã cạn kiệt.

Gặp kì nộp dế, Thành không dám sách nhiễu dân nhưng không có gì để bù, lo buồn chỉ muốn chết. Bao nhiêu công sức tìm bắt mà không được dế đủ quy cách, Thành bị quan trên đánh trăm trượng, hai mông máu me bê bết, ngay cả sâu bọ cũng không còn sức mà đi bắt, trăn trở trên giường chỉ nghĩ tới việc tự tử. Vợ Thành phải đem tiền lễ tìm đến bà đồng gù bói toán để cầu mong tìm được dế.

Khi bắt được con dế quý rồi, tai họa lại ập đến: con trai nhỏ chín tuổi lỡ tay làm dế chết, sợ bị cha đánh nên bỏ trốn, rơi xuống giếng. Vợ chồng Thành tìm thấy xác con dưới giếng, đổi giận thành thương, gào khóc muốn tắt hơi. Cảnh nhà tang tóc: “Vợ chồng quay mặt vào vách, nhà tranh không khói lửa nấu cơm, im lặng nhìn nhau không còn hi vọng gì nữa.” Đứa nhỏ tuy sống lại nhưng thần thái ngây ngốc như người gỗ, cứ ngủ mê mệt. Thành nhìn lồng dế rỗng không thì đứt hơi nghẹn cổ — nỗi đau mất con chưa nguôi lại thêm nỗi sợ không có dế nộp quan.

Chuỗi bi kịch dồn dập ấy cho thấy: chỉ vì một con dế nhỏ mà cả gia đình Thành bị đẩy đến bờ vực tan nát — gia sản khánh kiệt, thân thể bị hành hạ, con cái suýt chết, tinh thần kiệt quệ tuyệt vọng.

2. Nhờ dế chọi, gia đình Thành trở nên giàu sang phú quý

Sự đảo ngược hoàn toàn xảy ra khi Thành bắt được con dế nhỏ kì lạ. Con dế tuy nhỏ bé nhưng thắng tất cả các đối thủ, thậm chí thắng cả gà. Nhờ con dế mà:

Tri huyện thưởng cho Thành, cho được miễn sai dịch, dặn học quan cho Thành đỗ tú tài. Hơn năm sau, quan tỉnh lại trọng thưởng. Không quá vài năm, nhà Thành ruộng vườn trăm khoảnh, lầu gác nguy nga, trâu dê cả ngàn con, ra khỏi nhà thì mặc áo cừu cưỡi ngựa tốt, giàu sang hơn cả các nhà thế gia.

Hệ thống thưởng phạt lan truyền từ dưới lên trên: dế hay khiến tri huyện được thưởng, tuần phủ được thưởng, tất cả nhờ một con dế mà cả bộ máy quan lại đều hưởng lợi.

3. Ý nghĩa của sự đối lập

Hai tình huống đối lập nhau hoàn toàn — từ cùng cực khốn khổ đến phú quý giàu sang — mà nguyên nhân chỉ ở một con dế nhỏ. Đây là nghịch lí hết sức phi lí: hóa ra, con người khổ đau hay sung sướng, bất hạnh hay hạnh phúc lại phụ thuộc vào một điều nhỏ nhoi đến vô lí.

Qua nghịch lí ấy, nhà văn phê phán mạnh mẽ sự vô lối, tùy tiện của những kẻ cầm quyền — từ vua chúa mê chơi trò chọi dế đến bọn quan lại sách nhiễu, hành hạ dân. Đồng thời, tác giả cũng bộc lộ sự mong manh, bất trắc, phúc họa khôn lường trong cuộc sống của người dân dưới chế độ phong kiến — nơi số phận con người bị quyết định bởi những thứ tầm thường, vô nghĩa.

VI. Yếu tố kì ảo và yếu tố hiện thực trong truyện

1. Yếu tố kì ảo

Truyện Dế chọi có hai sự việc mang tính chất kì ảo nổi bật:

Thứ nhất, mảnh giấy do bà đồng gù ném ra sau khi vợ Thành xin bói. Mảnh giấy không phải chữ mà là bức vẽ, trong đó vẽ điện gác chùa chiền, hòn núi nhỏ đầy đá hình thù kì quái, con dế nằm dưới, bên cạnh có con ếch. Những hình vẽ trên mảnh giấy là sự chỉ dẫn kì lạ, vượt ra ngoài khả năng thông thường, giúp Thành tìm được đúng nơi có con dế quý. Quang cảnh ngoài thực tế trùng khớp hoàn toàn với bức vẽ — thậm chí con ếch nhảy ra cũng đúng như tranh — tạo nên yếu tố huyền bí, siêu nhiên.

Thứ hai, sau khi con dế quý chết, đứa con trai chín tuổi của Thành rơi xuống giếng, tuy sống lại nhưng thần thái ngây ngốc. Hơn năm sau bình phục, đứa trẻ kể rằng chính mình đã hóa thân thành con dế — tuy nhỏ nhưng khỏe mạnh, chọi giỏi, thắng mọi đối thủ — rồi nay mới sống lại. Đây là chi tiết kì ảo đặc sắc nhất: hồn người nhập vào thân dế, tạo nên con dế có năng lực phi thường.

Ý nghĩa của yếu tố kì ảo: Các yếu tố kì ảo có vai trò giúp tháo gỡ bế tắc của nhân vật — khi Thành đang tuyệt vọng không tìm được dế thì có bức vẽ chỉ đường; khi dế quý chết thì con trai hóa thành dế mới. Yếu tố kì ảo đẩy câu chuyện phát triển theo chủ ý sáng tạo của tác giả, đồng thời khiến câu chuyện thêm li kì, hấp dẫn, phù hợp với đặc trưng thể loại truyện truyền kì.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là yếu tố kì ảo ở đây không làm giảm đi tính hiện thực phê phán. Ngược lại, chính yếu tố kì ảo càng tô đậm thêm sự phi lí, tàn nhẫn của xã hội: một đứa trẻ chín tuổi phải hóa thân thành dế để cứu cả gia đình — điều ấy cho thấy người dân bị dồn đến mức nào dưới ách áp bức.

2. Yếu tố hiện thực

Bên cạnh yếu tố kì ảo, truyện Dế chọi có nền tảng hiện thực vững chắc:

Câu chuyện diễn ra trong thời gian xác định (đời Tuyên Đức nhà Minh), tại địa danh cụ thể (huyện Hoa Âm, tỉnh Thiểm Tây). Vị thế và cách hành xử của các nhân vật phản ánh đúng bản chất quan hệ xã hội thời phong kiến: vua mê chơi, quan lại nịnh bợ, lí dịch sách nhiễu, dân đen chịu khổ. Chuỗi hệ thống ấy — từ cung đình xuống tỉnh, huyện, thôn — cho thấy bộ máy cai trị đè nén người dân qua nhiều tầng lớp.

Những chi tiết hiện thực đắt giá: Thành bị đánh trăm trượng, hai mông máu me bê bết; gia sản cạn kiệt chưa đầy một năm; vợ chồng quay mặt vào vách, nhà tranh không khói lửa; mỗi con dế nộp lên đủ làm mấy nhà khuynh gia bại sản. Tất cả đều là bức tranh sinh động về nỗi khổ của người dân dưới chế độ phong kiến hà khắc.

Thái độ của tác giả được thể hiện rõ nét qua cách miêu tả: Bồ Tùng Linh phê phán nghiêm khắc hiện thực xã hội đương thời, đặc biệt là sự vô lối của giới cầm quyền khi thú vui nhỏ nhặt của vua chúa có thể gây ra tai họa cho hàng ngàn gia đình.

VII. Phân tích lời người kể chuyện

Trong đoạn văn từ “Thành giở đi giở lại” đến “kì hạn nộp quan”, lời người kể chuyện đóng vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt câu chuyện và khắc họa tâm trạng nhân vật.

Người kể chuyện theo ngôi thứ ba, đứng ngoài quan sát và thuật lại. Qua lời kể, người đọc thấy được quá trình Thành từ hoài nghi đến hi vọng, từ nỗ lực tìm kiếm đến niềm vui vỡ òa khi bắt được dế quý. Thành “gượng dậy chống gậy” — chi tiết cho thấy anh vẫn đang mang thương tích nặng nề từ trận đánh trăm trượng, nhưng vì sự sống còn của gia đình mà phải gắng gượng. Khi tìm dế, Thành “bao nhiêu tâm trí sức mắt sức tai đều dốc ra hết” — câu văn thể hiện sự dồn hết sinh lực vào việc tìm kiếm, cho thấy con dế đối với Thành không chỉ là con vật mà là cả sinh mệnh, tương lai.

Chi tiết “cả nhà vui mừng, dù là được ngọc báu liên thành cũng không bằng” cho thấy lời người kể chuyện mang theo sự cảm thông sâu sắc: một con dế mà quý hơn vàng ngọc — điều ấy vừa đáng thương, vừa đáng phẫn nộ, bởi nó phản ánh một xã hội nơi người dân bị dồn vào bước đường cùng.

VIII. Lời bình của Dị Sử thị

Cuối truyện, lời bình của Dị Sử thị (bút danh của Bồ Tùng Linh khi bình luận trong Liêu Trai chí dị) mang tính mỉa mai, châm biếm sâu sắc:

Tác giả nói rằng Thành “vì sâu mọt mà nghèo, nhờ dế chọi mà giàu” — nghịch lí khó tin nhưng là hiện thực. Đặc biệt, câu kết dẫn điển tích “Một người lên trời, gà chó cũng thành tiên” — ý nói tuần phủ, tri huyện cũng được hưởng phúc ấm nhờ con dế — là lời mỉa mai cay đắng về bộ máy quan lại ăn theo, hưởng lợi từ nỗi khổ và may mắn của người dân.

Lời bình nhấn mạnh rằng cái gọi là “trời đền đáp cho kẻ trưởng giả trọng hậu” thực chất chỉ là sự phi lí, ngẫu nhiên, không phải công lí. Qua đó, tác giả phê phán mạnh mẽ xã hội phong kiến, nơi vận mệnh con người bị chi phối bởi những thứ tầm thường, vô nghĩa.

IX. Chủ đề và đặc điểm truyện truyền kì trong Dế chọi

1. Chủ đề

Truyện Dế chọi thể hiện nghịch lí khó tin trong cuộc sống mà nguyên nhân chỉ từ một con dế nhỏ: con người khổ đau hay sung sướng, bất hạnh hay hạnh phúc lại phụ thuộc vào điều hết sức nhỏ nhoi, vô lí. Qua đó, tác giả phê phán sâu sắc xã hội phong kiến đương thời — nơi thú vui của vua chúa gây tai họa cho nhân dân, nơi bộ máy quan lại từ trên xuống dưới đều sách nhiễu, áp bức người dân, và nơi số phận con người mong manh, bất trắc như trò đùa.

2. Đặc điểm truyện truyền kì thể hiện trong Dế chọi

Truyện Dế chọi mang đầy đủ các đặc điểm tiêu biểu của truyện truyền kì:

Cốt truyện được tổ chức theo trật tự tuyến tính, các sự kiện sắp xếp theo quan hệ nhân quả, tạo nên mạch truyện logic, dễ theo dõi.

Sự kết hợp giữa yếu tố hiện thực và yếu tố kì ảo là nét nổi bật: yếu tố hiện thực thể hiện qua thời gian, địa danh, nhân vật và các mối quan hệ xã hội cụ thể; yếu tố kì ảo thể hiện qua bức vẽ chỉ đường của bà đồng và sự hóa thân của đứa trẻ thành dế. Hai yếu tố này đan xen, hỗ trợ nhau: hiện thực tạo nền tảng đáng tin, kì ảo tạo sức hấp dẫn và mở ra chiều sâu ý nghĩa.

Lời bình cuối truyện là đặc điểm thường thấy trong truyện truyền kì, nơi tác giả trực tiếp bộc lộ quan điểm, thái độ.

X. So sánh Dế chọi với Chuyện người con gái Nam Xương

Cả hai tác phẩm đều thuộc thể loại truyện truyền kì, đều kết hợp yếu tố kì ảo và hiện thực, đều có lời bình cuối truyện thể hiện quan điểm tác giả, và đều mang tinh thần phê phán xã hội phong kiến bất công.

Tuy nhiên, nếu Chuyện người con gái Nam Xương tập trung vào bi kịch gia đình, số phận người phụ nữ và tính chất nam quyền, thì Dế chọi hướng đến phê phán sự vô lối của bộ máy cai trị từ vua đến quan, tố cáo thú vui xa xỉ của giới cầm quyền gây tai họa cho dân đen. Yếu tố kì ảo trong Chuyện người con gái Nam Xương mang màu sắc lãng mạn, trữ tình (cõi nước của Linh Phi, Vũ Nương hiện về), trong khi yếu tố kì ảo trong Dế chọi mang tính bi kịch, châm biếm (đứa trẻ phải hóa thành dế để cứu gia đình).

XI. Sơ đồ tư duy truyện Dế chọi

DẾ CHỌI – Bồ Tùng Linh
│
├── 1. TÁC GIẢ
│   ├── Bồ Tùng Linh (1640 – 1715), Trung Quốc, thời nhà Thanh
│   └── Tác phẩm tiêu biểu: Liêu Trai chí dị (gần 500 truyện)
│       └── Mượn thần tiên, ma quái, loài vật → phê phán xã hội
│
├── 2. TÁC PHẨM
│   ├── Thể loại: Truyện truyền kì
│   ├── Cốt truyện: tuyến tính, quan hệ nhân quả
│   ├── Không gian: cụ thể, xác thực (huyện Hoa Âm, tỉnh Thiểm Tây)
│   ├── Thời gian: đời Tuyên Đức nhà Minh (thời gian lịch sử xác định)
│   └── Nhân vật chính: Thành – người dân chất phác bị áp bức
│
├── 3. NHÂN VẬT THÀNH – HAI TÌNH HUỐNG ĐỐI LẬP
│   │
│   ├── 3.1. Vì dế → khốn khổ
│   │   ├── Bị ép làm lí chính, gia sản cạn kiệt
│   │   ├── Không tìm được dế → bị đánh trăm trượng
│   │   ├── Con lỡ làm dế chết → rơi xuống giếng
│   │   └── Vợ chồng tuyệt vọng, nhà tranh không khói lửa
│   │
│   ├── 3.2. Nhờ dế → giàu sang
│   │   ├── Tri huyện: miễn sai dịch, cho đỗ tú tài
│   │   ├── Quan tỉnh: trọng thưởng
│   │   └── Vài năm: ruộng vườn trăm khoảnh, lầu gác nguy nga
│   │
│   └── 3.3. Ý nghĩa
│       ├── Khổ đau hay hạnh phúc phụ thuộc vào điều nhỏ nhoi, phi lí
│       ├── Phê phán sự vô lối của kẻ cầm quyền
│       └── Số phận người dân mong manh, bất trắc
│
├── 4. YẾU TỐ KÌ ẢO
│   ├── Bức vẽ của bà đồng gù → chỉ đường bắt dế
│   ├── Con trai Thành hóa thân thành dế chọi giỏi
│   └── Ý nghĩa: tháo gỡ bế tắc, đẩy cốt truyện,
│       tạo sức hấp dẫn, tô đậm sự phi lí của xã hội
│
├── 5. YẾU TỐ HIỆN THỰC
│   ├── Thời gian, địa danh xác thực
│   ├── Quan hệ xã hội phong kiến: vua → quan → lí dịch → dân
│   └── Thái độ tác giả: phê phán nghiêm khắc, mỉa mai sâu sắc
│
├── 6. LỜI BÌNH (Dị Sử thị)
│   ├── Mỉa mai: "vì sâu mọt mà nghèo, nhờ dế chọi mà giàu"
│   ├── Châm biếm: "một người lên trời, gà chó cũng thành tiên"
│   └── Phê phán bộ máy quan lại ăn theo, hưởng lợi
│
└── 7. CHỦ ĐỀ
    ├── Nghịch lí cuộc sống: số phận người dân phụ thuộc vào con dế
    ├── Phê phán xã hội phong kiến: vua mê chơi, quan sách nhiễu
    └── Thương cảm người dân bị áp bức, bất lực

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng