Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Mở đầu trang 157
Đề bài: Với chiều cao 2,51 m, anh Kosen người Thổ Nhĩ Kì được sách Kỉ lục Guiness ghi nhận là người đàn ông cao nhất thế giới vào ngày 9/5/2011. Ngược lại, với chiều cao 0,51 m, anh Dangi người Nepal được ghi nhận là người đàn ông trưởng thành thấp nhất thế giới vào ngày 26/2/2012. Điều gì khiến họ cao lớn hoặc thấp bé bất thường so với chúng ta?
Lời giải:
Việc cao lớn hoặc thấp bé bất thường có thể do rối loạn hoạt động của tuyến yên – một tuyến nội tiết quan trọng tiết ra hormone GH (hormone tăng trưởng) ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ và xương.
- Nếu tuyến yên tiết quá nhiều GH ở giai đoạn đang phát triển → cơ thể cao lớn bất thường (như anh Kosen).
- Nếu tuyến yên tiết quá ít GH ở giai đoạn đang phát triển → cơ thể thấp bé bất thường (như anh Dangi).
I. Các tuyến nội tiết trong cơ thể người
Câu hỏi trang 158
Đề bài:
- Nêu chức năng của các tuyến nội tiết.
- Em hãy giải thích vì sao hoạt động của các hormone tuyến tuỵ giúp ổn định lượng đường trong máu. Quá trình tiết hormone điều hoà đường huyết bị rối loạn có thể dẫn đến hậu quả gì?
Lời giải:
1. Chức năng của các tuyến nội tiết:
Các tuyến nội tiết tiết ra hormone, được vận chuyển theo đường máu đến cơ quan đích, có vai trò điều khiển, điều hoà hoạt động của các cơ quan và duy trì sự ổn định của môi trường trong cơ thể.
Chức năng cụ thể của từng tuyến:
| Tuyến nội tiết | Chức năng chính |
|---|---|
| Tuyến yên | Kích thích hoạt động của nhiều tuyến nội tiết khác; ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của cơ và xương, trao đổi nước ở thận, co cơ trơn tử cung, tiết sữa,… |
| Tuyến giáp | Tiết thyroxine (TH) – chuyển hoá năng lượng trong tế bào; tiết calcitonin – điều hoà calcium, phosphorus trong máu |
| Tuyến tuỵ | Tiết insulin và glucagon – điều hoà đường huyết |
| Tuyến trên thận | Tiết adrenaline, noradrenaline – tăng nhịp tim, co mạch, tăng đường huyết, dãn phế quản |
| Tuyến sinh dục | Tinh hoàn (ở nam) tiết testosterone; buồng trứng (ở nữ) tiết estrogen – gây ra các biến đổi cơ thể ở tuổi dậy thì |
2. Hoạt động của hormone tuyến tuỵ giúp ổn định đường huyết:
Tuyến tuỵ tiết hai loại hormone là insulin và glucagon có tác dụng ngược chiều nhau:
- Khi đường huyết tăng (sau khi ăn) → tuyến tuỵ tiết insulin → chuyển glucose trong máu thành glycogen dự trữ ở gan → đường huyết giảm về mức bình thường.
- Khi đường huyết giảm (khi đói, vận động nhiều) → tuyến tuỵ tiết glucagon → chuyển glycogen ở gan thành glucose đưa vào máu → đường huyết tăng về mức bình thường.
→ Nhờ sự phối hợp này, lượng đường trong máu luôn được duy trì ổn định.
Hậu quả khi quá trình tiết hormone điều hoà đường huyết bị rối loạn:
- Nếu thiếu insulin hoặc insulin giảm tác dụng → đường huyết tăng cao kéo dài → bệnh đái tháo đường (tiểu đường), gây các biến chứng nguy hiểm như mù loà, tổn thương dây thần kinh, hoại tử da,…
- Nếu thiếu glucagon → đường huyết hạ thấp → gây hoa mắt, chóng mặt, thậm chí có thể hôn mê.
II. Một số bệnh liên quan đến hệ nội tiết
Hoạt động 1 trang 159
Đề bài: Em hãy nêu các biểu hiện trên cơ thể và đề xuất biện pháp phòng chống đối với:
a) Bệnh tiểu đường.
b) Bệnh bướu cổ do thiếu iodine.
Lời giải:
a) Bệnh tiểu đường (đái tháo đường):
| Biểu hiện | Biện pháp phòng chống |
|---|---|
| Ăn nhiều, uống nhiều, đi tiểu nhiều, sụt cân; có thể kèm theo mệt mỏi, mờ mắt | – Ăn uống hợp lí: hạn chế đồ ngọt, tinh bột; ăn nhiều rau xanh, trái cây
– Tập thể dục đều đặn, kiểm soát cân nặng – Không hút thuốc, hạn chế rượu bia – Khám sức khoẻ và xét nghiệm đường huyết định kì |
b) Bệnh bướu cổ do thiếu iodine:
| Biểu hiện | Biện pháp phòng chống |
|---|---|
| Phì đại tuyến giáp (cổ to lên); trẻ chậm lớn, trí tuệ chậm phát triển; người lớn giảm sút trí nhớ, hoạt động thần kinh suy giảm | – Sử dụng muối iodine trong ăn uống hằng ngày
– Ăn các thực phẩm giàu iodine: rong biển, cá biển, hải sản, trứng,… – Khám tuyến giáp định kì – Đi khám bác sĩ ngay khi có dấu hiệu phì đại ở cổ |
Hoạt động 2 trang 159
Đề bài: Vận dụng hiểu biết về các tuyến nội tiết, em hãy đề xuất các biện pháp bảo vệ sức khoẻ bản thân và gia đình, nêu tác dụng của các biện pháp đó.
Lời giải:
Các biện pháp bảo vệ sức khoẻ bản thân và gia đình:
| Biện pháp | Tác dụng |
|---|---|
| Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng, hợp lí | Cung cấp đủ vitamin và khoáng chất (iodine, calcium,…) cho hoạt động của các tuyến nội tiết |
| Sử dụng muối iodine hằng ngày | Phòng chống bệnh bướu cổ do thiếu iodine |
| Hạn chế đồ ngọt, tinh bột, đồ uống có đường | Giảm áp lực cho tuyến tuỵ, phòng bệnh tiểu đường |
| Luyện tập thể dục thể thao đều đặn | Tăng cường sức khoẻ, hỗ trợ hoạt động bình thường của các tuyến nội tiết |
| Ngủ đủ giấc, giữ tinh thần thoải mái | Giúp cơ thể tiết hormone tăng trưởng (GH) ổn định, tránh rối loạn nội tiết do căng thẳng kéo dài |
| Không sử dụng các chất kích thích, gây nghiện | Tránh gây tổn thương đến hệ nội tiết |
| Khám sức khoẻ định kì | Phát hiện sớm các bệnh về tuyến nội tiết để điều trị kịp thời |
Hoạt động 3 trang 159
Đề bài: Tìm hiểu một số bệnh nội tiết thường gặp ở địa phương theo gợi ý trong Bảng 38.1.
Lời giải:
Học sinh tự tìm hiểu các bệnh nội tiết ở địa phương mình. Dưới đây là bảng tham khảo:
Bảng 38.1. (Số liệu mang tính tham khảo)
| Tên bệnh, tật | Số lượng người mắc | Nguyên nhân | Biện pháp phòng chống |
|---|---|---|---|
| Tiểu đường (đái tháo đường) | 20 người | Chế độ ăn nhiều đường, tinh bột; ít vận động; di truyền; rối loạn hoạt động tuyến tuỵ | Ăn uống lành mạnh, tập thể dục, kiểm soát cân nặng, khám sức khoẻ định kì |
| Bướu cổ | 10 người | Thiếu iodine trong khẩu phần ăn hằng ngày | Dùng muối iodine, ăn hải sản, khám tuyến giáp định kì |
| Lùn (thấp bé bất thường) | 2 người | Rối loạn hormone tuyến yên (thiếu GH) | Khám và điều trị tại bệnh viện chuyên khoa |
| Bệnh khổng lồ (cao lớn bất thường) | 1 người | Tuyến yên tiết quá nhiều GH ở giai đoạn dậy thì | Khám và điều trị tại bệnh viện chuyên khoa |
Cô Trần Thị Thanh Thảo
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu