Trình bày ý kiến về một vấn đề có tính thời sự trong đời sống của lứa tuổi học sinh hiện nay là nội dung phần Nói và nghe. Bài viết dưới đây giúp các em nắm vững lý thuyết cách chuẩn bị, kĩ năng trình bày bài nói, cách trao đổi sau khi nói, kèm bài nói mẫu — bám sát SGK Ngữ văn 9.

I. Yêu cầu của bài nói

1. Mục đích nói

Thuyết phục người nghe đồng tình với ý kiến của mình về cách giải quyết vấn đề; từ đó tác động đến nhận thức và hành động của người nghe.

2. Người nghe

Những người quan tâm đến các vấn đề có tính thời sự trong đời sống của lứa tuổi học sinh hiện nay (thầy cô, bạn bè, phụ huynh,…).

3. Yêu cầu cần đạt

• Biết thảo luận về một vấn đề có tính thời sự trong đời sống phù hợp với lứa tuổi.
• Biết thể hiện được ý kiến riêng của bản thân đối với vấn đề đó.
• Sử dụng lí lẽ và bằng chứng thuyết phục, đề xuất giải pháp khả thi.
• Phối hợp ngôn ngữ nói với các phương tiện phi ngôn ngữ (cử chỉ, ánh mắt, giọng điệu).

II. Một số đề tài gợi ý

Các em có thể tìm đề tài từ thực tế đời sống, từ trải nghiệm cá nhân hoặc tham khảo một số vấn đề sau:

• Bạo lực học đường.
• Tình trạng nghiện game ở học sinh.
• Gian lận trong thi cử.
• Sự xung đột giữa các thế hệ trong gia đình.
• “Ném đá” tập thể trên mạng xã hội.
• Sử dụng ngôn ngữ dung tục trong giao tiếp với bạn bè.
• Việc chấp hành giao thông đường bộ ở học sinh hiện nay.
• Áp lực học tập, thi cử đối với học sinh.
• Nghiện mạng xã hội ở lứa tuổi học trò.

III. Trước khi nói — Cách chuẩn bị bài nói

1. Lựa chọn đề tài

Chọn vấn đề có tính thời sự, có ý nghĩa thiết thực, liên quan trực tiếp đến đời sống của lứa tuổi học sinh. Nên chọn vấn đề mà bản thân thực sự quan tâm, có trải nghiệm hoặc hiểu biết — bài nói sẽ tự nhiên và thuyết phục hơn.

2. Chuẩn bị nội dung

Sau khi chọn được đề tài, chuẩn bị nội dung bằng cách trả lời các câu hỏi:

• Lí do lựa chọn vấn đề để trình bày là gì? (Tại sao vấn đề này quan trọng? Tại sao cần bàn luận?)
• Có thể dùng những lí lẽ, bằng chứng nào để thuyết phục người nghe đồng tình với ý kiến của mình? (Trải nghiệm cá nhân, sự thật có thể kiểm chứng, số liệu, ví dụ cụ thể,…)
• Cần đưa ra hướng giải quyết nào cho vấn đề? (Giải pháp phải cụ thể, khả thi, phù hợp lứa tuổi.)
• Việc bàn luận về vấn đề có ý nghĩa như thế nào? (Ý nghĩa đối với bản thân, bạn bè, cộng đồng.)

3. Lập dàn ý cho bài nói

Lập dàn ý với đầy đủ ba phần: mở đầu, triển khai, kết thúc. Cần ghi chú một số bằng chứng (sự việc thực tế, số liệu,…) và từ ngữ then chốt để chủ động khi trình bày, tránh đọc nguyên bài viết sẵn.

IV. Trình bày bài nói — Cách nói hiệu quả

1. Cấu trúc bài nói

Mở đầu: Giới thiệu vấn đề cần trình bày. Có thể giới thiệu trực tiếp hoặc gián tiếp bằng cách kể một câu chuyện nhỏ, chia sẻ một trải nghiệm cá nhân, dẫn một tài liệu, dùng một bức ảnh hay đoạn phim để giới thiệu vấn đề. Cách mở đầu gián tiếp thường thu hút sự chú ý của người nghe hơn.

Triển khai: Bám sát dàn ý để trình bày nội dung theo trật tự hợp lí, giúp người nghe dễ theo dõi, nắm bắt ý kiến. Cụ thể:

• Nêu ngắn gọn lí do lựa chọn vấn đề.
• Trình bày ý kiến về vấn đề. Chú ý sử dụng lí lẽ và bằng chứng làm cơ sở cho ý kiến của mình, ưu tiên trải nghiệm cá nhân và những sự thật mà người nghe có thể kiểm chứng được.
• Nêu giải pháp khả thi để giải quyết vấn đề.

Kết thúc: Khẳng định ý nghĩa của việc bàn luận về vấn đề. Có thể kết thúc bằng một câu hỏi mở, một lời kêu gọi hành động hoặc một thông điệp ấn tượng.

2. Kĩ năng trình bày

Về ngôn ngữ: Nói rõ ràng, mạch lạc, đủ nghe. Tránh nói quá nhanh hoặc quá chậm. Sử dụng ngôn ngữ phù hợp với đối tượng người nghe (thầy cô, bạn bè). Nhấn mạnh những từ khóa, ý chính bằng cách thay đổi ngữ điệu.

Về phương tiện phi ngôn ngữ: Phối hợp cử chỉ tay, ánh mắt, nét mặt khi nói. Giao tiếp bằng mắt với người nghe (không chỉ nhìn vào giấy). Đứng tự tin, thoải mái, không khoanh tay hay bỏ tay vào túi.

Về sự tương tác: Luôn chú ý thái độ của người nghe để điều chỉnh khi cần thiết. Nếu thấy người nghe mất tập trung, có thể đặt câu hỏi hoặc đưa ra ví dụ cụ thể để thu hút sự chú ý trở lại.

V. Sau khi nói — Cách trao đổi, phản hồi

1. Đối với người nghe

Trao đổi về bài nói với tinh thần xây dựng và tôn trọng:

• Nêu câu hỏi về những điểm còn băn khoăn xoay quanh vấn đề.
• Bày tỏ sự đồng tình, chia sẻ hoặc đưa ra ý kiến phản biện quan điểm của người nói (đặc biệt là những ý kiến liên quan đến cách giải quyết vấn đề).
• Nhận xét, đánh giá về nội dung và cách trình bày bài nói.

2. Đối với người nói

Tiếp thu và phản hồi ý kiến của người nghe với thái độ lịch sự và tinh thần cầu thị:

• Làm rõ những vấn đề mà người nghe yêu cầu giải thích.
• Trao đổi về những ý kiến mà người nghe nêu lên nhằm chia sẻ hoặc phản biện.
• Lắng nghe ý kiến nhận xét, đánh giá của người nghe để rút kinh nghiệm, hoàn thiện kĩ năng chuẩn bị và trình bày bài nói.

VI. Bảng kiểm đánh giá bài nói

Các em có thể sử dụng bảng kiểm sau để tự đánh giá hoặc đánh giá bài nói của bạn:

VII. Bài nói mẫu: “Ném đá” tập thể trên mạng xã hội — Vấn đề cần giải quyết ở lứa tuổi học sinh

(Dưới đây là bài nói mẫu, các em có thể tham khảo cách triển khai, cách sử dụng lí lẽ, bằng chứng và đề xuất giải pháp.)

Mở đầu

Xin chào thầy cô và các bạn. Mình muốn kể một câu chuyện thật mà mình đã chứng kiến. Năm ngoái, một bạn cùng trường đăng lên mạng xã hội một bức ảnh tự chụp với lời bình vui vẻ. Chỉ trong vài giờ, bức ảnh bị chia sẻ hàng trăm lần kèm theo hàng loạt bình luận chế giễu ngoại hình. Bạn ấy phải nghỉ học một tuần vì không dám đối mặt với bạn bè. Câu chuyện đó khiến mình suy nghĩ rất nhiều về hiện tượng “ném đá” tập thể trên mạng xã hội — một vấn đề thời sự đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống tinh thần của nhiều bạn học sinh. Hôm nay, mình muốn chia sẻ ý kiến của mình về vấn đề này.

Triển khai

Vì sao mình chọn vấn đề này? Bởi vì hầu hết chúng ta đều sử dụng mạng xã hội hằng ngày — Facebook, TikTok, Instagram, Zalo,… Mạng xã hội mang lại nhiều tiện ích, nhưng cũng tiềm ẩn mặt trái nguy hiểm. “Ném đá” tập thể — tức là nhiều người cùng lúc công kích, chỉ trích, chế giễu một cá nhân trên mạng — đang trở thành vấn nạn, đặc biệt ở lứa tuổi học sinh. Vấn đề này không chỉ xảy ra ở đâu xa mà có thể xảy ra ngay trong lớp học, trong nhóm chat của chúng ta.

Thực trạng và tác hại. “Ném đá” tập thể có nhiều hình thức: bình luận tiêu cực dưới bài đăng, chia sẻ ảnh chụp lén kèm lời chế giễu, lập nhóm chat nói xấu, tạo meme chế nhạo,… Nhiều bạn học sinh tham gia “ném đá” chỉ vì thấy người khác làm, vì muốn hòa vào đám đông, thậm chí chỉ vì “cho vui” mà không nghĩ đến hậu quả. Nhưng hậu quả thì rất nặng nề. Người bị “ném đá” có thể rơi vào trạng thái lo âu, trầm cảm, mất tự tin, sợ đến trường, thậm chí có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân. Mình đã đọc được thông tin rằng nhiều trường hợp học sinh bị bắt nạt trên mạng phải chuyển trường, và có những trường hợp nghiêm trọng hơn đã dẫn đến tự làm hại bản thân. Đây không còn là chuyện “đùa vui” trên mạng nữa, mà là vấn đề ảnh hưởng thật sự đến sức khỏe tinh thần và cuộc đời của một con người.

Nguyên nhân. Theo mình, có mấy nguyên nhân chính. Thứ nhất, nhiều bạn thiếu sự đồng cảm — khi ngồi sau màn hình, ta dễ quên rằng phía bên kia cũng là một con người có cảm xúc. Thứ hai, tâm lí đám đông — khi thấy nhiều người cùng chỉ trích, ta dễ bị cuốn theo mà không suy nghĩ. Thứ ba, nhiều bạn chưa nhận thức được rằng lời nói trên mạng cũng gây tổn thương không kém lời nói ngoài đời, thậm chí còn nặng nề hơn vì nó lan truyền rộng và tồn tại lâu dài.

Giải pháp. Vậy chúng ta cần làm gì? Mình xin đề xuất ba giải pháp cụ thể:

Giải pháp thứ nhất: Dừng lại và suy nghĩ trước khi bình luận. Trước khi gõ bất cứ điều gì trên mạng, hãy tự hỏi: “Nếu mình là người đọc được bình luận này, mình sẽ cảm thấy thế nào?” Chỉ cần ba giây suy nghĩ, ta có thể tránh được việc gây tổn thương cho người khác.

Giải pháp thứ hai: Không tham gia, không tiếp tay. Khi thấy một bạn bị “ném đá” trên mạng, thay vì cùng chia sẻ, cùng bình luận tiêu cực, hãy chọn cách không tham gia. Im lặng trong trường hợp này không phải là hèn nhát mà là có trách nhiệm. Nếu đủ dũng cảm, hãy lên tiếng bảo vệ người bị bắt nạt hoặc báo với thầy cô, phụ huynh.

Giải pháp thứ ba: Trang bị kĩ năng ứng phó cho bản thân. Nếu chính mình là người bị “ném đá”, đừng im lặng chịu đựng một mình. Hãy chia sẻ với người mình tin tưởng — cha mẹ, thầy cô, bạn thân. Có thể chặn những tài khoản gây tổn thương, lưu lại bằng chứng để báo cáo khi cần. Và quan trọng nhất, hãy nhớ rằng giá trị của mình không được quyết định bởi những bình luận ác ý trên mạng.

Kết thúc

“Ném đá” tập thể trên mạng xã hội không phải là trò đùa vô hại — nó là một dạng bạo lực, dù không gây thương tích trên cơ thể nhưng để lại vết sẹo trong tâm hồn. Mỗi chúng ta đều có thể góp phần thay đổi tình trạng này, bắt đầu từ chính mình: suy nghĩ trước khi bình luận, không tiếp tay cho hành vi bắt nạt, và dũng cảm lên tiếng khi cần. Mình tin rằng, nếu tất cả chúng ta cùng ý thức và hành động, không gian mạng sẽ trở nên an toàn, lành mạnh hơn cho tất cả mọi người. Cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe!

VIII. Một số lưu ý quan trọng

1. Sự khác biệt giữa bài nói và bài viết

Bài nói khác bài viết ở chỗ: ngôn ngữ nói tự nhiên, gần gũi hơn ngôn ngữ viết; câu ngắn gọn, dễ hiểu hơn; có sự tương tác trực tiếp với người nghe. Khi nói, không nên đọc nguyên bài viết sẵn mà chỉ nhìn dàn ý, từ khóa rồi diễn đạt bằng lời nói tự nhiên của mình.

2. Cách thu hút sự chú ý của người nghe

Mở đầu bằng một câu chuyện cá nhân, một câu hỏi gợi mở hoặc một số liệu bất ngờ. Trong quá trình nói, đặt câu hỏi cho người nghe, lấy ví dụ gần gũi với đời sống học sinh. Thay đổi ngữ điệu, tốc độ nói để tạo sự sinh động.

3. Cách xử lí khi bị hỏi khó

Nếu người nghe đặt câu hỏi mà mình chưa có câu trả lời ngay, hãy bình tĩnh: cảm ơn câu hỏi, thừa nhận đó là góc nhìn hay, hứa sẽ tìm hiểu thêm. Tránh phản ứng gay gắt hoặc phủ nhận ý kiến của người hỏi.

4. Thời lượng bài nói

Bài nói nên kéo dài khoảng 3 – 5 phút (tùy yêu cầu của giáo viên). Luyện tập trước ở nhà bằng cách nói trước gương hoặc quay video để tự đánh giá thời lượng và cách trình bày.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng