Trong chương trình Ngữ văn 8, phần Nói và nghe yêu cầu các em thực hành kĩ năng trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội. Chủ đề được đặt ra là: Văn học trong đời sống hiện nay – văn học có còn quan trọng không, gặp những thách thức gì trước sự phổ biến của các phương tiện nghe nhìn? Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn các em cách chuẩn bị, trình bày bài nói và cung cấp 2 bài nói mẫu để tham khảo.

I. Xác định vấn đề

Từ xưa đến nay, văn học luôn song hành, gắn bó mật thiết với con người và đời sống xã hội. Tuy nhiên, ở mỗi thời kì và ở mỗi người, cách nhìn nhận về vai trò của văn học lại có những điểm khác biệt. Hiện nay, nhiều người quan niệm văn học vẫn có vai trò quan trọng trong đời sống, nhưng cũng có không ít ý kiến cho rằng giá trị của văn học đã bị giảm đi trước sự cạnh tranh của các phương tiện nghe nhìn.

Vấn đề đặt ra cho bài nói: Em hãy trình bày ý kiến của mình về vai trò của văn học trong đời sống hiện nay.

II. Hướng dẫn các bước thực hiện

1. Trước khi nói

a) Xác định nội dung, mục đích và người nghe

• Nội dung nói: Văn học trong đời sống hiện nay.
• Mục đích nói: Thuyết phục người nghe đồng tình với ý kiến của em về vai trò của văn học trong đời sống hiện nay.
• Người nghe: Những người yêu thích văn học, có nhu cầu tìm hiểu vai trò của văn học trong đời sống – thường là thầy cô và các bạn trong lớp.

b) Thu thập tư liệu và tìm ý

Tìm kiếm các tư liệu về vai trò, vị trí của văn học; cơ hội và thách thức của văn học trong đời sống hiện nay. Tập trung suy nghĩ và đặt ra các câu hỏi để tìm ý:

• Văn học có còn quan trọng trong đời sống hiện nay không?
• Trước sự phổ biến của các phương tiện nghe nhìn (phim ảnh, mạng xã hội, game…), văn học gặp phải thách thức gì?
• Văn học đem đến cho người đọc nhận thức gì về đời sống, xã hội, con người?
• Văn học khiến con người có thái độ ra sao trước cái đúng – cái sai, cái tốt – cái xấu?
• Vì sao có thể nói văn học có khả năng đánh thức những rung cảm trước cái đẹp?

c) Xây dựng dàn ý bài nói

• Mở đầu: Nêu vấn đề, khẳng định tầm quan trọng của văn học đối với đời sống và những thách thức đặt ra trong bối cảnh hiện nay.
• Triển khai: Trình bày các luận điểm (có thể xác định luận điểm dựa vào vai trò, vị trí của văn học; thách thức của văn học trong đời sống hiện nay). Dùng lí lẽ, bằng chứng để làm sáng tỏ từng luận điểm.
• Kết luận: Khẳng định lại ý kiến của mình về vấn đề.

d) Dự kiến phản biện

Chuẩn bị trước các ý kiến phản biện mà người nghe có thể đưa ra để sẵn sàng trao đổi, đối thoại. Ví dụ: “Bạn nói văn học quan trọng, nhưng thực tế giới trẻ bây giờ ít đọc sách, vậy văn học còn ảnh hưởng gì?” – em cần chuẩn bị lí lẽ để đáp lại.

2. Trình bày bài nói

Khi trình bày, cần lưu ý:

• Trình bày theo nội dung đã chuẩn bị, đi từ mở đầu đến triển khai rồi kết luận.
• Điều chỉnh giọng nói phù hợp: rõ ràng, tự tin, có nhấn nhá ở những ý quan trọng.
• Cử chỉ, nét mặt, ánh mắt tự nhiên: nhìn vào người nghe, không cúi mặt đọc bài; có thể dùng tay để nhấn mạnh ý.
• Có thể kết hợp phương tiện hỗ trợ (tranh, ảnh, đoạn phim ngắn, slide trình chiếu…) để phần trình bày thêm sinh động.
• Tránh nói quá nhanh hoặc quá chậm, tránh đọc thuộc lòng một cách máy móc.

3. Sau khi nói

Người nói và người nghe cùng trao đổi về:

• Nội dung và cách trình bày của người nói: Hệ thống luận điểm có thuyết phục không? Lí lẽ, bằng chứng có sáng tỏ không? Cách nói, giọng nói, cách sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ ra sao?
• Ý kiến và cách phản biện của người nghe: Ý kiến có xác đáng, hợp lí không? Nội dung phản biện thế nào? Người nói tiếp nhận ý kiến ra sao?
• Thái độ và sự tương tác: Người nói và người nghe có tôn trọng nhau không? Mức độ tương tác tích cực hay rời rạc?

III. Bảng đánh giá hoạt động nói và nghe

IV. Bài nói mẫu

Bài nói mẫu 1: Văn học vẫn có vai trò quan trọng trong đời sống hiện nay

Kính thưa thầy/cô và các bạn!

Chúng ta đang sống trong thời đại công nghệ số, nơi mà phim ảnh, mạng xã hội, game, video ngắn… chiếm lĩnh hầu hết thời gian giải trí của giới trẻ. Nhiều người đặt câu hỏi: liệu văn học có còn vai trò gì trong đời sống hiện nay? Có người cho rằng văn học đã lỗi thời, bị thay thế bởi các phương tiện nghe nhìn hiện đại. Nhưng em cho rằng, dù thời đại có thay đổi đến đâu, văn học vẫn giữ vai trò vô cùng quan trọng và không gì có thể thay thế được.

Trước hết, văn học có vai trò nhận thức – giúp con người hiểu biết sâu sắc hơn về đời sống, xã hội và chính bản thân mình. Khi đọc “Lão Hạc” của Nam Cao, ta không chỉ biết thêm về cuộc sống người nông dân trước Cách mạng mà còn hiểu được nỗi đau, sự hi sinh thầm lặng và nhân phẩm cao quý của con người. Khi đọc “Xe đêm” của Pau-xtốp-xki, ta hiểu thêm về sức mạnh kì diệu của trí tưởng tượng và tấm lòng nhân hậu. Những hiểu biết ấy không thể có được từ một video ngắn trên mạng xã hội hay một trò chơi điện tử.

Thứ hai, văn học có vai trò giáo dục – bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách con người. Đọc văn giúp ta phân biệt đúng – sai, tốt – xấu, đẹp – xấu. Nhà văn M. Go-rơ-ki từng nói: “Văn học là nhân học.” Văn học dạy ta biết yêu thương, biết cảm thông, biết phẫn nộ trước bất công và biết trân trọng những giá trị tốt đẹp. Trong bài “Đọc văn – Cuộc chơi tìm ý nghĩa”, Trần Đình Sử đã khẳng định: “Phải đọc văn để người đọc tự phát hiện ra mình và lớn lên.” Điều đó có nghĩa là văn học giúp con người trưởng thành về nhận thức, tâm hồn và nhân cách – điều mà không phương tiện giải trí nào khác có thể làm được một cách sâu sắc như vậy.

Thứ ba, văn học có vai trò thẩm mĩ – đánh thức những rung cảm trước cái đẹp. Khi đọc ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến, ta rung động trước vẻ đẹp bình dị của mùa thu thôn quê Việt Nam. Khi đọc “Ta đi tới” của Tố Hữu, ta cảm nhận được niềm tự hào và khát vọng của cả một dân tộc. Xuân Diệu từng viết: “Một câu thơ của Nguyễn Khuyến về cảnh sắc Việt Nam như thế, là một câu thơ hiếm có.” Văn học mang đến cho con người khả năng cảm nhận cái đẹp – cái đẹp trong thiên nhiên, trong con người, trong cuộc sống – khiến tâm hồn ta trở nên giàu có, phong phú hơn.

Tất nhiên, em cũng thừa nhận rằng văn học đang đối mặt với những thách thức lớn. Giới trẻ ngày nay có quá nhiều lựa chọn giải trí: phim ảnh, game, mạng xã hội… thu hút bằng hình ảnh sống động, âm thanh hấp dẫn và tính tương tác cao. Nhiều bạn trẻ ít đọc sách hơn, thời gian dành cho văn học bị thu hẹp. Đó là thực tế không thể phủ nhận. Tuy nhiên, các phương tiện nghe nhìn chủ yếu tác động vào giác quan, mang lại những cảm xúc tức thời rồi nhanh chóng qua đi. Còn văn học tác động vào tâm hồn, vào trí tuệ, để lại những dấu ấn sâu lắng và lâu bền. Một bộ phim có thể khiến ta khóc trong hai tiếng, nhưng một cuốn sách hay có thể thay đổi cách ta nhìn cuộc đời.

Hơn nữa, văn học không hề lỗi thời mà đang thích nghi với thời đại mới. Ngày nay, ta có sách điện tử, sách nói, các diễn đàn đọc sách trực tuyến, podcast về văn học… Văn học đang tìm được những “con đường” mới để đến với người đọc. Vấn đề không phải là văn học có còn quan trọng hay không, mà là chúng ta có dành thời gian cho văn học hay không.

Tóm lại, em khẳng định rằng văn học vẫn có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống hiện nay. Dù thời đại có thay đổi, con người vẫn cần được hiểu, được cảm thông, được rung động trước cái đẹp – và đó chính là những gì văn học mang lại. Như nhà phê bình Trần Đình Sử đã viết: đọc văn là để “tự phát hiện ra mình và lớn lên”. Em mong rằng mỗi chúng ta sẽ dành thời gian cho văn học, bởi đó là cách chúng ta nuôi dưỡng tâm hồn mình.

Em xin cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe!

Bài nói mẫu 2: Văn học trước thách thức của thời đại số – cơ hội hay nguy cơ?

Kính thưa thầy/cô và các bạn!

Hôm nay, em xin trình bày ý kiến về một vấn đề mà em nghĩ rất đáng suy ngẫm: Văn học đang đứng trước thách thức gì trong đời sống hiện nay, và chúng ta – những người trẻ – nên có thái độ như thế nào?

Chắc hẳn nhiều bạn trong lớp mình cũng như em: sau giờ học, thay vì cầm một cuốn sách, chúng ta thường mở điện thoại lướt mạng xã hội, xem video ngắn, chơi game hoặc xem phim. Đó là thực tế. Và thực tế ấy khiến nhiều người lo ngại rằng văn học đang dần mất đi vị trí trong đời sống, đặc biệt là với giới trẻ.

Nhưng trước khi bàn về thách thức, em muốn nhắc lại một điều: văn học đã tồn tại hàng nghìn năm – từ những câu chuyện truyền miệng thời nguyên thủy, đến thơ ca, tiểu thuyết, truyện ngắn… Qua bao thăng trầm lịch sử, văn học vẫn sống, vẫn phát triển. Nguyễn Khuyến viết thơ thu cách đây hơn trăm năm mà đến nay “hàng vạn người đọc rất tỉnh đã thuộc”, như Xuân Diệu từng nhận xét. An-đéc-xen viết truyện cổ tích gần hai thế kỷ trước mà trẻ em khắp thế giới vẫn say mê. Trần Quốc Toản bóp nát quả cam trong truyện Nguyễn Huy Tưởng vẫn khiến bao thế hệ học sinh xúc động. Vậy điều gì giúp văn học có sức sống bền bỉ đến thế?

Em nghĩ câu trả lời nằm ở chỗ: văn học chạm đến những điều sâu thẳm nhất trong tâm hồn con người – điều mà không phương tiện nào khác có thể thay thế hoàn toàn. Một bộ phim hay có thể khiến ta xúc động, nhưng khi đọc một tác phẩm văn học, ta không chỉ xúc động – ta còn được suy ngẫm, được tưởng tượng, được “hoá thân” vào nhân vật theo cách riêng của mình. Như Trần Đình Sử đã viết: khi đọc văn, “sách từ bên ngoài chuyển vào trong nội tâm người đọc”, “nhà văn chiếm chỗ trong tâm trí ta, còn ta lại chiếm tác phẩm của họ”. Đó là trải nghiệm mà không video ngắn hay game nào có thể mang lại.

Tuy nhiên, em cũng thừa nhận rằng văn học đang đối mặt với những thách thức thực sự nghiêm trọng. Thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh về thời gian. Giới trẻ ngày nay bị cuốn vào guồng quay của mạng xã hội, nơi thông tin được trình bày bằng hình ảnh, âm thanh, video ngắn – tất cả đều nhanh, gọn, dễ tiếp nhận. Trong khi đó, đọc văn đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự tập trung và thời gian. Nhiều bạn trẻ không đủ kiên nhẫn để đọc hết một cuốn sách dài vài trăm trang.

Thách thức thứ hai là quan niệm sai lầm cho rằng văn học “không thực tế”, “không giúp kiếm tiền”. Trong bối cảnh xã hội coi trọng kinh tế, công nghệ, nhiều người xem việc đọc văn là “lãng phí thời gian”. Nhưng họ quên rằng, văn học bồi dưỡng những năng lực mà không trường lớp nào dạy được: khả năng đồng cảm, trí tưởng tượng, năng lực biểu đạt và tư duy sáng tạo. Đó là những kĩ năng quan trọng trong mọi lĩnh vực, kể cả công nghệ và kinh doanh.

Vậy văn học có cơ hội gì trong thời đại số? Em nghĩ có rất nhiều. Công nghệ không chỉ là thách thức mà còn là cánh cửa mở ra cho văn học. Sách điện tử giúp người đọc tiếp cận hàng triệu tác phẩm chỉ bằng một chiếc điện thoại. Sách nói (audiobook) cho phép ta “đọc” sách khi đang đi xe, tập thể dục. Các diễn đàn đọc sách, nhóm đọc sách trực tuyến giúp kết nối những người yêu văn học trên khắp thế giới. Nhiều tác phẩm văn học được chuyển thể thành phim, thành webtoon, thành podcast – đưa văn học đến gần hơn với giới trẻ.

Điều quan trọng nhất, theo em, là thái độ của mỗi người. Văn học không cần phải “cạnh tranh” với phim ảnh hay mạng xã hội. Văn học có giá trị riêng, không thể thay thế. Vấn đề là chúng ta – những người trẻ – có ý thức dành thời gian cho văn học hay không. Mỗi ngày, thay vì lướt điện thoại thêm 30 phút, nếu ta dành 30 phút ấy để đọc một cuốn sách hay, tâm hồn ta chắc chắn sẽ giàu có hơn rất nhiều.

Em muốn kết thúc bài nói bằng câu nói của nhà thơ Đỗ Phủ mà Trần Đình Sử đã dẫn: “Đọc rách vạn quyển sách / Hạ bút như có thần.” Đọc nhiều không chỉ giúp viết giỏi, mà còn giúp ta sống sâu sắc hơn, nhân ái hơn, mạnh mẽ hơn. Văn học không lỗi thời – văn học chỉ đang chờ chúng ta quay lại với nó. Em mong rằng mỗi bạn trong lớp sẽ tìm cho mình ít nhất một cuốn sách yêu thích, bởi như Trần Đình Sử đã nói: đọc văn là để “tự phát hiện ra mình và lớn lên”.

Em xin cảm ơn thầy/cô và các bạn!

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng