1. Quá trình hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

a) Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

Bối cảnh và thời gian

• Hội nghị I-an-ta diễn ra vào giai đoạn cuối của Chiến tranh thế giới thứ hai, từ ngày 4 đến ngày 11 – 2 – 1945, khi phe Đồng minh giành được những thắng lợi quan trọng trên các mặt trận.
• Tham dự hội nghị có ba nguyên thủ: Thủ tướng Anh – U. Sớc-sin, Tổng thống Mỹ – Ph. Ru-dơ-ven, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô – I. Xta-lin.

Những quyết định quan trọng của Hội nghị I-an-ta

Hội nghị đưa ra những quyết định về việc:

• Kết thúc chiến tranh, tiêu diệt tận gốc phát xít Đức, quân phiệt Nhật Bản.
• Thỏa thuận về việc đóng quân, phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á sau chiến tranh.

Ở châu Âu:

• Quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Béc-lin và các nước Đông Âu.
• Quân đội Mỹ, Anh và Pháp chiếm đóng miền Tây nước Đức, Tây Béc-lin và các nước Tây Âu.
• Vùng Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô; vùng Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ.
• Hai nước Áo và Phần Lan trở thành những nước trung lập.

Ở châu Á:

• Hội nghị chấp nhận những điều kiện để Liên Xô tham chiến tiêu diệt quân phiệt Nhật Bản:
  1. Duy trì nguyên trạng và công nhận nền độc lập của Mông Cổ.
  2. Trả lại cho Liên Xô những quyền lợi bị mất sau chiến tranh Nga – Nhật (1904 – 1905).
• Sau khi Nhật Bản đầu hàng, quân đội Mỹ chiếm đóng Nhật Bản.
• Ở bán đảo Triều Tiên: quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Bắc, quân đội Mỹ chiếm đóng miền Nam, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới.
• Trung Quốc cần trở thành một quốc gia thống nhất và dân chủ; Chính phủ Trung Hoa Dân quốc cần cải tổ với sự tham gia của Đảng Cộng sản và các đảng phái dân chủ; trả lại cho Trung Quốc vùng Mãn Châu, đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ; Mỹ và Liên Xô có quyền lợi ở Trung Quốc.
• Các vùng còn lại ở châu Á (Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây.

Những quyết định của Hội nghị I-an-ta và thỏa thuận sau đó của các cường quốc đã trở thành khuôn khổ cho sự thiết lập trật tự thế giới mới, được gọi là Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

b) Quá trình tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

Trật tự thế giới hai cực I-an-ta tồn tại từ năm 1945 đến năm 1991, trải qua hai giai đoạn.

Giai đoạn 1: Từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX – Xác lập và phát triển

• Là giai đoạn đối đầu giữa hai cực:
  • Một bên là Mỹ, đứng đầu hệ thống tư bản chủ nghĩa.
  • Một bên là Liên Xô, đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa.
• Trật tự thế giới hai cực I-an-ta được định hình với sự thiết lập các khối quân sự đối đầu nhau, tiêu biểu là:
  • Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) do Mỹ và các nước phương Tây thành lập năm 1949.
  • Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va do Liên Xô và các nước Đông Âu thành lập năm 1955.
• Hai cực chi phối hầu hết các lĩnh vực phát triển của thế giới.
• Quan hệ quốc tế giữa hai cực trở nên căng thẳng, đặc biệt từ khi bắt đầu cuộc Chiến tranh lạnh: Mỹ và Liên Xô tăng cường chạy đua vũ trang, thành lập các liên minh quân sự ở nhiều khu vực trên thế giới.
• Các cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột quân sự đã xảy ra ở nhiều khu vực khác nhau đều có sự hỗ trợ của hai nước đứng đầu hai cực.
• Tuy nhiên, ngay trong giai đoạn này, Trật tự thế giới hai cực I-an-ta bắt đầu bị rạn nứt:
  • Thắng lợi của cách mạng Trung Quốc năm 1949 đã mở ra bước đột phá đầu tiên, phá vỡ âm mưu khống chế Trung Quốc của Mỹ và những đặc quyền của Liên Xô ở vùng Đông Bắc Trung Quốc.
  • Sự lớn mạnh của các nước Tây Âu, Nhật Bản cũng làm suy giảm vị trí và ảnh hưởng của Mỹ trong hệ thống tư bản chủ nghĩa.

Giai đoạn 2: Từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991 – Suy yếu và sụp đổ

• Xu hướng hòa hoãn bắt đầu xuất hiện từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX.
• Năm 1972: Liên Xô và Mỹ đạt được thỏa thuận bước đầu về hạn chế vũ khí chiến lược, tiến hành cuộc gặp gỡ cấp cao đầu tiên.
• Từ nửa sau những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô và Mỹ đẩy mạnh đối thoại, hợp tác qua các cuộc gặp gỡ cấp cao; kí kết các văn kiện hợp tác về kinh tế, thương mại, khoa học – kĩ thuật.
• Năm 1987: Thỏa thuận về việc thủ tiêu các tên lửa tầm trung ở châu Âu, hạn chế cuộc chạy đua vũ trang.
• Năm 1989: Liên Xô và Mỹ cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh.
• Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu (vào cuối những năm 80 của thế kỉ XX), sự tan rã của Liên Xô (12 – 1991) đã chấm dứt sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

2. Nguyên nhân và tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

a) Nguyên nhân sụp đổ

Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta bắt nguồn từ năm nguyên nhân chính:

• Thứ nhất, sự đối đầu căng thẳng đã khiến cả hai cực Xô – Mỹ đều bị tốn kém về tài chính, suy giảm thế mạnh kinh tế, phải hạn chế cuộc chạy đua vũ trang để ổn định và củng cố vị thế của mình.
• Thứ hai, từ giữa những năm 70 của thế kỉ XX, cùng với những thay đổi trong quan hệ Xô – Mỹ là những chuyển biến theo hướng hòa dịu trong quan hệ giữa Đông Âu và Tây Âu.
• Thứ ba, sự vươn lên nhanh chóng của các nước trên thế giới nhằm thoát khỏi ảnh hưởng của hai cực; đặc biệt, thắng lợi của phong trào giải phóng dân tộc và sự ra đời của hàng loạt các quốc gia độc lập đã làm thay đổi khuôn khổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.
• Thứ tư, sự thay đổi trong cán cân kinh tế thế giới: sự vươn lên mạnh mẽ của Nhật Bản và các nước Tây Âu đã tạo ra những trung tâm kinh tế cạnh tranh với Mỹ; sự suy giảm sức mạnh kinh tế của Liên Xô cũng làm cho cán cân kinh tế thế giới thay đổi.
• Thứ năm, cuộc khủng hoảng kinh tế, xã hội và những sai lầm trong công cuộc cải tổ đã làm suy giảm sức mạnh, dẫn tới sự tan rã của Liên Xô – quốc gia đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa, cùng với đó là sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

b) Tác động

Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đã tác động nhiều mặt đến tình hình thế giới:

• Trước hết, sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đã mở ra một thời kì phát triển mới trong quan hệ quốc tế, thúc đẩy những xu hướng phát triển mới, đảm bảo lợi ích của các quốc gia, các dân tộc trong quan hệ quốc tế.
• Thứ hai, sự tan rã của Liên Xô đã làm thay đổi so sánh lực lượng với ưu thế tạm thời thuộc về Mỹ. Tuy nhiên, vai trò của các cường quốc khác, các trung tâm kinh tế, các tổ chức quốc tế, khu vực,… ngày càng gia tăng, trong khi sức mạnh của Mỹ cũng suy giảm tương đối.
• Thứ ba, sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta dẫn đến sự hình thành một trật tự thế giới mới.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Sơ đồ tư duy bài học

Quá trình hình thành

• Hội nghị I-an-ta (4 – 11/2/1945): ba nguyên thủ Anh, Mỹ, Liên Xô
• Nội dung quyết định:
  • Kết thúc chiến tranh, tiêu diệt phát xít Đức, quân phiệt Nhật
  • Phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á
• Châu Âu:
  • Liên Xô: Đông Đức, Đông Béc-lin, Đông Âu
  • Mỹ – Anh – Pháp: Tây Đức, Tây Béc-lin, Tây Âu
  • Áo và Phần Lan: trung lập
• Châu Á:
  • Mỹ chiếm đóng Nhật Bản
  • Bán đảo Triều Tiên: vĩ tuyến 38 (Liên Xô Bắc, Mỹ Nam)
  • Trung Quốc: thống nhất, dân chủ, cải tổ chính phủ
  • Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á: thuộc phương Tây → Thiết lập Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

Quá trình tồn tại (2 giai đoạn)

• 1945 – đầu những năm 70: xác lập và phát triển
  • Đối đầu Mỹ (TBCN) – Liên Xô (XHCN)
  • NATO (1949) vs. Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va (1955)
  • Chiến tranh lạnh, chạy đua vũ trang, chiến tranh cục bộ
  • Rạn nứt: cách mạng Trung Quốc 1949, sự vươn lên của Tây Âu, Nhật Bản
• Đầu những năm 70 – 1991: suy yếu và sụp đổ
  • 1972: gặp gỡ cấp cao đầu tiên, hạn chế vũ khí chiến lược
  • 1987: thủ tiêu tên lửa tầm trung ở châu Âu
  • 1989: chấm dứt Chiến tranh lạnh
  • Cuối những năm 80: CNXH Đông Âu sụp đổ
  • 12/1991: Liên Xô tan rã → Trật tự hai cực I-an-ta chấm dứt

Nguyên nhân sụp đổ (5 nguyên nhân)

• Đối đầu căng thẳng → tốn kém tài chính, suy giảm kinh tế của cả Xô – Mỹ
• Chuyển biến hòa dịu giữa Đông Âu và Tây Âu
• Sự vươn lên của các nước, thắng lợi phong trào giải phóng dân tộc
• Thay đổi cán cân kinh tế thế giới (Nhật Bản, Tây Âu vươn lên)
• Khủng hoảng và sai lầm trong cải tổ → Liên Xô tan rã

Tác động (3 điểm)

• Mở ra thời kì phát triển mới trong quan hệ quốc tế
• Ưu thế tạm thời thuộc về Mỹ, các cường quốc khác gia tăng vai trò
• Hình thành một trật tự thế giới mới

Cô Ngô Thị Ánh Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Lịch sử, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 7+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Kim Liên