I. Khái quát

1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

• Vùng gồm Thủ đô Hà Nội, thành phố Hải Phòng và 4 tỉnh: Hưng Yên, Ninh Bình, Bắc Ninh, Quảng Ninh.
• Diện tích khoảng 23,94 nghìn $km^2$ (năm 2024).
• Tiếp giáp nước láng giềng Trung Quốc và các vùng Trung du và miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ.
• Có Thủ đô Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của cả nước.
• Có vùng biển rộng lớn thuộc vịnh Bắc Bộ với nhiều đảo, quần đảo như Cô Tô, Cái Bầu (Quảng Ninh), Cát Bà, Bạch Long Vĩ (Hải Phòng),…
• Có các cửa khẩu thông thương với Trung Quốc; có đủ các tuyến đường bộ, đường sắt, đường biển, đường hàng không → thuận lợi phát triển kinh tế, thu hút đầu tư và giao lưu, hợp tác trong và ngoài nước.

2. Dân số

• Có số dân đông nhất cả nước. Năm 2024: khoảng 24,75 triệu người (chiếm 24,4% số dân cả nước).
• Tỉ lệ tăng dân số 1,77% (cao nhất cả nước).
• Mật độ dân số 1 034 người/$km^2$ (cao nhất cả nước).
• Tỉ lệ dân thành thị 38,1%.
• Có nhiều dân tộc sinh sống: Kinh, Dao, Tày, Sán Dìu, Mường,…

II. Các thế mạnh và hạn chế đối với sự phát triển kinh tế – xã hội

1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên

a) Thế mạnh

• Địa hình và đất:
  • Phần lớn diện tích là địa hình đồng bằng, được bồi đắp bởi hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình, có đất phù sa màu mỡ → thuận lợi quy hoạch vùng chuyên canh cây lương thực, thực phẩm.
  • Địa hình đồi núi ở phía bắc, rìa phía tây và tây nam có đất feralit → phát triển cây công nghiệp, cây ăn quả.
  • Vùng biển Quảng Ninh, Hải Phòng có nhiều đảo, quần đảo với cảnh quan đa dạng → phát triển du lịch.
  • Địa hình khu vực ven biển → nuôi trồng thuỷ sản.
• Khí hậu: nhiệt đới ẩm gió mùa, nhiệt độ trung bình năm cao, tổng lượng mưa năm 1 500 – 2 000 mm; trong năm có một mùa đông lạnh (2 đến 3 tháng nhiệt độ dưới 18°C) → phát triển nông nghiệp nhiệt đới, trồng cây ưa lạnh trong vụ đông và đa dạng các hoạt động kinh tế.
• Nguồn nước: mạng lưới sông ngòi dày đặc, nhiều hệ thống sông lớn, nguồn nước ngầm khá phong phú → cung cấp nước cho sản xuất và sinh hoạt. Nhiều nguồn nước khoáng: Quang Hanh (Quảng Ninh), Tiền Hải (Hưng Yên), Kênh Gà (Ninh Bình) → du lịch nghỉ dưỡng.
• Rừng: diện tích rừng 560,7 nghìn ha (năm 2024), tập trung ở đồi núi phía bắc, rìa phía tây, tây nam và trên các đảo; ven biển có rừng ngập mặn. Có các vườn quốc gia Ba Vì (Hà Nội), Cát Bà (Hải Phòng),…; các khu dự trữ sinh quyển Cát Bà, Châu thổ sông Hồng.
• Khoáng sản: có một số loại có giá trị. Than có trữ lượng lớn nhất, chiếm trên 90% trữ lượng than cả nước (than đá ở Quảng Ninh, than nâu ở các tỉnh phía nam của vùng). Ngoài ra có đá vôi (Ninh Bình, Hải Phòng); sét, cao lanh (Hải Phòng, Quảng Ninh),…
• Biển: là thế mạnh nổi bật. Đường bờ biển dài từ Quảng Ninh đến Ninh Bình, nhiều bãi tắm đẹp, nhiều đảo. Đặc biệt, quần thể Vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà là Di sản thiên nhiên thế giới → phát triển du lịch. Diện tích vùng biển rộng, có ngư trường trọng điểm Hải Phòng – Quảng Ninh, nhiều vịnh, nhiều cửa sông → khai thác và nuôi trồng thuỷ sản, giao thông vận tải biển.

b) Hạn chế

• Hằng năm chịu ảnh hưởng của nhiều thiên tai, nhất là bão, lũ.
• Tác động của biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp hơn.
• Vấn đề ô nhiễm môi trường ở nhiều nơi, đặc biệt ở các đô thị lớn → sức ép trong phát triển bền vững.

2. Điều kiện kinh tế – xã hội

a) Thế mạnh

• Dân cư và nguồn lao động: số dân đông, nguồn lao động dồi dào, chất lượng lao động cao → nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế – xã hội.

Bảng 25. Một số tiêu chí về dân số và lao động vùng Đồng bằng sông Hồng năm 2010 và năm 2024

• Cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất – kĩ thuật ngày càng mở rộng và hiện đại hoá: giao thông vận tải nhiều loại hình, bưu chính viễn thông phát triển rộng khắp, khả năng cung cấp điện, nước tốt → thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.
• Chính sách phát triển kinh tế: thực hiện chủ trương tái cơ cấu nền kinh tế, đẩy mạnh kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn,… → tăng trưởng nhanh và hướng đến phát triển bền vững.
• Vốn đầu tư: sức thu hút vốn đầu tư trong và ngoài nước lớn. Năm 2024, vùng chiếm 34,3% tổng số dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và 34,7% tổng số vốn đăng kí của cả nước.
• Lịch sử – văn hoá: truyền thống văn hoá và lịch sử lâu đời; nhiều di sản văn hoá thế giới, di tích lịch sử – văn hoá, giá trị văn hoá truyền thống, lễ hội → thuận lợi phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch.

b) Hạn chế

• Số dân đông, mật độ dân số cao → khó khăn cho giải quyết việc làm, sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.
• Cơ sở hạ tầng ở một số nơi bị quá tải, nhất là ở các đô thị lớn → ảnh hưởng đến phát triển kinh tế – xã hội.

III. Một số vấn đề phát triển kinh tế – xã hội

1. Vấn đề phát triển công nghiệp

• Công nghiệp của vùng phát triển sớm. Giá trị sản xuất công nghiệp đứng đầu cả nước (chiếm 36,5% tổng giá trị sản xuất công nghiệp của cả nước năm 2024).
• Cơ cấu ngành công nghiệp khá đa dạng. Một số ngành nổi bật: sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính; sản xuất ô tô và xe có động cơ khác; sản xuất, chế biến thực phẩm; dệt và sản xuất trang phục; nhiệt điện và khai thác than.

Một số ngành công nghiệp nổi bật:

• Sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính: phát triển nhanh; sản phẩm chủ yếu là máy tính, thiết bị điện tử, điện tử tiêu dùng, thiết bị viễn thông. Phân bố chủ yếu ở Bắc Ninh, Hà Nội, Hải Phòng,…
• Sản xuất ô tô và xe có động cơ khác: có sự tham gia của các doanh nghiệp FDI, tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Phân bố chủ yếu ở Hà Nội, Hải Phòng, Ninh Bình,…
• Sản xuất, chế biến thực phẩm: là ngành truyền thống, có vị trí quan trọng; phân bố nhiều nơi, các cơ sở lớn ở Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh,…
• Dệt và sản xuất trang phục: dựa trên nguồn lao động dồi dào, thị trường tiêu thụ rộng lớn; cơ sở lớn ở Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên.
• Nhiệt điện: nhiều nhà máy công suất lớn, nhiên liệu chủ yếu là than: Hải Phòng, Phả Lại (Hải Phòng), Cẩm Phả, Quảng Ninh, Mông Dương (Quảng Ninh), Thái Bình (Hưng Yên),…
• Khai thác than: tập trung chủ yếu ở Quảng Ninh. Sản lượng năm 2024 đạt 41,9 triệu tấn (chiếm 92,5% sản lượng than cả nước). Hiện nay, một số mỏ lộ thiên đã dừng khai thác, tăng cường ứng dụng công nghệ cao để giảm thất thoát tài nguyên và hạn chế ô nhiễm môi trường.
• Vùng có mức độ tập trung công nghiệp cao nhất cả nước. Các khu công nghiệp tập trung chủ yếu ở Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh,…; các khu công nghệ cao có ở Hà Nội.
• Định hướng phát triển: đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu ngành theo hướng hiện đại hoá, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, chú trọng bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

2. Vấn đề phát triển dịch vụ

• Ngành dịch vụ phát triển mạnh, đóng góp 44,7% GRDP của vùng (năm 2024). Cơ cấu ngành đa dạng, phát triển theo hướng hiện đại, hội nhập. Một số ngành nổi bật: giao thông vận tải, thương mại, du lịch, tài chính ngân hàng, bưu chính viễn thông,…

a) Giao thông vận tải

• Phát triển nhanh, đồng bộ, hiện đại, với đầy đủ các loại hình.
• Đường bộ: phát triển nhanh cả về mạng lưới và chất lượng. Các tuyến cao tốc (Hà Nội – Hải Phòng, Hải Phòng – Móng Cái, Hà Nội – Lào Cai,…); quốc lộ 5 (Hà Nội – Hải Phòng), quốc lộ 10 (Ninh Bình – Hải Phòng), quốc lộ 18 (Hà Nội – Bắc Ninh – Hải Phòng),…
• Đường sắt: Hà Nội là đầu mối đường sắt lớn nhất cả nước. Từ Hà Nội có các tuyến đi Thành phố Hồ Chí Minh, Lào Cai, Lạng Sơn, Hải Phòng, Thái Nguyên. Đường sắt đô thị (Cát Linh – Hà Đông, Nhổn – ga Hà Nội) góp phần giải quyết ùn tắc giao thông ở Hà Nội.
• Đường hàng không: phát triển nhanh; có 3 cảng hàng không quốc tế: Nội Bài (Hà Nội), Cát Bi (Hải Phòng), Vân Đồn (Quảng Ninh).
• Đường biển: phát triển mạnh; có 4 cảng biển với nhiều bến cảng, trong đó cảng biển Hải Phòng là cảng đặc biệt, cảng biển Quảng Ninh là cảng loại I. Tuyến quốc tế: Hải Phòng đi Thượng Hải, Tô-ky-ô, Vla-đi-vô-xtốc,…; tuyến nội địa: Hải Phòng đi Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh,…
• Đường thuỷ nội địa: trên sông Hồng, sông Đuống, sông Luộc, sông Đáy, sông Thái Bình,… có vai trò quan trọng trong vận chuyển hàng hoá.
• Khối lượng hàng hoá, hành khách vận chuyển lớn. Năm 2024, vùng chiếm 38,6% khối lượng hành khách và 38,9% khối lượng hàng hoá vận chuyển của cả nước. Hà Nội và Hải Phòng là hai đầu mối giao thông quan trọng nhất của vùng.

b) Thương mại

• Phát triển mạnh, góp phần thúc đẩy sản xuất và nâng cao đời sống nhân dân.
• Nội thương: sôi động ở tất cả các địa phương, hàng hoá phong phú; hình thức buôn bán đa dạng, ngày càng hiện đại (chợ, siêu thị, trung tâm thương mại, thương mại điện tử,…). Tổng mức bán lẻ hàng hoá và doanh thu dịch vụ tiêu dùng năm 2024 chiếm 24,9% so với cả nước. Hà Nội là trung tâm thương mại lớn nhất vùng.
• Xuất khẩu: trị giá xuất khẩu tăng nhanh, năm 2024 chiếm 39,6% trị giá xuất khẩu của cả nước. Các địa phương xuất khẩu cao nhất: Bắc Ninh, Hà Nội, Hải Phòng.

c) Du lịch

• Là ngành kinh tế mũi nhọn của vùng, phát triển dựa trên tài nguyên du lịch tự nhiên và văn hoá phong phú, đặc sắc.
• Sản phẩm du lịch đặc trưng: tham quan, trải nghiệm di sản văn hoá thế giới; du lịch tìm hiểu văn hoá, tín ngưỡng dân gian; du lịch làng nghề, lễ hội; du lịch đô thị gắn với công nghiệp văn hoá và kinh tế ban đêm,…
• Doanh thu du lịch lữ hành chiếm tỉ trọng cao trong cả nước (37,1% năm 2024). Các điểm du lịch nổi tiếng: Hoàng thành Thăng Long, vịnh Hạ Long, Cát Bà, Tràng An,…

d) Các ngành dịch vụ khác

• Tài chính ngân hàng: phát triển mạnh với nhiều phương thức mới (ngân hàng số, gia tăng tiện ích,…); Hà Nội là trung tâm tài chính ngân hàng lớn nhất vùng.
• Bưu chính viễn thông: được hiện đại hoá, thúc đẩy chuyển đổi số trong sản xuất và sinh hoạt.
• Các dịch vụ khác như giáo dục – đào tạo, y tế, logistics,… ngày càng đa dạng và hiện đại hoá.

Bảng ôn tập số liệu trọng tâm

Sơ đồ tóm tắt bài

I. Khái quát

• Vị trí, phạm vi: Hà Nội + Hải Phòng + 4 tỉnh; ~23,94 nghìn $km^2$; giáp Trung Quốc; có Thủ đô Hà Nội; vùng biển vịnh Bắc Bộ; nhiều cửa khẩu, đủ loại hình giao thông
• Dân số: ~24,75 triệu người (đông nhất cả nước); tỉ lệ tăng 1,77% và mật độ 1 034 người/$km^2$ (đều cao nhất cả nước); tỉ lệ thành thị 38,1%; nhiều dân tộc

II. Các thế mạnh và hạn chế

• Điều kiện tự nhiên và TNTN
  • Thế mạnh: đồng bằng – đất phù sa; khí hậu có mùa đông lạnh; nguồn nước dồi dào + nước khoáng; rừng 560,7 nghìn ha; khoáng sản (than > 90% cả nước, đá vôi, sét – cao lanh); biển (Di sản Vịnh Hạ Long – Cát Bà, ngư trường Hải Phòng – Quảng Ninh)
  • Hạn chế: thiên tai (bão, lũ); biến đổi khí hậu; ô nhiễm môi trường
• Điều kiện kinh tế – xã hội
  • Thế mạnh: dân cư – lao động dồi dào, chất lượng cao; cơ sở hạ tầng hiện đại; chính sách (kinh tế số, xanh, tuần hoàn); vốn đầu tư lớn (FDI); lịch sử – văn hoá lâu đời
  • Hạn chế: dân đông – mật độ cao gây sức ép; cơ sở hạ tầng một số nơi quá tải

III. Một số vấn đề phát triển kinh tế – xã hội

• Công nghiệp: giá trị sản xuất đứng đầu cả nước (36,5%); ngành nổi bật (điện tử – máy vi tính, ô tô, chế biến thực phẩm, dệt – may, nhiệt điện, khai thác than 92,5% cả nước); mức độ tập trung công nghiệp cao nhất cả nước
• Dịch vụ: chiếm 44,7% GRDP; giao thông vận tải (Hà Nội, Hải Phòng đầu mối; 3 cảng HK quốc tế); thương mại (Hà Nội trung tâm; xuất khẩu 39,6%); du lịch (mũi nhọn, 37,1%); tài chính ngân hàng, bưu chính viễn thông, logistics

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy