Bài 8: Một số cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng trong lịch sử Việt Nam

Mục lục [Ẩn]

Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó

I. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong thời kì Bắc thuộc
1. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40 – 43) – chống nhà Hán
2. Khởi nghĩa Bà Triệu (năm 248) – chống nhà Ngô
3. Khởi nghĩa Lý Bí (từ năm 542) – chống nhà Lương và nhà Tùy
4. Khởi nghĩa Phùng Hưng (cuối thế kỉ VIII) – chống nhà Đường
5. Kết thúc thời kì Bắc thuộc
II. Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427)
1. Bối cảnh lịch sử
2. Diễn biến chính
3. Ý nghĩa lịch sử
III. Phong trào Tây Sơn
1. Bối cảnh lịch sử
2. Diễn biến chính
3. Ý nghĩa lịch sử
IV. Những bài học lịch sử chính
Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng
Sơ đồ tóm tắt bài học

I. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong thời kì Bắc thuộc

Trong hơn một nghìn năm Bắc thuộc, nhiều cuộc khởi nghĩa giành độc lập của nhân dân Việt Nam đã nổ ra liên tục và mạnh mẽ.

1. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40 – 43) – chống nhà Hán

Năm 40, Hai Bà Trưng khởi nghĩa ở Hát Môn, sau đó nghĩa quân đánh chiếm vùng Mê Linh, Cổ Loa (thành phố Hà Nội) và Luy Lâu (tỉnh Bắc Ninh). Thái thú Tô Định bỏ chạy về nước. Cuộc khởi nghĩa thắng lợi bước đầu, Trưng Trắc lên làm vua. Đến năm 43, khởi nghĩa Hai Bà Trưng bị đàn áp và thất bại.

Hai Bà Trưng cưỡi voi ra trận (tranh dân gian Đông Hồ)

2. Khởi nghĩa Bà Triệu (năm 248) – chống nhà Ngô

Năm 248, Triệu Thị Trinh lãnh đạo nhân dân khởi nghĩa. Nhà Ngô huy động một lực lượng lớn mới đàn áp được cuộc khởi nghĩa.

3. Khởi nghĩa Lý Bí (từ năm 542) – chống nhà Lương và nhà Tùy

Năm 542, Lý Bí khởi nghĩa chống nhà Lương. Năm 544, cuộc khởi nghĩa thắng lợi, Lý Bí lên ngôi và thành lập nước Vạn Xuân. Sau khi Lý Bí qua đời, Triệu Quang Phục lên nắm quyền lãnh đạo tiếp tục cuộc khởi nghĩa. Năm 545, nhà Lương cho quân sang xâm lược, Triệu Quang Phục chỉ huy nghĩa quân chiến đấu dũng cảm, sáng tạo và giành thắng lợi. Năm 602, nhà Tùy đem quân sang đàn áp, cuộc khởi nghĩa thất bại.

4. Khởi nghĩa Phùng Hưng (cuối thế kỉ VIII) – chống nhà Đường

Cuối thế kỉ VIII, Phùng Hưng khởi nghĩa ở Đường Lâm (nay thuộc phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội), đánh chiếm phủ thành Tống Bình, quản lí đất nước trong một thời gian. Sau đó, nhà Đường đem quân đàn áp, khởi nghĩa thất bại.

5. Kết thúc thời kì Bắc thuộc

Đầu thế kỉ X, cuộc nổi dậy của Khúc Thừa Dụ và trận chiến trên sông Bạch Đằng (938) do Ngô Quyền lãnh đạo giành thắng lợi đã kết thúc hoàn toàn hơn 1000 năm đô hộ của phong kiến phương Bắc, mở ra thời kì độc lập, tự chủ lâu dài của dân tộc.

Các cuộc khởi nghĩa trong thời kì Bắc thuộc thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của dân tộc trong đấu tranh chống ách đô hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc, giành độc lập dân tộc.

II. Khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427)

1. Bối cảnh lịch sử

Năm 1407, cuộc kháng chiến chống quân Minh của nhà Hồ thất bại, đất nước ta bước vào thời kì bị nhà Minh đô hộ (1407 – 1427). Nhà Minh đã thi hành chính sách cai trị, bóc lột nặng nề đối với nhân dân Việt Nam.

Về hành chính, nhà Minh đổi tên nước ta thành Giao Chỉ, chia thành các phủ, huyện để cai trị. Về kinh tế – xã hội, chúng đặt ra nhiều thứ thuế nặng nề, lùng bắt những người tài đem về nước phục dịch. Về văn hóa, chúng bắt dân ta phải theo phong tục của Trung Hoa, dùng nhiều thủ đoạn để thủ tiêu nền văn hóa Việt như ra lệnh đục bia, đốt sách.

Dưới ách thống trị của nhà Minh, nhân dân ta đã nổi dậy ở nhiều nơi, tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa của Trần Ngỗi (1407 – 1409), Trần Quý Khoáng (1409 – 1413), song đều bị đàn áp.

Trước cảnh nước mất, nhân dân lầm than, Lê Lợi – một hào trưởng có uy tín lớn ở vùng Lam Sơn (tỉnh Thanh Hóa) đã dốc hết tài sản để triệu tập nghĩa sĩ, bí mật liên lạc với các hào kiệt, xây dựng lực lượng và chọn Lam Sơn làm căn cứ cho cuộc khởi nghĩa.

2. Diễn biến chính

Năm 1416, Lê Lợi cùng các hào kiệt tổ chức Hội thề Lũng Nhai (Thanh Hóa), quyết tâm đánh đuổi giặc Minh. Đầu năm 1418, tại vùng núi rừng Lam Sơn, Lê Lợi tự xưng là Bình Định Vương, kêu gọi nhân dân đứng lên đánh giặc cứu nước.

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn diễn ra qua bốn giai đoạn chính.

Giai đoạn 1418 – 1423: những năm đầu của cuộc khởi nghĩa

Căn cứ nhiều lần bị bao vây, nghĩa quân gặp nhiều khó khăn, phải 3 lần rút lên vùng núi Chí Linh (tỉnh Thanh Hóa).

Giai đoạn 1423 – 1424: tạm hòa hoãn

Nghĩa quân tạm hòa hoãn với quân Minh để củng cố lực lượng, tìm phương hướng mới.

Giai đoạn 1424 – 1425: mở rộng hoạt động và giành những thắng lợi đầu tiên

Theo kế của Nguyễn Chích, nghĩa quân chuyển hướng hoạt động vào Nghệ An, mở rộng địa bàn của cuộc khởi nghĩa. Cuối năm 1424, nghĩa quân giải phóng Nghệ An, sau đó giải phóng vùng rộng lớn từ Thanh Hóa đến đèo Hải Vân.

Giai đoạn 1426 – 1427: tiến quân ra Bắc, khởi nghĩa toàn thắng

Tháng 11 – 1426, nghĩa quân giành thắng lợi ở Tốt Động – Chúc Động (thành phố Hà Nội), quân Minh thất bại nặng nề. Nghĩa quân siết chặt vây hãm thành Đông Quan.

Tháng 10 – 1427, nghĩa quân liên tiếp giành thắng lợi tại Chi Lăng (tỉnh Lạng Sơn), Cần Trạm, Phố Cát và Xương Giang (tỉnh Bắc Ninh).

Tháng 12 – 1427, Lê Lợi và Vương Thông dẫn đầu hai phái đoàn tham gia Hội thề Đông Quan, thể hiện khát vọng “mở nền thái bình muôn thuở, tắt muôn đời chiến tranh”. Sau đó, quân Minh rút hết về nước, đất nước hoàn toàn giải phóng.

Lược đồ khởi nghĩa Lam Sơn (1418 – 1427)

3. Ý nghĩa lịch sử

Khởi nghĩa Lam Sơn đã phát triển thành một cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, có tính chất nhân dân rộng rãi. Cuộc khởi nghĩa thắng lợi đã chấm dứt thời kì đô hộ của nhà Minh, khôi phục nền độc lập dân tộc, đập tan âm mưu thủ tiêu nền văn hóa Đại Việt, mở ra thời kì phát triển mới của đất nước.