Nhắc đến Nguyễn Công Trứ, nhà thơ Tố Hữu từng bày tỏ: “Thật là một người có một không hai. Tài đến rứa là cùng, khí phách đến rứa là cùng, đức độ làm quan đến rứa là cùng mà chơi nhởi cũng hay đến rứa là cùng…”. Bài ca ngất ngưởng chính là tác phẩm thể hiện trọn vẹn tài năng, cá tính và chất ngông của ông – một bài thơ tự thuật về cuộc đời và tự họa chân dung tinh thần độc đáo của nhà thơ.

I. Tác Giả Nguyễn Công Trứ

1. Tiểu sử

Nguyễn Công Trứ (1778 – 1858) tự Tồn Chất, hiệu Ngộ Trai, biệt hiệu Hy Văn, quê ở huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông là một trong những nhà nho tài tử tiêu biểu nhất của văn học Việt Nam thế kỷ XIX.

2. Con đường công danh

Năm 42 tuổi (1819), Nguyễn Công Trứ mới đỗ Giải nguyên (đỗ đầu kỳ thi Hương) tại trường thi Nghệ An, sau đó ra làm quan với nhà Nguyễn. Cuộc đời quan trường của ông trải qua nhiều lần thăng giáng: có khi làm đến chức Thượng thư, Tổng đốc nhưng cũng có lúc bị cách hết chức vụ, phải làm lính thú ở biên thùy. Tuy nhiên, ở vị trí nào, ông cũng giữ bản lĩnh cứng cỏi và nhiệt huyết với trọng trách được giao.

3. Đóng góp cho đất nước

Nguyễn Công Trứ là một tài năng lỗi lạc trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Xuất thân là quan văn, nhưng ông đạt được nhiều thành tựu trong các lĩnh vực khác như quân sự, kinh tế, kiến trúc. Ông có công lớn trong việc củng cố, phát triển vương triều Nguyễn, từng phụ trách việc đưa lưu dân đi quai đê lấn biển, mở rộng và lập ra một số huyện ở Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình.

Nguyễn Công Trứ nổi tiếng là nhà Nho thanh liêm, thương dân, yêu nước. Năm 1858, trước khi mất vì tuổi già sức yếu, biết tin thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta, ông còn dâng sớ xin được cầm quân đánh giặc dù đã 80 tuổi.

4. Sự nghiệp văn học

Nguyễn Công Trứ sáng tác chủ yếu bằng chữ Nôm, hiện còn biết được trên 150 tác phẩm ở nhiều thể loại như phú, thơ Đường luật, câu đối, hát nói. Ông có đóng góp đặc biệt quan trọng cho sự định hình và phát triển của thể thơ hát nói trong văn học Việt Nam.

Cuộc đời và thơ văn Nguyễn Công Trứ thể hiện rõ tài năng và nhân cách lớn: phong cách sống độc đáo, cốt cách tài tử, tâm hồn thanh cao và cá tính mạnh mẽ.

II. Tác Phẩm Bài Ca Ngất Ngưởng

1. Hoàn cảnh sáng tác

Bài ca ngất ngưởng được sáng tác sau năm 1848, khi Nguyễn Công Trứ đã cáo quan về hưu. Đây là thời điểm ông đã trải qua một cuộc đời quan trường đầy sóng gió với nhiều thăng trầm, có đủ độ lùi để nhìn lại và tổng kết về cuộc đời mình.

2. Thể loại: Hát nói

Thơ hát nói là thể thơ do các nhà thơ Việt Nam sáng tạo, phát triển từ khoảng thế kỷ XVII và đạt đến đỉnh cao trong thế kỷ XVIII – XIX. Thơ hát nói là phần lời của bài hát nói, một điệu thức chủ đạo của lối hát ca trù.

Thơ hát nói kết hợp các thể song thất lục bát, lục bát với kiểu nói lối trong một số làn điệu dân ca. Hình thức của thơ hát nói tương đối đa dạng, tự do về số câu, số chữ và gieo vần. Vì thế, thể thơ này thường được các nhà thơ có phong cách tài hoa, tài tử ưa dùng để biểu đạt tư tưởng và tâm hồn phóng túng của mình.

3. Xuất xứ văn bản

Nguyên văn chữ Nôm của tác phẩm được chép trong Gia phả tập biên với nhan đề là Ngất ngưởng. Bản phiên âm sang chữ quốc ngữ được Lê Thước công bố lần đầu tiên năm 1928 trong sách Sự nghiệp và thi văn của Uy Viễn tướng công Nguyễn Công Trứ với nhan đề Bài ca ngất ngưởng.

Bài thơ được đánh giá là một tác phẩm thuộc loại xuất sắc nhất, đạt đến trình độ cổ điển, mẫu mực của thể thơ hát nói.

4. Bố cục

Bài thơ có thể chia làm ba phần:

• Phần 1 (6 câu đầu): Ngất ngưởng trên đường công danh – bức chân dung tự họa khi còn đương chức
• Phần 2 (12 câu tiếp): Ngất ngưởng khi cáo quan về hưu – lối sống tự do phóng túng
• Phần 3 (câu cuối): Khẳng định phong cách sống độc đáo, không ai sánh bằng

5. Vị trí và ý nghĩa của tác phẩm

Bài ca ngất ngưởng trực tiếp bộc lộ quan điểm sống khác người, cái tôi cá nhân “ngất ngưởng” khác biệt với xã hội phong kiến. Đây là bức chân dung tự họa về thân thế, sự nghiệp, lối sống với một cá tính độc đáo của Nguyễn Công Trứ.

III. Phân Tích Bài Ca Ngất Ngưởng

1. Ý nghĩa nhan đề và từ “ngất ngưởng”

Từ “ngất ngưởng” xuất hiện 4 lần trong bài thơ (ở các câu 4, 8, 12 và câu cuối), tạo nên một điệp khúc xuyên suốt tác phẩm.

Về nghĩa đen, “ngất ngưởng” diễn tả một con người hoặc sự vật có chiều cao hơn so với người và vật khác nhưng ngả nghiêng, chực đổ mà không đổ. Đây là trạng thái gây cảm giác khó chịu cho người xung quanh, như đang trêu ngươi.

Về nghĩa bóng, “ngất ngưởng” thể hiện phẩm chất sống khác người, xem mình cao hơn người khác, sống thoải mái tự do phóng túng, không theo bất kỳ khuôn khổ nào. Đó còn là thái độ khinh đời ngạo vật, cố tình làm những điều khác thường để thách thức, trêu ghẹo những người và những gì mình không ưa.

Mỗi lần từ “ngất ngưởng” xuất hiện đều gắn với một quãng đời khác nhau của nhà thơ: ngất ngưởng ở chốn quan trường, ngất ngưởng ở chốn hành lạc và ngất ngưởng ở chốn triều chung. Qua đó thể hiện phẩm chất sống tự do, phóng khoáng, vượt lên trên những trói buộc của cuộc sống đời thường.

2. Phân tích phần 1: Ngất ngưởng trên đường hoạn lộ (6 câu đầu)

a) Câu 1: Tuyên ngôn về chí làm trai

“Vũ trụ nội mạc phi phận sự”

Câu thơ mở đầu bằng nguyên văn chữ Hán, mang ý nghĩa: mọi sự, mọi việc trong vũ trụ không có gì không thuộc phận sự của ta. Đây là một tuyên ngôn đầy tự tin, thể hiện ý thức sâu sắc về vai trò, trách nhiệm và tài năng của bản thân.

Nguyễn Công Trứ đã thể hiện quan niệm này trong nhiều tác phẩm khác, cho rằng kẻ làm trai phải mang lấy cái nợ và phải tung hoành ngang dọc để trả cho trọn:

“Vòng trời đất dọc ngang ngang dọc Nợ tang bồng vay trả trả vay Chí làm trai Nam Bắc Đông Tây Cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể” (Chí anh hùng)

b) Câu 2: Quan niệm về công danh

“Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng”

“Tài bộ” nghĩa là tài chí, tài năng được bộc lộ thành phong cách. “Vào lồng” có thể hiểu là vào guồng máy quan trường, gánh vác phận sự trong bộ máy chính quyền phong kiến, hoặc cũng có thể hiểu là mắc vào vòng trói buộc của công danh, bị nhốt trong lồng trời đất.

Điều đáng chú ý là dù coi việc làm quan là mất tự do, là “vào lồng”, nhưng Nguyễn Công Trứ vẫn ra làm quan. Bởi đối với ông, công danh không chỉ là vinh mà còn là nợ, là trách nhiệm. Ông coi việc làm quan là phương tiện để thể hiện hoài bão vì dân vì nước và tài năng của mình. Đây là sự dấn thân tự nguyện, đem tự do và tài hoa nhốt vào vòng trói buộc.

c) Câu 3-6: Liệt kê tài năng và danh vị

“Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông, Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởng. Lúc bình Tây cầm cờ đại tướng, Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên.”

Bốn câu thơ liệt kê một loạt tài năng và chức danh mà Nguyễn Công Trứ đã trải qua:

Về tài năng:

• Giỏi văn chương: đỗ Thủ khoa (Giải nguyên) kỳ thi Hương năm 1819 tại trường Nghệ An
• Tài dùng binh: “gồm thao lược” – tinh thông binh pháp

→ Tài năng lỗi lạc, xuất chúng: văn võ song toàn

Về danh vị:

• Tham tán: đứng đầu đội quan văn tham chiến (Tham tán đại thần đi dẹp loạn)
• Tổng đốc Đông: đứng đầu tỉnh Hải Dương và Quảng Yên
• Bình Tây đại tướng: đứng đầu đội quân trấn Tây
• Phủ doãn Thừa Thiên: chức quan đầu tỉnh có kinh đô

Nghệ thuật:

• Sử dụng nhiều từ ngữ Hán Việt mang màu sắc trang trọng
• Âm điệu nhịp nhàng tạo sự kiêu hãnh về những đóng góp cho đất nước
• Thủ pháp điệp từ “khi” kết hợp liệt kê vừa có tác dụng khoe tài, vừa nhấn mạnh các chức danh đã từng trải qua
• Giọng điệu lúc khoe khoang, phô trương; lúc tự cao tự đại, khinh đời

→ Thực tế đã cho thấy ông là người có tài năng xuất chúng, tận tâm với sự nghiệp và lập nhiều công trạng, thể hiện tài “kinh bang tế thế”. Đường công danh khi thăng lúc giáng, nhưng khi nhìn lại, ông không hề che giấu niềm tự hào, kiêu hãnh về tài năng và vì đã cống hiến hết mình.

Tiểu kết phần 1: Sáu câu đầu vẽ nên bức chân dung của người quân tử sống bản lĩnh, đầy tự tin, kiên trì lý tưởng trên hành trình hoạn lộ. Đây là cái “ngất ngưởng” ở chốn quan trường – ngất ngưởng mà có thực tài, thực danh.

3. Phân tích phần 2: Ngất ngưởng khi về hưu (12 câu tiếp)

a) Sự kiện về hưu (câu 7)

“Đô môn giải tổ chi niên”

Câu thơ nguyên văn chữ Hán, mang ý nghĩa: năm 1848, tại kinh đô, cởi dây đeo ấn (trả lại chức quan cho triều đình) để về quê. Việc mở đầu đoạn thơ bằng câu chữ Hán trang trọng cho thấy đây là sự kiện quan trọng trong cuộc đời nhà thơ, đồng thời cũng là điều kiện để ông thực hiện lối sống ngất ngưởng.

b) Những hành động ngất ngưởng (câu 8-12)

“Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng. Kìa núi nọ phau phau mây trắng, Tay kiếm cung mà nên dạng từ bi, Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì, Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng.”

Hành động 1: Cưỡi bò vàng đeo nhạc ngựa

Nguyễn Công Trứ làm một việc ngược đời, đối nghịch: người ta tán lọng, ngựa xe nghiêm trang, còn ông thì ngất ngưởng trên lưng con bò. Bò vốn là giống vật thấp kém, lại là bò cái, nhưng lại được trang sức bằng đạc ngựa – đồ trang sức quý của loài vật cao cấp. Có tài liệu còn ghi ông buộc mo cau vào đuôi bò với tuyên ngôn ngạo ngược: để che miệng thế gian. Đây là hành động trêu ngươi, khinh thị cả thế gian kinh kỳ. Ông có quyền ngất ngưởng vì ông về hưu trong danh dự, sau khi đã làm được nhiều việc có ích cho dân.

Hành động 2: Ngao du sơn thủy

“Kìa núi nọ phau phau mây trắng” – thưởng thức cảnh đẹp thiên nhiên. Sau khi cáo quan về quê, Nguyễn Công Trứ dựng nhà ở chân núi Đại Nại, cạnh chùa Cảm Sơn, sống đời thanh nhàn.

Hành động 3: Từ võ tướng thành dáng từ bi

“Tay kiếm cung mà nên dạng từ bi” – ông cười mình vốn là tay kiếm cung, một ông tướng có quyền sinh quyền sát, nay lại mang dáng vẻ tu hành, trái hẳn với trước. Đây là sự đối lập đầy thú vị.

Hành động 4: Dẫn ca nữ lên chùa

“Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì” – đi chơi chùa, dạo cảnh tiên nhưng lại đem theo các cô hầu, đi hát ả đào. Điều này khiến “Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng”. Nhà chí sĩ Phan Bội Châu có thơ vịnh việc này: “Hà như Uy viễn tướng quân thú/ Túy ủng hồng nhi thượng pháp môn” (Sao có được cái thú của Uy viễn tướng quân/ Rượu say đưa các cô gái trẻ lên chùa).

→ Tất cả những hành động trên thể hiện một cá tính nghệ sĩ: sống phóng túng, tự do, thích gì làm nấy, sống theo cách của mình, nhanh chóng thích nghi hoàn cảnh.

c) Quan niệm sống (câu 13-16)

“Được mất dương dương người tái thượng, Khen chê phơi phới ngọn đông phong, Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng, Không Phật, không tiên, không vướng tục.”

Câu 13: “Được mất dương dương người tái thượng” – dẫn điển tích “Tái ông thất mã” (Ông già ở biên ải mất ngựa), ý nói: ở đời, việc may rủi, được mất là lẽ bình thường, không nên vui buồn về những chuyện ấy. Nguyễn Công Trứ thể hiện thái độ vượt qua dư luận xã hội, không quan tâm đến được mất.

Câu 14: “Khen chê phơi phới ngọn đông phong” – “đông phong” là gió mùa xuân từ hướng đông thổi tới. Ý cả câu: ta luôn phơi phới thảnh thơi như gió mùa xuân, mặc cho người đời khen chê. Tác giả dẫn điển “Đông phong xuy mã nhĩ” (Gió xuân thổi tai ngựa) để chỉ sự thản nhiên, không bận tâm đến thế sự.

Câu 15-16: Sống tự do, phóng túng, tận hưởng mọi thú vui (“khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng” – gợi thú vui thưởng thức ca trù), nhưng “không Phật, không tiên, không vướng tục” – không nhập tục cũng không thoát tục.

→ Một nhân cách, một bản lĩnh cao: chấp tất cả, không để lụy và khinh tất cả những gì của thói thường. Sống không giống ai, vượt lên trên mọi ràng buộc.

d) Cá tính và bản lĩnh (câu 17-18)

“Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú, Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung.”

Nguyễn Công Trứ so sánh mình với các bậc anh tài trong lịch sử Trung Hoa: Trái Tuân, Nhạc Phi (những bậc tướng tài), Hàn Kỳ, Phú Bật (nhà chính trị kiêm văn sĩ). Dù không bằng Trái Tuân, Nhạc Phi thì cũng vào hàng Hàn Kỳ, Phú Bật.

“Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung” – tự khẳng định mình là bề tôi trung thành, giữ lòng trung có đầu có cuối. Đây là ý thức về bản lĩnh, tài năng và phẩm chất của bản thân.

Nghệ thuật phần 2:

• Sử dụng nhiều từ Hán Việt mang màu sắc trang trọng
• Hình ảnh đối lập, trái khoáy, ngược đời
• Thủ pháp liệt kê
• Giọng điệu hài hước, hóm hỉnh
• Nhịp điệu khoan thai, không gò bó về niêm luật, số câu, số chữ

→ Thể hiện lối sống tự do, tự tại, phóng túng, hào hoa. Đây là cái “ngất ngưởng” khi cáo quan về hưu – bậc tài tử phong lưu, không ngần ngại khẳng định cá tính của mình.

4. Phân tích câu kết: Khẳng định phong cách sống (câu cuối)

“Đời ai ngất ngưởng như ông!”

Câu kết vừa là câu hỏi vừa là lời khẳng định: trong cõi đời này, không có ai sống ngất ngưởng như ông cả. Câu thơ nêu bật sự khác biệt của Nguyễn Công Trứ so với đám quan lại khác: cống hiến, nhiệt huyết nhưng vẫn giữ được cá tính, bản lĩnh.

Câu kết thể hiện ý thức muốn vượt ra khỏi quan niệm “đạo đức” của nhà nho, đồng thời khẳng định tấm lòng sắt son, trước sau như một đối với dân, với nước.

Thông điệp quan trọng: Ngất ngưởng nhưng phải có thực tài, thực danh. Không phải ai cũng có thể ngất ngưởng, chỉ có người đã cống hiến hết mình, có tài năng thực sự mới có quyền sống ngất ngưởng.

IV. Tổng Kết

1. Giá trị nội dung

Bài ca ngất ngưởng là bức chân dung tự họa về con người Nguyễn Công Trứ:

• Từng làm nên sự nghiệp lớn, có đóng góp to lớn cho đất nước
• Tâm hồn tự do phóng khoáng, không chịu sự gò bó
• Bản lĩnh sống mạnh mẽ, dám khẳng định cái tôi cá nhân
• Phá cách về quan niệm sống, vượt qua khuôn sáo khắt khe của lễ giáo phong kiến
• Dám sống cho mình nhưng vẫn giữ vẹn đạo trung quân, ái quốc

Vẻ đẹp nhân cách của Nguyễn Công Trứ: một con người giàu năng lực, dám sống cho mình, bỏ qua sự gò bó của lễ giáo phong kiến, theo đuổi cái tâm tự nhiên.

2. Giá trị nghệ thuật

• Ngôn ngữ: Chữ Nôm được sử dụng linh hoạt, kết hợp nhuần nhuyễn với từ Hán Việt trang trọng
• Nhịp thơ: Linh hoạt, giàu nhạc tính, phù hợp với đặc trưng thể hát nói
• Hình tượng: Ý vị, trào phúng nhưng ẩn sau đó là thái độ, quan niệm nhân sinh mang màu sắc hiện đại
• Giọng điệu: Đa dạng – tự hào, hài hước, thách thức, trêu ngươi

3. Chủ đề chính và chủ đề phụ

Chủ đề chính: Khẳng định bản lĩnh cứng cỏi, sự thức tỉnh ý thức cá nhân và thể hiện rõ một nhân sinh quan tiến bộ, hiện đại.

Chủ đề phụ:

• Quan niệm về công danh và trách nhiệm của kẻ làm trai
• Triết lý sống tự do, vượt lên trên được mất, khen chê
• Phê phán gián tiếp sự gò bó của lễ giáo phong kiến

Sơ Đồ Tư Duy

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện