Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Yêu cầu của bài nói
Đây là phần Nói và nghe nối tiếp bài thuyết minh ở phần Viết. Nhưng hai bài có trọng tâm khác nhau: bài viết cần đầy đủ và cân đối các thông tin, còn bài nói cần chọn lọc và đi sâu vào vài khía cạnh, kèm theo góc nhìn riêng của người giới thiệu.
Bốn yêu cầu cần đạt:
- Nêu rõ lí do lựa chọn giới thiệu tác phẩm.
- Cung cấp thông tin cơ bản về tác phẩm: tác giả, thể loại, giá trị nội dung và nghệ thuật.
- Giới thiệu kĩ một vài khía cạnh đặc sắc của tác phẩm từ góc nhìn cá nhân.
- Thể hiện được ý kiến, quan điểm đánh giá của cá nhân về tác phẩm.
Yêu cầu 3 và 4 cho thấy: một bài nói chỉ liệt kê thông tin đúng nhưng không có tiếng nói riêng thì vẫn chưa đạt.
II. Chuẩn bị nói
1. Lựa chọn đề tài
Có thể lấy lại tác phẩm đã thuyết minh ở phần Viết, hoặc chọn một tác phẩm hoàn toàn mới. Bài nói được chọn theo sở thích cá nhân, nhưng nên là tác phẩm văn học có giá trị.
2. Tìm ý và sắp xếp ý
Nếu dùng lại tác phẩm ở bài viết: phải tổ chức lại, không bê nguyên bài viết sang.
Ví dụ, từ bài thuyết minh về Truyện Kiều: rút gọn phần giới thiệu chung, chỉ giữ những thông tin quan trọng nhất về tác giả và tác phẩm, rồi dành phần lớn thời gian cho một vài bình diện đặc sắc – nguồn gốc cốt truyện, giá trị nhân văn, nghệ thuật tổ chức cốt truyện, xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ.
Nếu chọn tác phẩm mới: hình thành dàn ý từ ba câu hỏi:
- Vì sao em chọn tác phẩm này để giới thiệu?
- Em đánh giá thế nào về giá trị và sức cuốn hút của tác phẩm?
- Trong đó, điều gì khiến em tâm đắc nhất?
Câu hỏi thứ ba là câu quan trọng nhất – nó chính là chỗ để em đáp ứng yêu cầu “giới thiệu kĩ một vài khía cạnh từ góc nhìn cá nhân”.
III. Thực hành nói
Mở đầu: Giới thiệu tên tác phẩm, tác giả và lí do lựa chọn. Nên mở bằng một câu thơ, một trích dẫn ấn tượng hoặc một câu hỏi để tạo chú ý.
Triển khai: Giới thiệu đề tài, tóm tắt nội dung chính, nêu ý kiến đánh giá về giá trị tư tưởng và nghệ thuật. Chọn phân tích kĩ một khía cạnh mà mình tâm đắc thay vì nói đều tay về mọi thứ.
Kết luận: Khẳng định giá trị và ảnh hưởng của tác phẩm.
Trong khi nói: kết hợp các phương tiện phi ngôn ngữ phù hợp (giọng điệu, ánh mắt, cử chỉ, slide hoặc hình ảnh minh họa) và có ý thức tương tác với người nghe.
IV. Trao đổi, đánh giá
Người nói:
- Giải thích thêm những điều người nghe chưa rõ hoặc chưa đồng tình.
- Tiếp thu những góp ý xác đáng, bổ sung thông tin; đồng thời chuẩn bị lí lẽ để phản biện những ý kiến mình chưa nhất trí.
- Giữ tinh thần tôn trọng, cầu thị, nhất là với các ý kiến phản biện.
- Tự đánh giá phần trình bày và rút ra kinh nghiệm.
Người nghe:
- Chia sẻ những nội dung mình tâm đắc trong bài nói.
- Trao đổi về những vấn đề chưa rõ hoặc chưa đồng tình.
- Bổ sung thông tin hoặc nêu quan điểm đánh giá riêng, giúp người nói có cái nhìn toàn diện hơn.
- Nhận xét về nội dung và cách trình bày.
Bảng đánh giá bài nói
| STT | Nội dung đánh giá | Đạt | Chưa đạt |
|---|---|---|---|
| 1 | Chọn được tác phẩm người nói yêu thích và có sức hấp dẫn với người nghe | ||
| 2 | Các thông tin cơ bản về tác phẩm được nêu chính xác, đầy đủ và mạch lạc | ||
| 3 | Các phương tiện phi ngôn ngữ được sử dụng phù hợp, có hiệu quả | ||
| 4 | Phong cách trình bày tự tin, có sức thuyết phục | ||
| 5 | Tiếp nhận phản hồi với tinh thần cầu thị, tôn trọng các ý kiến khác biệt |
V. Bài nói mẫu: Giới thiệu bài thơ Độc Tiểu Thanh kí (Nguyễn Du)
MỞ ĐẦU
Kính chào thầy cô và các bạn.
Cách đây hơn hai trăm năm, một nhà thơ đã đặt ra câu hỏi:
Bất tri tam bách dư niên hậu, Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?
(Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa, Người đời ai khóc Tố Như chăng?)
Câu hỏi ấy đến nay vẫn chưa cũ, và có lẽ chính chúng ta – những người đang ngồi đây – là một phần câu trả lời. Hai câu thơ nằm ở cuối bài Độc Tiểu Thanh kí, một trong những bài thơ chữ Hán đặc sắc nhất của Nguyễn Du.
Em chọn giới thiệu bài thơ này vì đây không chỉ là tiếng khóc cho một người con gái tài sắc bạc mệnh, mà còn là tiếng lòng khao khát tri âm vượt qua ranh giới thời gian – điều mà em nghĩ bất cứ ai cũng có thể tìm thấy chút gì của mình trong đó.
TRIỂN KHAI
1. Vài nét về tác giả và tác phẩm
Nguyễn Du (1765 – 1820), tự là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, quê ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Bên cạnh kiệt tác Truyện Kiều, ông còn để lại khoảng 250 bài thơ chữ Hán, tập hợp trong ba tập, thể hiện chiều sâu tư tưởng và tài năng nghệ thuật bậc thầy. Độc Tiểu Thanh kí nằm trong tập Thanh Hiên thi tập.
Bài thơ được viết nhân khi nhà thơ đọc câu chuyện về nàng Tiểu Thanh – một cô gái Trung Quốc sống khoảng thời Minh. Theo ghi chép, Tiểu Thanh tài sắc vẹn toàn, mười sáu tuổi bị đem làm lẽ, bị vợ cả ghen ghét, phải sống một mình ở Cô Sơn cạnh Tây Hồ và qua đời khi mới mười tám tuổi. Đau xót hơn, những bài thơ nàng viết để gửi gắm tâm sự cũng bị vợ cả đem đốt; phần sót lại được người đời gọi là Phần dư.
2. Giá trị nội dung
Bài thơ viết bằng chữ Hán, theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, bố cục bốn phần đề – thực – luận – kết.
Hai câu đề mở ra một cảnh tượng đổi thay: vườn hoa cạnh Tây Hồ nay đã thành gò hoang. Chữ “tận” trong nguyên tác diễn tả sự biến đổi triệt để, không còn dấu vết cảnh cũ. Giữa sự hoang tàn ấy, nhà thơ “độc điếu” – một mình viếng thương nàng qua một tập sách mỏng. Hai con người xa cách hàng trăm năm gặp nhau chỉ bằng mấy trang giấy.
Hai câu thực là nỗi xót xa cho số phận của cái tài và cái đẹp:
Chi phấn hữu thần liên tử hậu, Văn chương vô mệnh lụy phần dư.
Son phấn tượng trưng cho nhan sắc, văn chương tượng trưng cho tài năng – cả hai đều là giá trị cao đẹp mà Tiểu Thanh có, và cả hai đều chịu chung số phận bị vùi dập. Phép đối ở đây rất tinh: vế trước của hai câu thì tương phản (son phấn “có thần” – văn chương “không mệnh”), nhưng vế sau lại đồng quy về một kết cục oan khiên.
Hai câu luận nâng câu chuyện của một cá nhân lên thành quy luật:
Cổ kim hận sự thiên nan vấn, Phong vận kì oan ngã tự cư.
Mối hận xưa nay của những kiếp tài hoa là điều “khó hỏi trời”. Và đáng chú ý nhất là ba chữ “ngã tự cư” – ta tự coi mình cũng ở trong số đó. Nguyễn Du không đứng ngoài thương xót người khác; ông tự nhận mình cùng hội cùng thuyền với những người tài hoa bạc mệnh.
Hai câu kết – phần em tâm đắc nhất. Đây là chỗ bài thơ chuyển hẳn từ khóc người sang khóc mình, và cũng là chỗ khiến em thấy Nguyễn Du rất gần.
Con số “ba trăm năm” là con số ước lệ chỉ hậu thế xa xôi, không nên hiểu như một phép tính chính xác. Điều quan trọng là cách nhà thơ tự gọi tên tự của mình – “Tố Như” – thay vì một đại từ chung chung. Cách xưng ấy cho thấy ý thức rất rõ về cái tôi cá nhân, một điều hiếm gặp trong thơ trung đại. Nguyễn Du đã làm với Tiểu Thanh điều mà ông mong hậu thế làm với mình: đọc, hiểu và thương.
3. Giá trị nghệ thuật
Tài năng của Nguyễn Du thể hiện rõ nhất ở nghệ thuật đối. Không chỉ đối về từ ngữ, ông đối cả về ý – vừa tương phản vừa bổ sung cho nhau – nhờ đó câu thơ vừa cân xứng vừa dồn nén được một khái quát lớn về số phận của cái đẹp.
Ngôn ngữ bài thơ đậm chất triết lí, mỗi chữ đều mang sức nặng: “tận”, “độc”, “hận”, “ngã”. Hệ thống hình ảnh cũng vượt khỏi nghĩa đen để trở thành biểu tượng: Tây Hồ và gò hoang gợi lẽ biến thiên dâu bể; son phấn và văn chương gợi số phận của những giá trị tinh thần.
KẾT LUẬN
Độc Tiểu Thanh kí thể hiện một tấm lòng nhân đạo mới mẻ của Nguyễn Du: ông không chỉ xót thương những người đói cơm rách áo, mà còn xót thương những người tài hoa – những người sáng tạo ra giá trị tinh thần nhưng lại chịu nhiều bất hạnh.
Hơn hai trăm năm sau, câu hỏi “ai khóc Tố Như” vẫn được đặt ra mỗi lần có người mở tác phẩm của ông. Em mong rằng sau phần giới thiệu này, thầy cô và các bạn sẽ tìm đọc thêm những bài thơ chữ Hán khác của Nguyễn Du – nơi ông nói về chính mình thật hơn cả trong Truyện Kiều.
Em xin cảm ơn và rất mong được nghe những cảm nhận khác của mọi người.
VI. Lưu ý khi trình bày
- Không đọc nguyên văn bài viết. Dùng dàn ý hoặc thẻ ghi chú với các từ khóa.
- Đừng kể tiểu sử tác giả quá dài – đây là lỗi phổ biến nhất. Chỉ giữ thông tin thật cần cho việc hiểu tác phẩm.
- Trích dẫn thơ văn phải chính xác; nên đọc chậm lại khi trích để người nghe kịp cảm nhận.
- Nói rõ đâu là ý kiến riêng của em (“điều em tâm đắc nhất là…”, “theo em…”) – đó chính là phần được đánh giá cao nhất.
- Đặt một câu hỏi cho người nghe trong lúc trình bày, đừng dồn hết xuống cuối bài.
- Khi có ý kiến phản biện, hãy ghi nhận trước rồi mới trao đổi lại bằng lí lẽ, giữ thái độ bình tĩnh.
ThS. Nguyễn Thành Đạt
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT
Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện