I. Lý thuyết trọng tâm

1. Sự lớn lên của tế bào

Các tế bào con mới được hình thành có kích thước nhỏ. Nhờ quá trình trao đổi chất (hấp thụ chất dinh dưỡng từ môi trường), kích thước và khối lượng của chúng tăng dần lên, trở thành các tế bào trưởng thành.

Khi tế bào lớn lên, kích thước tế bào chất tăng đáng kể trong khi kích thước nhân không thay đổi nhiều.

Tế bào có lớn lên mãi được không?

Tế bào không thể lớn lên mãi. Kích thước tế bào bị giới hạn bởi tỉ lệ giữa diện tích bề mặt (S) và thể tích (V). Khi tế bào lớn lên, thể tích tăng nhanh hơn diện tích bề mặt, khiến tỉ lệ S/V giảm. Điều này làm cho sự trao đổi chất qua màng tế bào chậm lại, các chất dinh dưỡng đi vào và chất thải đi ra không còn đủ nhanh để đáp ứng nhu cầu sống. Vì vậy, khi đạt đến một kích thước nhất định, tế bào sẽ ngừng lớn và bắt đầu phân chia.

2. Sự sinh sản (phân chia) của tế bào

Mỗi tế bào lớn lên đến một kích thước nhất định sẽ phân chia thành hai tế bào con. Quá trình này còn được gọi là sự sinh sản của tế bào.

Quá trình diễn ra theo chu trình lặp lại: tế bào lớn lên → phân chia thành 2 tế bào con → các tế bào con tiếp tục lớn lên → lại phân chia → …

Công thức tính số tế bào con: Từ 1 tế bào ban đầu, sau $n$ lần phân chia liên tiếp, số tế bào con được tạo ra là:

$$\text{Số tế bào con} = 2^n$$

Ví dụ: sau 3 lần phân chia: $2^3 = 8$ tế bào con.

Không phải tất cả tế bào đều có khả năng sinh sản:

• Ở thực vật, chỉ các tế bào ở mô phân sinh (đầu chóp rễ, chồi,…) mới có khả năng phân chia. Các tế bào đã phân hoá thì không sinh sản được nữa.
• Ở người, tế bào thần kinh sau khi biệt hoá không còn khả năng phân chia. Tế bào hồng cầu sau khi biệt hoá mất nhân thì chỉ hoạt động một thời gian rồi chết và được thay thế bằng tế bào mới.

3. Ý nghĩa của sự lớn lên và sinh sản của tế bào

Đối với sinh vật đa bào (cơ thể gồm nhiều tế bào): sự lớn lên của cơ thể chủ yếu nhờ sự tăng lên về kích thước (tế bào lớn lên) và số lượng (tế bào phân chia) của các tế bào trong cơ thể.

Đối với sinh vật đơn bào: sự lớn lên là do sự tăng lên của kích thước tế bào.

Khi cơ thể đã ngừng lớn, các tế bào vẫn tiếp tục sinh sản để thay thế các tế bào già, tế bào chết và tế bào bị tổn thương. Ví dụ:

• Mỗi khi chải răng hay súc miệng, hàng nghìn tế bào chết trong khoang miệng bị thải ra và cần được thay thế bằng tế bào mới.
• Trong dạ dày có nhiều acid có tính ăn mòn, dễ làm chết tế bào. Các tế bào lớp bề mặt trong dạ dày cần được thay thế vài ngày một lần.

Tóm lại, sự sinh sản tế bào có hai vai trò chính:

• Giúp cơ thể lớn lên (sinh trưởng và phát triển): tăng kích thước, chiều cao, cân nặng.
• Thay thế tế bào già, tế bào chết, tế bào bị tổn thương: duy trì hoạt động bình thường của cơ thể ngay cả khi đã ngừng lớn.

Điều gì xảy ra nếu cơ thể không kiểm soát được sự sinh sản của tế bào?

Bình thường, quá trình sinh sản tế bào được cơ thể điều khiển chính xác, tạo ra vừa đủ số lượng tế bào cần thay thế. Tuy nhiên, nếu sự sinh sản tế bào mất kiểm soát, tế bào sẽ phân chia liên tục không ngừng, tạo nên các khối u. Các khối u ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng bình thường của cơ thể.

II. Sơ đồ tư duy

1. Sự lớn lên của tế bào

• 1.1. Tế bào con mới hình thành có kích thước nhỏ
• 1.2. Nhờ trao đổi chất → tăng kích thước, khối lượng → tế bào trưởng thành
• 1.3. Tế bào chất tăng kích thước nhiều, nhân thay đổi ít
• 1.4. Tế bào không lớn mãi được (do tỉ lệ S/V giảm)

2. Sự sinh sản (phân chia) của tế bào

• 2.1. Tế bào trưởng thành → phân chia thành 2 tế bào con
• 2.2. Chu trình lặp lại: lớn lên → phân chia → lớn lên → phân chia
• 2.3. Công thức: Số tế bào con = $2^n$ (n = số lần phân chia)
• 2.4. Không phải mọi tế bào đều phân chia được (tế bào thần kinh, hồng cầu đã biệt hoá)

3. Ý nghĩa

• 3.1. Giúp cơ thể đa bào lớn lên (tăng kích thước + số lượng tế bào)
• 3.2. Giúp sinh vật đơn bào lớn lên (tăng kích thước tế bào)
• 3.3. Thay thế tế bào già, chết, bị tổn thương (ngay cả khi cơ thể ngừng lớn)
• 3.4. Mất kiểm soát phân chia → hình thành khối u

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu