I. Lý thuyết trọng tâm

1. Chuyển động “nhìn thấy” và chuyển động “thực”

Khi ta tự quay quanh mình, ta nhìn thấy các vật xung quanh quay theo chiều ngược lại. Tuy nhiên, thực tế các vật xung quanh không hề chuyển động. Chuyển động quay của các vật quanh ta chỉ là chuyển động “nhìn thấy”, không phải chuyển động thực. Chuyển động quay của bản thân ta mới là chuyển động “thực”.

Ví dụ:

• Ngồi trên ô tô đang chạy, ta nhìn thấy cây bên đường chạy ngược lại. Chuyển động của cây là chuyển động “nhìn thấy”, chuyển động của ô tô là chuyển động “thực”.
• Ngồi trên thuyền đang trôi trên sông, ta nhìn thấy cái cầu di chuyển ngược lại. Chuyển động của cầu là “nhìn thấy”, chuyển động của thuyền là “thực”.

2. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời

a) Mặt Trời mọc và lặn

Quan sát bầu trời, chúng ta thấy buổi sáng Mặt Trời mọc ở hướng đông, sau đó chuyển động ngang qua bầu trời, đến buổi chiều lặn ở hướng tây.

Trước Công nguyên, người ta giải thích hiện tượng này là do Trái Đất đứng yên và là trung tâm của vũ trụ, Mặt Trời và các hành tinh quay quanh Trái Đất. Tuy nhiên, cách giải thích này không chính xác.

b) Giải thích chuyển động của Mặt Trời nhìn từ Trái Đất

Đến thế kỉ XVI, người ta mới dùng hiện tượng tự quay của Trái Đất quanh trục của nó để giải thích chuyển động của Mặt Trời trên bầu trời.

Do Trái Đất tự quay quanh trục của nó từ tây sang đông, nên người trên Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời quay xung quanh Trái Đất từ đông sang tây. Đây chỉ là chuyển động “nhìn thấy” của Mặt Trời, không phải chuyển động thực. Chuyển động quay của Trái Đất quanh trục của nó mới là chuyển động “thực”.

Trái Đất quay một vòng xung quanh trục của nó hết 24 giờ (một ngày – đêm).

Giải thích ngày và đêm: Mặt Trời lúc nào cũng chiếu sáng Trái Đất, nhưng vì Trái Đất hình cầu nên tại mỗi thời điểm chỉ có một nửa Trái Đất được chiếu sáng (ban ngày), nửa còn lại không được chiếu sáng (ban đêm). Do Trái Đất tự quay quanh trục nên các vùng trên Trái Đất lần lượt được chiếu sáng rồi lại chìm vào bóng tối, tạo nên ngày và đêm liên tiếp.

3. Phân biệt các thiên thể

Thiên thể là tên gọi chung các vật thể tự nhiên tồn tại trong không gian vũ trụ. Người ta phân biệt các loại thiên thể sau:

Sao: Là thiên thể tự phát sáng. Ví dụ: Mặt Trời là một ngôi sao.

Hành tinh: Là thiên thể không tự phát sáng, quay quanh sao. Ta nhìn thấy hành tinh là nhờ nó được sao chiếu sáng. Ví dụ: Trái Đất là hành tinh quay quanh Mặt Trời và được Mặt Trời chiếu sáng.

Vệ tinh: Là thiên thể không tự phát sáng, quay quanh hành tinh. Ta nhìn thấy vệ tinh là nhờ nó được sao chiếu sáng. Ví dụ: Mặt Trăng là vệ tinh quay quanh Trái Đất và được Mặt Trời chiếu sáng.

Sao chổi: Là trường hợp đặc biệt. Tuy cũng là tiểu hành tinh nhưng khác các tiểu hành tinh khác ở chỗ được cấu tạo chủ yếu bằng các khối khí đóng băng và bụi vũ trụ; không có dạng hình cầu mà có hình dáng giống cái chổi.

Chòm sao: Là tập hợp các sao mà đường tưởng tượng nối chúng với nhau có dạng hình học xác định. Ví dụ: chòm sao Gấu Lớn (còn gọi là chòm sao Cái Gáo hay chòm sao Bắc Đẩu).

Lưu ý: Vệ tinh nhân tạo (như Sputnik) không phải là thiên thể vì nó không phải vật thể tự nhiên mà là vật thể do con người chế tạo ra.

II. Sơ đồ tư duy

1. Chuyển động “nhìn thấy” và chuyển động “thực”

• 1.1. Chuyển động “nhìn thấy”: chuyển động không có thực, do người quan sát đang chuyển động
• 1.2. Chuyển động “thực”: chuyển động thật sự xảy ra
• 1.3. Ví dụ: ngồi trên ô tô thấy cây chạy ngược → cây: nhìn thấy, ô tô: thực

2. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời

• 2.1. Mặt Trời mọc ở hướng đông, lặn ở hướng tây
• 2.2. Đây là chuyển động “nhìn thấy”, không phải chuyển động thực
• 2.3. Nguyên nhân: Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông
• 2.4. Trái Đất quay 1 vòng hết 24 giờ (1 ngày – đêm)

3. Ngày và đêm

• 3.1. Trái Đất hình cầu → chỉ một nửa được Mặt Trời chiếu sáng
• 3.2. Nửa được chiếu sáng = ban ngày, nửa không = ban đêm
• 3.3. Trái Đất tự quay → ngày và đêm liên tiếp

4. Các loại thiên thể

• 4.1. Sao: tự phát sáng (Mặt Trời)
• 4.2. Hành tinh: không tự phát sáng, quay quanh sao (Trái Đất, Sao Hoả)
• 4.3. Vệ tinh: không tự phát sáng, quay quanh hành tinh (Mặt Trăng)
• 4.4. Sao chổi: tiểu hành tinh đặc biệt, cấu tạo từ khí đóng băng và bụi vũ trụ, hình giống cái chổi
• 4.5. Chòm sao: tập hợp sao có dạng hình học xác định (Gấu Lớn, Bắc Đẩu)

5. Lưu ý

• 5.1. Thiên thể = vật thể tự nhiên trong vũ trụ
• 5.2. Vệ tinh nhân tạo không phải thiên thể (do con người chế tạo)
• 5.3. Ta nhìn thấy hành tinh, vệ tinh nhờ chúng được sao chiếu sáng

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu