Trái Đất là hành tinh có kích thước đủ lớn để giữ được bầu khí quyển bao quanh. Các yếu tố khí hậu (nhiệt độ, khí áp, gió, mưa,…) diễn ra trong khí quyển đều có quy luật riêng, đồng thời có mối liên hệ và tác động lẫn nhau.

I. Khái niệm khí quyển

• Khí quyển là lớp không khí bao quanh Trái Đất, luôn chịu ảnh hưởng của Vũ Trụ, trước hết là Mặt Trời.

Thành phần chính:

• Khí quyển là không khí, gồm hỗn hợp các chất khí:
  • Ni-tơ: 78,1%
  • Ô-xy: 20,9%
  • Các chất khí khác: ác-gông, các-bo-níc, hơi nước,…
  • Ngoài ra còn có bụi và các tạp chất khác.

Cấu trúc:

• Khí quyển chia thành 5 tầng có đặc điểm khác nhau:
  • Tầng đối lưu (8 – 16 km)
  • Tầng bình lưu (20 – 25 km, có lớp ô-dôn)
  • Tầng giữa (51 – 55 km)
  • Tầng nhiệt
  • Tầng khuếch tán
• Tầng đối lưu là tầng quan trọng nhất vì có liên quan tới các quá trình tự nhiên diễn ra trên bề mặt Trái Đất.

Các khối khí chính ở tầng đối lưu:

Ở lớp không khí gần mặt đất của tầng đối lưu, mỗi bán cầu từ phía cực về Xích đạo chia thành 4 khối khí chính:

II. Nhiệt độ không khí

1. Nhiệt độ phân bố theo vĩ độ

Nhận xét từ bảng 9:

• Nhiệt độ trung bình năm: có xu hướng giảm dần từ Xích đạo về cực (từ 24,5°C ở 0° xuống -10,4°C ở 70°).
• Biên độ nhiệt độ năm: tăng dần từ Xích đạo về cực (từ 1,8°C ở 0° lên 32,2°C ở 70°).

Các vòng đai nhiệt trên Trái Đất:

• Vòng đai nóng
• Vòng đai ôn hoà
• Vòng đai lạnh
• Vòng đai băng giá vĩnh cửu

Ranh giới các vòng đai: dựa vào đường đẳng nhiệt trung bình năm 20°C và các đường đẳng nhiệt 10°C và 0°C của tháng nóng nhất.

2. Nhiệt độ phân bố theo lục địa và đại dương

• Bề mặt đất hấp thụ nhiệt nhanh hơn và toả nhiệt cũng nhanh hơn bề mặt nước.
• Mùa hạ: lục địa có nhiệt độ cao hơn đại dương.
• Mùa đông: lục địa có nhiệt độ thấp hơn đại dương.
• Các địa điểm sâu trong lục địa có biên độ nhiệt độ lớn hơn địa điểm gần đại dương.

Cực trị nhiệt độ:

• Nơi có nhiệt độ trung bình năm cao nhất: Hoang mạc Xa-ha-ra (trên 40°C).
• Nơi có nhiệt độ trung bình năm thấp nhất: Lục địa Nam Cực (có nơi xuống -57°C).

→ Cả hai nơi đều nằm trên lục địa.

• Ngoài ra, nhiệt độ còn thay đổi theo bờ đông và bờ tây lục địa, do ảnh hưởng của các dòng biển nóng, lạnh.

3. Nhiệt độ phân bố theo địa hình

• Nhiệt độ không khí trong tầng đối lưu giảm dần theo độ cao: trung bình giảm 0,6°C khi độ cao tăng lên 100 m.
• Nhiệt độ còn thay đổi theo độ dốc và hướng phơi của sườn núi (do liên quan đến góc chiếu của tia sáng mặt trời tới bề mặt đất).

III. Khí áp và gió

1. Khí áp

a) Khái niệm và nguyên nhân thay đổi khí áp

• Khí áp là sức nén của không khí xuống bề mặt đất.
• Tuỳ theo tình trạng không khí mà tỉ trọng không khí thay đổi → khí áp cũng thay đổi theo.

Nguyên nhân thay đổi khí áp:

• Ngoài ra, khí áp còn thay đổi theo thành phần không khí.

b) Sự hình thành các đai khí áp trên Trái Đất

• Các đai khí áp cao và thấp trên Trái Đất phân bố xen kẽ và đối xứng qua đai áp thấp xích đạo.

Các đai khí áp:

• Các đai khí áp không liên tục mà bị chia cắt thành các trung tâm khí áp riêng biệt do sự phân bố xen kẽ giữa lục địa và đại dương.

2. Gió

a) Một số loại gió chính

Gió mùa:

• Khái niệm: gió thổi theo mùa, hướng và tính chất gió ở hai mùa trái ngược nhau.
• Nguyên nhân: do sự nóng lên hay lạnh đi không đều giữa:
  • Lục địa và đại dương → gió mùa ngoại chí tuyến.
  • Hai bán cầu → gió mùa nội chí tuyến.
• Phân bố: chủ yếu ở đới nóng (Nam Á, Đông Nam Á, Đông Phi, Đông Bắc Ô-xtrây-li-a) và một số khu vực vĩ độ trung bình (Đông Trung Quốc, Đông Nam Hoa Kỳ).

b) Gió địa phương

Gió đất và gió biển:

• Hình thành ở vùng ven biển.
• Thay đổi hướng theo đêm và ngày.
• Nguyên nhân: do sự nóng lên và lạnh đi không đều giữa đất liền và biển.

Gió phơn:

• Là loại gió vượt núi.
• Sườn đón gió: nhiệt độ giảm → gây mưa.
• Sườn khuất gió: hơi nước giảm, nhiệt độ tăng → trở thành gió khô nóng.

IV. Mưa

1. Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa

Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng mưa: khí áp, frông, gió, dòng biển, địa hình.

2. Phân bố mưa

Lượng mưa phân bố trên Trái Đất theo vĩ độ và theo khu vực.

Theo vĩ độ: không đều, xen kẽ giữa các vùng mưa nhiều và mưa ít:

Theo khu vực (đông – tây): mỗi vùng có sự phân hoá thành những khu vực có lượng mưa khác nhau do tác động của địa hình, dòng biển, vị trí gần hay xa biển,…

Bảng ôn tập các đặc điểm quan trọng

Sơ đồ tóm tắt bài học

Khái niệm khí quyển

• Lớp không khí bao quanh Trái Đất
• Thành phần: Nitơ 78,1% + Ôxy 20,9% + khí khác
• Cấu trúc: 5 tầng (đối lưu – bình lưu – giữa – nhiệt – khuếch tán) → đối lưu quan trọng nhất
• 4 khối khí: Cực (A) – Ôn đới (P) – Chí tuyến (T) – Xích đạo (E)

Nhiệt độ không khí

• Theo vĩ độ: nhiệt độ TB năm giảm – biên độ nhiệt tăng (từ Xích đạo → cực) → 4 vòng đai nhiệt
• Theo lục địa và đại dương:
  • Hạ: lục địa nóng hơn; Đông: lục địa lạnh hơn
  • Sâu trong lục địa: biên độ nhiệt lớn
  • Nóng nhất: Xa-ha-ra; Lạnh nhất: Nam Cực
• Theo địa hình: giảm 0,6°C/100m; thay đổi theo độ dốc và hướng phơi sườn núi

Khí áp và gió

• Khí áp: sức nén không khí xuống bề mặt
• 3 nguyên nhân thay đổi: nhiệt độ – độ cao – độ ẩm
• 4 đai khí áp (xen kẽ, đối xứng qua áp thấp xích đạo):
  • Áp thấp xích đạo (nhiệt lực)
  • Áp cao cận chí tuyến (động lực)
  • Áp thấp ôn đới (động lực)
  • Áp cao cực (nhiệt lực)
• 3 gió chính:
  • Mậu dịch: cận chí tuyến → xích đạo, khô
  • Tây ôn đới: cận chí tuyến → ôn đới, ẩm, gây mưa
  • Đông cực: cực → ôn đới, lạnh, khô
• Gió mùa: thổi theo mùa, 2 mùa trái ngược
• Gió địa phương: gió đất – gió biển; gió phơn (sườn đón gió mưa, sườn khuất gió khô nóng)

Mưa

• 5 nhân tố ảnh hưởng: khí áp – frông – gió – dòng biển – địa hình
• Phân bố theo vĩ độ: Xích đạo (nhiều nhất) – chí tuyến (ít) – ôn đới (nhiều) – cực (rất ít)
• Phân bố theo khu vực (đông – tây): do địa hình, dòng biển, gần/xa biển

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy