I. Công nghiệp khai thác than, dầu khí, quặng kim loại

1. Công nghiệp khai thác than

Vai trò:

• Than là nguồn năng lượng truyền thống và cơ bản trong cơ cấu năng lượng của thế giới.
• Nhiên liệu cho các ngành công nghiệp nhiệt điện, luyện kim,…
• Nguyên liệu cho công nghiệp hoá chất (chất dẻo, sợi nhân tạo,…).

Đặc điểm:

• Xuất hiện từ rất sớm, gắn với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất.
• Quá trình sử dụng than gây tác động xấu tới môi trường → đòi hỏi phải có các nguồn năng lượng tái tạo để thay thế.

Phân bố:

• Sản lượng than thế giới: 3,7 tỉ tấn (1980) → 7,9 tỉ tấn (2019).
• Các quốc gia sản xuất nhiều nhất: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, In-đô-nê-xi-a, Liên bang Nga,…

2. Công nghiệp khai thác dầu khí

Vai trò:

• Là nguồn năng lượng truyền thống và cơ bản, được sử dụng rộng rãi trong sản xuất và đời sống.
• Dầu mỏ là nguồn nguyên liệu để sản xuất nhiều loại hoá phẩm, dược phẩm.
• Nhiều thành tựu kĩ thuật hiện đại phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu dầu khí.
• Xuất khẩu dầu khí là nguồn thu ngoại tệ chủ yếu của nhiều quốc gia.

Đặc điểm:

• Các mỏ dầu khí thường nằm sâu trong lòng đất → khai thác phụ thuộc vào kĩ thuật khoan sâu.
• Sản lượng và giá dầu khí có tác động mạnh tới sự phát triển kinh tế thế giới.
• Khai thác và sử dụng dầu khí ảnh hưởng lớn tới môi trường và tác động tới biến đổi khí hậu.

Phân bố:

• Sản lượng dầu khai thác thế giới năm 2019: 4,5 tỉ tấn.
• Các quốc gia khai thác dầu chủ yếu: Hoa Kỳ, Liên bang Nga, A-rập Xê-út, I-rắc,…
• Các quốc gia khai thác khí tự nhiên chủ yếu: Hoa Kỳ, Liên bang Nga, I-ran, Ca-ta,…

3. Công nghiệp khai thác quặng kim loại

Vai trò:

• Phát triển gắn với quá trình công nghiệp hoá trên thế giới.
• Kim loại được dùng để sản xuất máy móc, thiết bị, làm vật liệu trong xây dựng, giao thông vận tải,…
• Được sử dụng nhiều ở các thiết bị trong đời sống,…

Đặc điểm:

• Quặng kim loại được chia thành một số nhóm: kim loại đen, kim loại màu, kim loại quý, kim loại hiếm,…
• Việc khai thác thiếu quy hoạch khiến nhiều loại quặng có nguy cơ cạn kiệt, gây ô nhiễm môi trường.
• Đòi hỏi phải có các vật liệu thay thế và tái sử dụng kim loại để tiết kiệm tài nguyên, giảm ô nhiễm.

Phân bố (theo trữ lượng):

II. Công nghiệp điện lực

Vai trò:

• Điện là nguồn năng lượng không thể thiếu trong xã hội hiện đại.
• Là cơ sở để tiến hành cơ khí hoá, tự động hoá trong sản xuất.
• Là điều kiện thiết yếu để đáp ứng nhiều nhu cầu trong đời sống xã hội, đảm bảo an ninh quốc gia.
• Sản lượng điện bình quân đầu người là một trong những thước đo để đánh giá trình độ phát triển của một quốc gia.

Đặc điểm:

• Các nước có cơ cấu điện năng khác nhau, phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, trình độ kĩ thuật, chính sách phát triển,…
• Công nghiệp điện lực đòi hỏi vốn đầu tư lớn, đặc biệt là hệ thống truyền tải điện.
• Sản phẩm của công nghiệp điện lực không lưu giữ được.

Phân bố:

• Tập trung chủ yếu ở các nước phát triển và một số nước đang phát triển: Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên bang Nga, Ấn Độ, Ca-na-đa, Đức, Hàn Quốc,…
• Lí do: nhu cầu sử dụng điện trong sản xuất và đời sống ở các nước này rất lớn.

III. Công nghiệp điện tử – tin học

Vai trò:

• Đặc biệt quan trọng cả hiện tại và tương lai.
• Tạo ra những thay đổi lớn trong phương thức sản xuất, trong đời sống xã hội.
• Hỗ trợ tái tạo và bảo vệ môi trường tự nhiên.
• Đã trở thành ngành công nghiệp mũi nhọn của nhiều nước, đem lại giá trị gia tăng cao.
• Là thước đo trình độ phát triển kinh tế, kĩ thuật của mọi quốc gia trên thế giới.

Đặc điểm:

• Gồm 2 nhóm:
  • Công nghiệp điện tử: máy tính, điện tử dân dụng, thiết bị viễn thông,…
  • Tin học: phần mềm, ứng dụng,…
• Là ngành công nghiệp trẻ, phát triển mạnh mẽ từ cuối thế kỉ XX.
• Đòi hỏi lực lượng lao động có trình độ chuyên môn, kĩ thuật cao.
• Sản phẩm phong phú, đa dạng, luôn thay đổi về chất lượng và mẫu mã theo hướng hiện đại hoá.
• Ít gây ô nhiễm môi trường.

Phân bố:

• Tập trung hầu hết ở các nước phát triển và một số nước đang phát triển.

IV. Công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng

Vai trò:

• Là lĩnh vực không thể thiếu trong cơ cấu công nghiệp của mọi quốc gia.
• Sản xuất các hàng hoá thông dụng phục vụ cuộc sống hằng ngày và xuất khẩu.
• Tận dụng nguồn lao động tại chỗ, huy động sức mạnh của các thành phần kinh tế.

Đặc điểm:

• Vốn đầu tư ít, hoàn vốn nhanh.
• Thời gian xây dựng hạ tầng tương đối ngắn, quy trình sản xuất đơn giản.
• Chịu ảnh hưởng lớn từ nhân công, nguồn nguyên liệu và thị trường tiêu thụ sản phẩm.
• Dễ gây ô nhiễm môi trường không khí và nước.

Phân bố:

• Phân bố rộng rãi ở cả các nước phát triển và đang phát triển.
• Đặc biệt ở các nước có nguồn nhân lực dồi dào, giá nhân công rẻ, các nước có thị trường tiêu thụ lớn,…
• Các nước phát triển mạnh: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, các nước EU, Nhật Bản,…
• Gần đây: Băng-la-đét, In-đô-nê-xi-a, Việt Nam, Pa-ki-xtan,…

V. Công nghiệp thực phẩm

Vai trò:

• Cung cấp các sản phẩm đáp ứng nhu cầu về ăn, uống của con người.
• Thông qua chế biến, góp phần thay đổi chất lượng và giá trị của sản phẩm nông nghiệp → thúc đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển.
• Tạo ra nhiều mặt hàng xuất khẩu, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người lao động.

Đặc điểm:

• Sản phẩm rất phong phú, đa dạng.
• Nguyên liệu chủ yếu: các sản phẩm từ trồng trọt, chăn nuôi và thuỷ sản.
• Các yêu cầu về đảm bảo an toàn thực phẩm ngày càng được chú trọng trong quá trình chế biến, bảo quản.

Phân bố:

• Có mặt ở mọi quốc gia.
• Phát triển nhất là ở các nước có nguồn nguyên liệu dồi dào, hoặc có nhu cầu tiêu thụ lớn: Trung Quốc, Hoa Kỳ, các nước EU, Ô-xtrây-li-a,…

Bảng ôn tập các đặc điểm quan trọng

Sơ đồ tóm tắt bài học

Công nghiệp khai thác than

• Vai trò: năng lượng truyền thống; nhiên liệu nhiệt điện-luyện kim; nguyên liệu hoá chất
• Đặc điểm: xuất hiện sớm (CMCN lần 1); tác động xấu MT → cần năng lượng tái tạo thay thế
• Sản lượng: 3,7 (1980) → 7,9 tỉ tấn (2019)
• Top 5: Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, In-đô-nê-xi-a, LB Nga

Công nghiệp khai thác dầu khí

• Vai trò: năng lượng truyền thống; nguyên liệu hoá-dược phẩm; thu ngoại tệ
• Đặc điểm: mỏ sâu – kĩ thuật khoan; tác động giá dầu; ô nhiễm MT, BĐKH
• Sản lượng dầu 2019: 4,5 tỉ tấn
• Top dầu: Hoa Kỳ, LB Nga, A-rập Xê-út, I-rắc
• Top khí: Hoa Kỳ, LB Nga, I-ran, Ca-ta

Công nghiệp khai thác quặng kim loại

• Vai trò: gắn CN hoá; máy móc, xây dựng, GTVT, đời sống
• Đặc điểm: 4 nhóm (đen – màu – quý – hiếm); cạn kiệt, ô nhiễm → cần vật liệu thay thế, tái sử dụng
• Phân bố:
  • Sắt: LB Nga, Ô-xtrây-li-a, TQ, Ấn Độ, Bra-xin, Hoa Kỳ
  • Bô-xít: Ô-xtrây-li-a, Ghi-nê, Xu-ri-nam, Gia-mai-ca, Bra-xin
  • Đồng: Chi-lê, Mê-hi-cô, Dăm-bi-a, In-đô-nê-xi-a, Hoa Kỳ, Ca-na-đa

Công nghiệp điện lực

• Vai trò: không thể thiếu; cơ khí hoá, tự động hoá; thước đo trình độ phát triển
• Đặc điểm: cơ cấu khác nhau; vốn lớn; SP không lưu giữ được
• Phân bố: Hoa Kỳ, TQ, Nhật Bản, LB Nga, Ấn Độ, Ca-na-đa, Đức, Hàn Quốc

Công nghiệp điện tử – tin học

• Vai trò: ngành mũi nhọn; giá trị gia tăng cao; thước đo trình độ KT-KT
• Đặc điểm: ngành trẻ (cuối TK XX); gồm điện tử + tin học; lao động trình độ cao; SP phong phú; ít ô nhiễm
• Phân bố:
  • Hoa Kỳ: máy tính, phần mềm
  • Nhật Bản, Hàn Quốc: điện tử dân dụng, viễn thông
  • Châu Âu: chất bán dẫn, viễn thông, phần mềm
  • Trung Quốc: chất bán dẫn, điện tử dân dụng, viễn thông, phần mềm
  • Ấn Độ: phần mềm

Công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng

• Vai trò: phục vụ đời sống + xuất khẩu; tận dụng lao động tại chỗ
• Đặc điểm: vốn ít, hoàn vốn nhanh, quy trình đơn giản; dễ ô nhiễm KK, nước
• Phân bố: TQ, Ấn Độ, Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản; gần đây có VN, Băng-la-đét, In-đô-nê-xi-a, Pa-ki-xtan

Công nghiệp thực phẩm

• Vai trò: nhu cầu ăn uống; thúc đẩy nông nghiệp; xuất khẩu, việc làm
• Đặc điểm: SP đa dạng; nguyên liệu từ trồng trọt-chăn nuôi-thuỷ sản; chú trọng ATTP
• Phân bố: TQ, Hoa Kỳ, EU, Ô-xtrây-li-a

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy