I. Lý thuyết trọng tâm

1. Các loại nhiên liệu

Nhiên liệu là những chất cháy được và khi cháy toả nhiều nhiệt. Nhiệt toả ra khi đốt cháy nhiên liệu được sử dụng để sưởi ấm, nấu ăn, chạy động cơ và phát điện.

Nhiên liệu tồn tại ở cả ba thể:

• Thể rắn: Than đá, gỗ, củi,…
• Thể lỏng: Xăng, dầu hoả, cồn (ethanol),…
• Thể khí: Các loại khí đốt (gas), khí thiên nhiên,…

Hầu hết các loại nhiên liệu nhẹ hơn nước (trừ than đá) và không tan trong nước (trừ cồn).

2. Nguồn nhiên liệu, tính chất và cách sử dụng

a) Nguồn gốc nhiên liệu hoá thạch

Than đá, dầu mỏ và khí thiên nhiên được tạo thành cách đây hàng triệu năm do sự phân huỷ của các thảm thực vật ở điều kiện không có oxygen. Đây là nguồn nhiên liệu không tái tạo – một khi cạn kiệt thì không thể phục hồi.

Than đá: Tập trung nhiều nhất ở tỉnh Quảng Ninh (Cửa Ông, Vàng Danh,…). Than đá chứa nhiều tạp chất nên khi đốt cháy sinh ra nhiều chất độc hại, được xem là loại nhiên liệu gây ô nhiễm nhất trong các nguồn nhiên liệu hoá thạch.

Dầu mỏ và khí thiên nhiên: Thường tồn tại cùng nhau trong mỏ dầu. Ở Việt Nam, các mỏ dầu có trữ lượng lớn được phát hiện ở biển Đông (Bạch Hổ, Lan Tây,…). Khi chưng cất dầu thô, ta thu được các nhiên liệu là dầu hoả, xăng và khí đốt.

b) Tính chất của nhiên liệu

• Tính bắt lửa: Gas bắt lửa rất nhanh, dầu bắt lửa chậm hơn, than bắt lửa chậm nhất.
• Tính bay hơi: Xăng, dầu dễ bay hơi → khi mở nắp bình chứa ta ngửi thấy mùi đặc trưng.
• Khi cháy toả nhiều nhiệt, có thể sinh ra các chất độc hại (đặc biệt là than đá).

c) Sử dụng nhiên liệu an toàn và tiết kiệm

• Tắt bếp gas khi không sử dụng, kiểm tra rò rỉ gas thường xuyên.
• Để xăng, dầu xa nguồn lửa và nguồn nhiệt.
• Dập tắt bếp than củi bằng cách phủ tro, cát hoặc tưới nước (cách li oxygen và hạ nhiệt).
• Không dùng nước dập lửa xăng dầu (xăng dầu nhẹ hơn nước, sẽ nổi lên và lan rộng đám cháy).
• Sử dụng tiết kiệm: tắt bếp khi nấu xong, không để động cơ chạy không tải,…

3. Sơ lược về an ninh năng lượng

Mọi hoạt động của con người – từ sinh hoạt, lao động sản xuất đến vui chơi giải trí – đều cần năng lượng. Mỗi quốc gia phải có chương trình đảm bảo đủ năng lượng cho mọi hoạt động.

Năng lượng không tái tạo: Than đá, dầu mỏ, khí thiên nhiên (nhiên liệu hoá thạch) phải mất hàng triệu năm để hình thành → sẽ cạn kiệt dần nếu khai thác liên tục.

Năng lượng tái tạo: Để thay thế nguồn năng lượng hoá thạch, con người đã nghiên cứu và phát triển các nguồn năng lượng tái tạo:

• Thuỷ điện: Sử dụng sức nước để phát điện.
• Năng lượng mặt trời: Pin mặt trời chuyển ánh sáng thành điện năng.
• Năng lượng gió: Tuabin gió chuyển sức gió thành điện năng.
• Địa nhiệt: Sử dụng nhiệt từ lòng đất.
• Năng lượng sinh học: Biogas từ chất thải hữu cơ, nhiên liệu sinh học từ cây trồng.

II. Sơ đồ tư duy

1. Khái niệm

• 1.1. Nhiên liệu: chất cháy được, toả nhiều nhiệt
• 1.2. Ứng dụng: sưởi ấm, nấu ăn, chạy động cơ, phát điện

2. Phân loại theo thể

• 2.1. Rắn: than đá, gỗ, củi
• 2.2. Lỏng: xăng, dầu hoả, cồn
• 2.3. Khí: gas, khí thiên nhiên

3. Nguồn gốc và phân bố

• 3.1. Nhiên liệu hoá thạch: hình thành hàng triệu năm, không tái tạo
• 3.2. Than đá: Quảng Ninh (gây ô nhiễm nhất)
• 3.3. Dầu mỏ + khí thiên nhiên: biển Đông (Bạch Hổ, Lan Tây)
• 3.4. Chưng cất dầu thô → dầu hoả, xăng, khí đốt

4. Tính chất

• 4.1. Bắt lửa: gas nhanh nhất, than chậm nhất
• 4.2. Bay hơi: xăng, dầu dễ bay hơi
• 4.3. Cháy toả nhiều nhiệt, có thể sinh chất độc hại

5. Sử dụng an toàn

• 5.1. Tắt bếp gas khi không dùng, kiểm tra rò rỉ
• 5.2. Xăng, dầu xa nguồn lửa
• 5.3. Dập lửa than: phủ tro/cát/tưới nước
• 5.4. Không dùng nước dập lửa xăng dầu

6. An ninh năng lượng

• 6.1. Năng lượng không tái tạo: than, dầu, khí → cạn kiệt dần
• 6.2. Năng lượng tái tạo: thuỷ điện, mặt trời, gió, địa nhiệt, sinh học
• 6.3. Cần sử dụng tiết kiệm và tìm nguồn thay thế

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu