I. Lý thuyết trọng tâm

1. Chất tinh khiết và hỗn hợp

Chất tinh khiết chỉ có một chất duy nhất và có những tính chất xác định (nhiệt độ sôi, nhiệt độ nóng chảy nhất định). Ví dụ: nước cất (sôi ở $100^\circ C$, nóng chảy ở $0^\circ C$), bạc (silver), oxygen,…

Hỗn hợp chứa từ hai chất trở lên. Tính chất của hỗn hợp thay đổi tuỳ thuộc vào thành phần các chất có trong hỗn hợp. Ví dụ: nước đường (nước + đường), nước cam (nước + đường + acid + tinh dầu,…), nước biển (nước + muối +…),…

2. Dung dịch

Khi hoà tan đường vào nước, đường bị tách thành những hạt vô cùng nhỏ mà mắt thường không nhìn thấy, chúng phân bố đồng đều trong nước, tạo thành hỗn hợp đồng nhất.

Trong quá trình này:

• Đường là chất tan
• Nước là dung môi
• Nước đường là dung dịch

Dung dịch là một hỗn hợp đồng nhất của dung môi và chất tan. Dung dịch thường trong suốt.

3. Huyền phù và nhũ tương

Huyền phù gồm các hạt chất rắn lơ lửng trong chất lỏng. Ví dụ: nước phù sa, nước bột màu, nước bột sắn dây,…

Nhũ tương gồm các giọt chất lỏng lơ lửng trong một chất lỏng khác. Ví dụ: sữa, hỗn hợp dầu ăn và nước (khi khuấy trộn),…

Huyền phù và nhũ tương là những hỗn hợp không đồng nhất, thường không trong suốt.

So sánh:

4. Sự hoà tan các chất

a) Khả năng tan của các chất

Chất rắn, chất lỏng và chất khí đều có thể hoà tan trong nước. Khi hoà tan các chất khác nhau vào cùng một dung môi thì có chất tan nhiều, có chất tan ít và có chất không tan.

• Tan nhiều: đường, muối ăn, bột nở,…
• Hầu như không tan: thạch cao, đá vôi, cát,…
• Chất lỏng tan trong nước: rượu, giấm ăn,…
• Chất khí tan trong nước: khí $CO_2$ trong nước ngọt có gas, oxygen hoà tan trong nước (giúp cá sống),…

b) Ảnh hưởng của nhiệt độ tới sự hoà tan

• Với chất rắn: Tăng nhiệt độ → chất rắn tan nhanh hơn và nhiều hơn. Ví dụ: ở $20^\circ C$, 100 mL nước hoà tan được 204 g đường; ở $100^\circ C$, hoà tan được 487 g đường.
• Với chất khí: Tăng nhiệt độ → chất khí tan ít hơn (ngược lại với chất rắn).

Ngoài ra, quá trình hoà tan chất rắn xảy ra nhanh hơn nếu: khuấy trộn, nghiền thành hạt nhỏ mịn.

II. Phương pháp giải các dạng bài tập

Dạng 1: Phân biệt chất tinh khiết và hỗn hợp

Phương pháp:

• Chất tinh khiết: Chỉ có một chất duy nhất, có tính chất xác định (nhiệt độ sôi, nóng chảy nhất định). Ví dụ: nước cất, bạc, đường nguyên chất, muối (sodium chloride) nguyên chất, oxygen,…
• Hỗn hợp: Có từ hai chất trở lên. Ví dụ: nước biển, nước khoáng, không khí, gang, gỗ,…
• Cách nhận biết chất tinh khiết: có nhiệt độ sôi nhất định (nước cất sôi đúng $100^\circ C$; nước lẫn tạp chất thì nhiệt độ sôi thay đổi).

Bài tập 1: Trường hợp nào sau đây là chất tinh khiết?

A. Gỗ — B. Nước khoáng — C. Sodium chloride — D. Nước biển

Lời giải chi tiết:

• Gỗ: chứa cellulose, nước, lignin,… → hỗn hợp.
• Nước khoáng: chứa nước + nhiều khoáng chất → hỗn hợp.
• Nước biển: chứa nước + muối + nhiều chất khác → hỗn hợp.
• Sodium chloride (muối ăn nguyên chất): chỉ có một chất duy nhất → chất tinh khiết.

Đáp án: C. Sodium chloride

Bài tập 2: Những chất nào dưới đây là chất tinh khiết?

A. Nước biển, đường, muối B. Nước sông, nước đá, nước chanh C. Vòng bạc, nước cất, đường D. Khí tự nhiên, gang, dầu hoả

Lời giải chi tiết:

• A: nước biển là hỗn hợp → loại.
• B: nước sông, nước chanh là hỗn hợp → loại.
• D: khí tự nhiên (hỗn hợp nhiều khí), gang (hỗn hợp sắt + carbon), dầu hoả (hỗn hợp) → loại.
• C: vòng bạc (chỉ có bạc), nước cất (chỉ có nước), đường (chỉ có saccharose) → đều là chất tinh khiết.

Đáp án: C. Vòng bạc, nước cất, đường

Dạng 2: Phân biệt dung dịch, huyền phù, nhũ tương

Phương pháp:

• Dung dịch: Hỗn hợp đồng nhất, trong suốt, chất tan phân bố đều. Ví dụ: nước đường, nước muối, nước giấm,…
• Huyền phù: Hỗn hợp không đồng nhất, chất rắn lơ lửng trong chất lỏng, không trong suốt, để lâu có thể lắng xuống. Ví dụ: nước bột mì, nước phù sa,…
• Nhũ tương: Hỗn hợp không đồng nhất, chất lỏng lơ lửng trong chất lỏng khác, không trong suốt. Ví dụ: sữa, dầu ăn + nước,…

Bài tập 1: Hỗn hợp nào sau đây không được xem là dung dịch?

A. Hỗn hợp nước đường — B. Hỗn hợp nước muối — C. Hỗn hợp bột mì và nước — D. Hỗn hợp nước và rượu

Lời giải chi tiết:

Nước đường, nước muối, nước + rượu đều là hỗn hợp đồng nhất → dung dịch. Bột mì không tan trong nước, tạo thành các hạt rắn lơ lửng → huyền phù, không phải dung dịch.

Đáp án: C. Hỗn hợp bột mì và nước

Bài tập 2: Khi hòa tan bột đá vôi vào nước, chỉ một lượng nhỏ chất này tan trong nước, phần còn lại làm cho nước bị đục. Hỗn hợp này được coi là:

A. Dung dịch — B. Chất tan — C. Nhũ tương — D. Huyền phù

Lời giải chi tiết:

Bột đá vôi hầu như không tan, phần lớn còn lại ở dạng hạt rắn lơ lửng trong nước, làm nước đục → đây là huyền phù (chất rắn lơ lửng trong chất lỏng).

Đáp án: D. Huyền phù

Bài tập 3: Chén nước mắm chấm thịt luộc gồm: nước mắm, nước chanh, tỏi, ớt. Chén nước mắm này là:

A. Chất — B. Hỗn hợp đồng nhất — C. Hỗn hợp không đồng nhất — D. Tất cả đều sai

Lời giải chi tiết:

Chén nước mắm chứa nhiều thành phần: nước mắm (lỏng), nước chanh (lỏng), tỏi (rắn), ớt (rắn). Các miếng tỏi, ớt không tan, lơ lửng hoặc chìm trong nước mắm → thành phần không phân bố đều → hỗn hợp không đồng nhất.

Đáp án: C. Hỗn hợp không đồng nhất

Dạng 3: Xác định chất tan và dung môi

Phương pháp:

Trong dung dịch, chất chiếm lượng nhiều hơn thường là dung môi, chất chiếm lượng ít hơn là chất tan. Thông thường, nước là dung môi phổ biến nhất.

Bài tập 1: Hỗn hợp nào sau đây chỉ chứa một chất tan?

A. Nước mắm — B. Sữa — C. Nước chanh đường — D. Nước đường

Lời giải chi tiết:

• Nước mắm: chứa nhiều chất tan (muối, đạm, đường,…).
• Sữa: chứa nhiều chất (protein, lipid, đường,…).
• Nước chanh đường: chứa ít nhất 2 chất tan (đường + acid citric).
• Nước đường: chỉ có một chất tan là đường, hoà tan trong dung môi nước.

Đáp án: D. Nước đường

Bài tập 2: Trộn 2 mL giấm ăn với 10 mL nước. Nhận xét nào sau đây đúng?

A. Chất tan là giấm ăn, dung môi là nước

B. Chất tan là nước, dung môi là giấm ăn

C. Nước hoặc giấm ăn đều có thể là dung môi

D. Nước hoặc giấm đều có thể là chất tan

Lời giải chi tiết:

Nước chiếm 10 mL (nhiều hơn), giấm ăn chiếm 2 mL (ít hơn). Chất chiếm lượng nhiều hơn là dung môi (nước), chất chiếm lượng ít hơn là chất tan (giấm ăn).

Đáp án: A. Chất tan là giấm ăn, dung môi là nước

Dạng 4: Yếu tố ảnh hưởng đến sự hoà tan

Phương pháp:

Các yếu tố làm chất rắn tan nhanh hơn trong nước:

• Tăng nhiệt độ nước (dùng nước nóng).
• Khuấy trộn đều.
• Nghiền nhỏ chất rắn thành hạt mịn.

Lưu ý: Tăng lượng chất tan không làm tan nhanh hơn, mà chỉ thêm lượng cần hoà tan. Giảm nhiệt độ (thêm đá lạnh) làm tan chậm hơn.

Bài tập 1: Cách nào sau đây không làm đường tan nhanh hơn trong nước?

A. Nghiền nhỏ đường — B. Khuấy đều — C. Tăng lượng đường — D. Tăng nhiệt độ nước

Lời giải chi tiết:

Nghiền nhỏ, khuấy đều, tăng nhiệt độ đều giúp đường tan nhanh hơn. Tăng lượng đường chỉ làm tăng tổng lượng đường cần hoà tan, không giúp quá trình tan xảy ra nhanh hơn.

Đáp án: C. Tăng lượng đường

Bài tập 2: Muốn hòa tan được nhiều muối ăn vào nước, ta không nên sử dụng phương pháp nào?

A. Nghiền nhỏ muối — B. Đun nóng nước — C. Vừa cho muối vừa khuấy đều — D. Bỏ thêm đá lạnh

Lời giải chi tiết:

A, B, C đều giúp muối tan nhanh và nhiều hơn. Bỏ thêm đá lạnh làm giảm nhiệt độ nước → muối tan ít hơn và chậm hơn, ngược với mong muốn.

Đáp án: D. Bỏ thêm đá lạnh

Bài tập 3: Trong nước biển có hòa tan nhiều muối, trung bình cứ 100 g nước biển có 3,5 g muối. Hỏi 1 tấn nước biển sẽ có bao nhiêu kg muối tan?

A. 35 kg — B. 0,035 kg — C. 350 kg — D. 0,35 kg

Lời giải chi tiết:

Đổi đơn vị: $1 , \text{tấn} = 1\,000 , \text{kg} = 1\,000\,000 , \text{g}$

Cứ $100 , \text{g}$ nước biển có $3{,}5 , \text{g}$ muối.

$1\,000\,000 , \text{g}$ nước biển có:

$$\frac{1\,000\,000}{100} \times 3{,}5 = 10\,000 \times 3{,}5 = 35\,000 , \text{g} = 35 , \text{kg}$$

Đáp án: A. 35 kg

III. Sơ đồ tư duy

1. Chất tinh khiết

• 1.1. Chỉ có một chất duy nhất
• 1.2. Tính chất xác định (nhiệt độ sôi, nóng chảy nhất định)
• 1.3. Ví dụ: nước cất, bạc, oxygen, đường nguyên chất

2. Hỗn hợp

• 2.1. Có từ hai chất trở lên
• 2.2. Tính chất thay đổi theo thành phần
• 2.3. Hỗn hợp đồng nhất (dung dịch): nước đường, nước muối
• 2.4. Hỗn hợp không đồng nhất: huyền phù, nhũ tương

3. Dung dịch

• 3.1. Hỗn hợp đồng nhất, trong suốt
• 3.2. Gồm: chất tan + dung môi
• 3.3. Ví dụ: nước đường, nước muối, giấm ăn

4. Huyền phù và nhũ tương

• 4.1. Huyền phù: rắn lơ lửng trong lỏng (nước phù sa, nước bột mì)
• 4.2. Nhũ tương: lỏng lơ lửng trong lỏng (sữa, dầu + nước)
• 4.3. Đều không đồng nhất, không trong suốt

5. Sự hoà tan

• 5.1. Có chất tan nhiều, tan ít, không tan
• 5.2. Chất rắn: tăng nhiệt độ → tan nhanh, nhiều hơn
• 5.3. Chất khí: tăng nhiệt độ → tan ít hơn
• 5.4. Tan nhanh hơn khi: khuấy trộn, nghiền nhỏ

IV. Sai lầm thường gặp

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu