I. Lý thuyết trọng tâm

1. Khoá lưỡng phân là gì?

Khoá lưỡng phân là kiểu phổ biến nhất trong các khoá phân loại sinh vật.

Nguyên tắc: Từ một tập hợp các đối tượng ban đầu, ta tách chúng thành hai nhóm dựa trên những đặc điểm đối lập với nhau. Sau mỗi lần tách, ta được hai nhóm nhỏ hơn, khác nhau bởi đặc điểm dùng để tách. Tiếp tục tách từng nhóm nhỏ bằng các đặc điểm đối lập tiếp theo cho đến khi xác định được từng loài.

Khoá phân loại lưỡng phân giúp xác định vị trí phân loại của loài một cách thuận lợi và nhanh chóng.

2. Xây dựng khoá lưỡng phân

Để xây dựng khoá lưỡng phân, ta thực hiện theo hai bước:

Bước 1: Lựa chọn một đặc điểm đối lập để phân chia tập hợp các loài cần phân loại thành hai nhóm. Tiếp tục chọn đặc điểm đối lập khác để tách mỗi nhóm thành hai nhóm nhỏ hơn, lặp lại cho đến khi xác định được từng loài.

Bước 2: Lập sơ đồ phân loại (dạng sơ đồ nhánh).

Ví dụ: Phân loại 6 loài động vật: con nhện nhà (A), con chuồn chuồn (B), con cua đồng (C), con lươn (D), con cá rô (E), con nhặng xanh (G).

Lần tách 1 – Đặc điểm: Có chân hay không có chân?

• Không có chân → nhóm 1: con lươn (D), con cá rô (E)
• Có chân → nhóm 2: con nhện nhà (A), con chuồn chuồn (B), con cua đồng (C), con nhặng xanh (G)

Lần tách 2a – Nhóm “không có chân”: Có vảy hay không có vảy?

• Có vảy → Con cá rô (E)
• Không có vảy → Con lươn (D)

Lần tách 2b – Nhóm “có chân”: Có cánh hay không có cánh?

• Có cánh → nhóm 2.1: con chuồn chuồn (B), con nhặng xanh (G)
• Không có cánh → nhóm 2.2: con nhện nhà (A), con cua đồng (C)

Lần tách 3a – Nhóm “có cánh”: Có mấy cánh?

• 4 cánh → Con chuồn chuồn (B)
• 2 cánh → Con nhặng xanh (G)

Lần tách 3b – Nhóm “không có cánh”: Có mấy chân?

• 8 chân → Con nhện nhà (A)
• 10 chân → Con cua đồng (C)

Lưu ý khi xây dựng khoá lưỡng phân:

• Mỗi lần tách chỉ dùng một đặc điểm đối lập (có/không, nhiều/ít,…).
• Đặc điểm chọn phải rõ ràng, dễ quan sát, giúp phân biệt được các nhóm.
• Có thể chọn các đặc điểm đối lập khác nhau để xây dựng nhiều cách phân loại khác nhau cho cùng một nhóm sinh vật.

II. Sơ đồ tư duy

Chủ đề trung tâm: KHOÁ LƯỠNG PHÂN

1. Khoá lưỡng phân là gì?

• 1.1. Kiểu khoá phân loại phổ biến nhất
• 1.2. Giúp xác định vị trí phân loại của loài thuận lợi

2. Nguyên tắc

• 2.1. Tách tập hợp đối tượng thành 2 nhóm
• 2.2. Dựa trên đặc điểm đối lập (có/không, nhiều/ít,…)
• 2.3. Tiếp tục tách nhóm nhỏ cho đến khi xác định được từng loài

3. Các bước xây dựng

• 3.1. Bước 1: Chọn đặc điểm đối lập → tách thành 2 nhóm → lặp lại
• 3.2. Bước 2: Lập sơ đồ phân loại dạng nhánh

4. Lưu ý

• 4.1. Mỗi lần tách chỉ dùng 1 đặc điểm đối lập
• 4.2. Đặc điểm phải rõ ràng, dễ quan sát
• 4.3. Có thể có nhiều cách phân loại khác nhau cho cùng một nhóm

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu