Cộng hoà Nam Phi là một trong những quốc gia phát triển nhất châu Phi, nằm trong nhóm 3 nền kinh tế lớn nhất châu Phi (cùng với Ni-giê-ri-a và Ai Cập) và là quốc gia duy nhất ở châu Phi thuộc thành viên của G20 (năm 2020).

I. Tình hình phát triển kinh tế

Vị thế trên thế giới và châu Phi:

• Là một trong ba nền kinh tế lớn nhất châu Phi (cùng Ni-giê-ri-a và Ai Cập).
• Là quốc gia duy nhất ở châu Phi thuộc thành viên của G20 (2020).
• Có trình độ khoa học – công nghệ phát triển nhất châu Phi.
• Có cơ sở hạ tầng hiện đại hỗ trợ các ngành kinh tế.

Bảng 31.1. Một số chỉ số kinh tế của Cộng hoà Nam Phi giai đoạn 2000 – 2020

(Nguồn: Ngân hàng Thế giới, 2022)

→ Nhận xét:

• GDP tăng mạnh từ 2000 đến 2010 (151,8 → 417,4 tỉ USD), sau đó giảm nhẹ đến 2020 (335,4 tỉ USD).
• Tốc độ tăng GDP biến động, năm 2020 âm (-6,4%) do ảnh hưởng của dịch bệnh toàn cầu.
• Cơ cấu GDP: dịch vụ chiếm tỉ trọng cao nhất (~65%), công nghiệp giảm dần, nông – lâm – thuỷ sản tỉ trọng thấp.

Thu hút FDI:

• Thu hút nhiều vốn đầu tư từ Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản,…
• Tổng FDI năm 2020: 3 tỉ USD – đứng thứ ba châu Phi (sau Ai Cập và Cộng hoà Công-gô).

II. Các ngành kinh tế

1. Nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷ sản

Ngành nông – lâm – thuỷ sản chỉ đóng góp 2,5% GDP (2020), nhưng có ý nghĩa quan trọng:

• Giải quyết việc làm cho dân cư nông thôn.
• Tạo nguồn thu ngoại tệ qua xuất khẩu nông sản.
• Đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

a) Nông nghiệp

Đặc điểm chung:

• Diện tích đất trồng trọt chỉ chiếm 1/5 diện tích đất nông nghiệp.
• Chăn nuôi quảng canh chiếm 4/5 diện tích đất nông nghiệp.

Trồng trọt:

• Các cây trồng quan trọng: ngô, đậu tương, lúa mì, mía, hướng dương, cây ăn quả các loại.

Chăn nuôi:

• Các vật nuôi phổ biến: bò, cừu, dê, lợn,…

Phân hoá theo vùng:

• Trồng trọt thâm canh và chăn nuôi hỗn hợp: tập trung ở các khu vực có tài nguyên đất và nguồn nước thuận lợi – vùng ven biển đông nam và phía nam → hình thành các vùng chuyên canh cây lương thực, cây công nghiệp, cây ăn quả.
• Chăn nuôi gia súc: phân bố ở các vùng khô hạn trong nội địa.

Bảng 31.2. Một số nông sản của Cộng hoà Nam Phi giai đoạn 2000 – 2020

(Nguồn: Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc, 2022)

→ Ngô tăng mạnh; mía, lúa mì biến động; đàn bò, đàn cừu có xu hướng giảm.

b) Lâm nghiệp

• Đóng góp 0,6% GDP (2020).
• Cung cấp nguyên liệu cho nhiều ngành: sản xuất giấy, bột giấy,…
• Có ý nghĩa lớn trong bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên.
• Rừng trồng cung cấp hằng năm 15 – 18 triệu m³ gỗ.
• Mô hình đồn điền trồng cây lấy gỗ (thông, bạch đàn, muỗng,…) đang được đầu tư, phát triển, cho năng suất cao.

c) Thuỷ sản

• Chưa thực sự phát triển, chỉ đóng góp khoảng 0,1% GDP (2020).
• Sản lượng thuỷ sản khai thác năm 2020: 602,7 nghìn tấn – ngày càng tăng.
• Sản lượng thuỷ sản nuôi trồng năm 2020: 9,7 nghìn tấn – có xu hướng tăng nhưng còn thấp.
• Hoạt động nuôi trồng ngày càng được chú trọng theo hướng phát triển bền vững.

2. Công nghiệp

Đặc điểm chung:

• Cộng hoà Nam Phi là một trong những nước có nền công nghiệp phát triển nhất châu Phi.
• Tỉ trọng trong GDP có xu hướng giảm nhưng vẫn là ngành kinh tế quan trọng.
• Chiếm khoảng 25% lực lượng lao động (2020).
• Tạo ra nhiều mặt hàng xuất khẩu cho đất nước.

a) Công nghiệp khai thác khoáng sản

• Là ngành công nghiệp mũi nhọn.
• Tạo việc làm cho 451,4 nghìn người (2020).
• Đem lại nguồn thu ngoại tệ quan trọng.
• Cộng hoà Nam Phi là nhà sản xuất lớn nhất thế giới về bạch kim, vàng và crôm.
• Tập trung ở khu vực nội địa.

Bảng 31.3. Sản lượng khai thác một số khoáng sản của Cộng hoà Nam Phi giai đoạn 2010 – 2020

(Nguồn: Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, 2022)

→ Sản lượng vàng giảm mạnh (189 → 96 tấn); kim cương tương đối ổn định; than đá giảm nhẹ.

b) Các ngành công nghiệp khác

• Sản xuất ô tô
• Luyện kim
• Dệt may
• Hoá chất
• Thực phẩm
• Chế biến lâm sản

Các trung tâm công nghiệp chính: Kếp-tao, Giô-han-ne-xbớc, Po Ê-li-da-bét, Đông Luân Đôn, Đuốc-ban.

3. Dịch vụ

Dịch vụ là ngành kinh tế quan trọng nhất của Cộng hoà Nam Phi:

• Chiếm 64,6% GDP và sử dụng 72,4% lực lượng lao động (2020).
• Các ngành nổi bật: ngoại thương, giao thông vận tải, tài chính ngân hàng, du lịch.

a) Ngoại thương

• Mặt hàng xuất khẩu chính: quặng kim loại (bạch kim, quặng sắt, than đá, vàng, kim cương) và nông sản.
• Mặt hàng nhập khẩu chủ yếu: máy móc thiết bị, hoá chất, sản phẩm xăng dầu, thực phẩm, dược phẩm.
• Đối tác thương mại hàng đầu: Trung Quốc, Đức, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Ấn Độ, Anh.

Bảng 31.4. Trị giá xuất, nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ của Cộng hoà Nam Phi giai đoạn 2000 – 2020 (Đơn vị: tỉ USD)

(Nguồn: Ngân hàng Thế giới, 2022)

→ Cả XK và NK đều tăng mạnh từ 2000 – 2010, sau đó giảm nhẹ; năm 2020 xuất siêu (93,2 – 78,3 = 14,9 tỉ USD).

b) Giao thông vận tải

• Cơ sở hạ tầng giao thông khá phát triển với đầy đủ các loại hình.
• Hạn chế: một số vùng núi cao, hoang mạc cơ sở hạ tầng còn hạn chế.
• Đường bộ: loại hình vận tải chính để vận chuyển hành khách và hàng hoá.
• Đường sắt: có chiều dài đứng thứ 10 thế giới, kết nối với nhiều mạng lưới đường sắt khu vực cận Xa-ha-ra.
• Đường biển: có vai trò quan trọng với kinh tế. Cảng biển lớn: Kếp-tao, Po Ê-li-da-bét, Đuốc-ban.
• Đường hàng không: phát triển nhanh trong những năm gần đây. Các sân bay quan trọng: Prê-tô-ri-a, Giô-han-ne-xbớc, Kếp-tao.

c) Tài chính ngân hàng

• Cộng hoà Nam Phi có hệ thống tài chính phát triển.
• Sàn giao dịch chứng khoán nằm trong nhóm 20 quốc gia hàng đầu thế giới về giá trị vốn hoá thị trường.
• Hệ thống ngân hàng được phát triển tốt và quản lí hiệu quả.
• Nhiều ngân hàng và tổ chức đầu tư nước ngoài đã thành lập chi nhánh tại Cộng hoà Nam Phi.
• Kếp-tao là trung tâm tài chính lớn nhất đất nước.

d) Du lịch

• Là một trong những ngành mũi nhọn, đóng góp lớn cho nền kinh tế.
• Năm 2019: thu hút 10,2 triệu khách du lịch quốc tế – đứng thứ hai châu Phi.
• Doanh thu du lịch từ khách quốc tế: 8,4 tỉ USD (2019).
• Phát triển nhiều loại hình du lịch: du lịch mạo hiểm, du lịch khám phá thiên nhiên, du lịch văn hoá,…
• Trung tâm du lịch lớn nhất: Giô-han-ne-xbớc, Kếp-tao và Đuốc-ban.

Bảng ôn tập các đặc điểm và số liệu quan trọng

Sơ đồ tóm tắt bài học

Tình hình phát triển kinh tế

• 1 trong 3 nền kinh tế lớn nhất châu Phi (với Ni-giê-ri-a, Ai Cập)
• Thành viên duy nhất của G20 ở châu Phi (2020)
• Trình độ KH-CN phát triển nhất châu Phi; hạ tầng hiện đại
• GDP 2020: 335,4 tỉ USD; cơ cấu: DV 64,6% – CN 23,4% – NN 2,5%
• FDI 2020: 3 tỉ USD – thứ 3 châu Phi (sau Ai Cập, Công-gô)

Nông – lâm – thuỷ sản (2,5% GDP)

• Nông nghiệp:
  • Trồng trọt: 1/5 đất NN; ngô, đậu tương, lúa mì, mía, hướng dương, cây ăn quả
  • Chăn nuôi quảng canh: 4/5 đất NN; bò, cừu, dê, lợn
  • Phân hoá vùng: ven biển đông nam/nam (thâm canh + chăn nuôi hỗn hợp); nội địa khô hạn (chăn nuôi gia súc)
• Lâm nghiệp (0,6% GDP): 15 – 18 triệu m³ gỗ/năm; đồn điền thông, bạch đàn, muỗng
• Thuỷ sản (0,1% GDP): khai thác 602,7 nghìn tấn; nuôi trồng 9,7 nghìn tấn

Công nghiệp (~25% lao động, 23,4% GDP)

• Khai thác khoáng sản – mũi nhọn: bạch kim – vàng – crôm số 1 thế giới; 451,4 nghìn lao động
• Sản lượng 2020: vàng 96 tấn, kim cương 8,5 triệu ca-ra, than 248,1 triệu tấn
• Ngành khác: SX ô tô, luyện kim, dệt may, hoá chất, thực phẩm, chế biến lâm sản
• TTCN chính: Kếp-tao, Giô-han-ne-xbớc, Po Ê-li-da-bét, Đông Luân Đôn, Đuốc-ban

Dịch vụ (64,6% GDP, 72,4% lao động – ngành quan trọng nhất)

• Ngoại thương: XK quặng kim loại + nông sản; NK máy móc, hoá chất; đối tác Trung Quốc, Đức, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Ấn Độ, Anh; 2020 xuất siêu
• GTVT: đường bộ – chính; đường sắt thứ 10 TG; cảng Kếp-tao, Po Ê-li-da-bét, Đuốc-ban; sân bay Prê-tô-ri-a, Giô-han-ne-xbớc, Kếp-tao
• Tài chính: sàn chứng khoán top 20 TG; Kếp-tao là TT tài chính lớn nhất
• Du lịch mũi nhọn: 10,2 triệu khách (2019) – thứ 2 châu Phi; doanh thu 8,4 tỉ USD; Giô-han-ne-xbớc – Kếp-tao – Đuốc-ban

ThS. Trần Ngọc Báu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT

Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy