I. Lý thuyết trọng tâm

1. Nhận biết năng lượng

Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta có thể nhận ra năng lượng nhờ các biểu hiện của nó.

Ví dụ:

• Nhận biết điện năng từ ổ cắm điện cung cấp cho máy tính qua các biểu hiện: ánh sáng, âm thanh và nhiệt do máy tính phát ra.
• Nhận biết hoá năng do thức ăn cung cấp cho cơ thể qua sự ấm lên của cơ thể hoặc qua các hoạt động: đi bộ, chạy nhảy, đi xe đạp, chơi bóng,…
• Nhận biết năng lượng âm qua sự rung nhẹ của bàn tay áp vào màng loa ti vi, sự rung động của mặt nước trong cốc thuỷ tinh đặt gần loa.

2. Các dạng năng lượng

Bất kì vật nào đang chuyển động cũng đều có năng lượng (cánh quạt quay, gió thổi, quả bóng lăn). Những vật đứng yên ở trên cao so với mặt đất cũng có năng lượng (lọ hoa trên bàn, đồng hồ treo tường). Năng lượng cũng có thể được dự trữ trong xăng, dầu, thực phẩm.

Người ta phân loại năng lượng dựa vào nguồn phát ra nó. Dưới đây là các dạng năng lượng thường gặp:

Động năng: Năng lượng do chuyển động của vật tạo ra. Mọi vật đang chuyển động đều có động năng. Ví dụ: cánh quạt đang quay, ô tô di chuyển trên đường, quả bóng lăn,…

Thế năng hấp dẫn: Năng lượng do vật ở trên cao so với mặt đất (ngay cả khi vật không chuyển động). Mọi vật ở cao hơn mặt đất đều dự trữ thế năng hấp dẫn. Ví dụ: nước chứa trong hồ thuỷ điện, cánh diều trên bầu trời, búa máy,…

Năng lượng hoá học (hoá năng): Năng lượng sinh ra do phản ứng hoá học của các hoá chất. Năng lượng được lưu trữ trong que diêm, pháo hoa, thực phẩm, pin, nến,… và sẽ được giải phóng khi có phản ứng hoá học xảy ra.

Năng lượng điện (điện năng): Năng lượng tạo ra bởi dòng điện (cung cấp bởi máy phát điện, pin, acquy, pin mặt trời,…). Năng lượng này dùng để vận hành các máy móc, thiết bị điện như đèn pin, ti vi,…

Năng lượng ánh sáng (quang năng): Năng lượng phát ra từ các nguồn sáng (tự nhiên hoặc nhân tạo). Ví dụ: Mặt Trời, đèn, phản ứng hoá học, một số loài động vật (đom đóm, sứa biển),…

Năng lượng âm: Năng lượng lan truyền từ các nguồn âm. Các nguồn âm khi rung động đều tạo ra âm. Ví dụ: chuông, loa, tiếng nói, dây đàn, mặt trống, màng loa,…

Năng lượng nhiệt (nhiệt năng): Năng lượng sinh ra từ các nguồn nhiệt. Ví dụ: Mặt Trời, bếp gas, bóng đèn sợi đốt, nhiên liệu (gỗ, xăng, dầu, than) bị đốt cháy,…

II. Sơ đồ tư duy

1. Nhận biết năng lượng

• 1.1. Nhận biết qua các biểu hiện: ánh sáng, âm thanh, nhiệt, chuyển động
• 1.2. Phân loại dựa vào nguồn phát

2. Động năng

• 2.1. Nguồn phát: do chuyển động của vật
• 2.2. Ví dụ: cánh quạt quay, ô tô chạy, bóng lăn

3. Thế năng hấp dẫn

• 3.1. Nguồn phát: do vật ở trên cao so với mặt đất
• 3.2. Ví dụ: nước hồ thuỷ điện, cánh diều, búa máy

4. Hoá năng

• 4.1. Nguồn phát: do phản ứng hoá học
• 4.2. Lưu trữ trong: thực phẩm, pin, nến, diêm, pháo hoa

5. Điện năng

• 5.1. Nguồn phát: dòng điện (máy phát điện, pin, acquy)
• 5.2. Vận hành: đèn, ti vi, máy tính, thiết bị điện

6. Quang năng

• 6.1. Nguồn phát: nguồn sáng tự nhiên và nhân tạo
• 6.2. Ví dụ: Mặt Trời, đèn, đom đóm, sứa biển

7. Năng lượng âm

• 7.1. Nguồn phát: nguồn âm khi rung động
• 7.2. Ví dụ: chuông, loa, dây đàn, mặt trống

8. Nhiệt năng

• 8.1. Nguồn phát: nguồn nhiệt
• 8.2. Ví dụ: Mặt Trời, bếp gas, nhiên liệu đốt cháy

Cô Trần Thị Thanh Thảo

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu