Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Yêu cầu của bài nói
Đây là bài Nói và nghe nối tiếp bài Viết nghị luận về một tác phẩm nghệ thuật, đồng thời tiếp nối kĩ năng giới thiệu tác phẩm nghệ thuật đã học trước đó. Điểm mới nằm ở yêu cầu cuối cùng.
Bốn yêu cầu cần đạt:
- Nêu được những thông tin chính xác, cô đọng về tác phẩm: tên tác phẩm, tác giả, thể loại, thời điểm sáng tác, sự đón nhận của công chúng và giới chuyên môn.
- Nói rõ lí do chọn giới thiệu tác phẩm – xét từ góc độ cá nhân hoặc từ ý nghĩa của chính hoạt động giới thiệu.
- Trình bày được cảm nhận, đánh giá của người nói về giá trị tác phẩm, kèm những dẫn giải thuyết phục.
- Nêu được những đề xuất có ý nghĩa đối với việc hình thành và phát triển năng lực thưởng thức, cảm thụ nghệ thuật của người xem, người nghe nói chung.
Yêu cầu 4 là điểm mới và cũng là điểm khó nhất. Bài nói không dừng ở việc “mời các bạn xem tác phẩm này”, mà phải rút ra được điều gì đó về cách tiếp nhận nghệ thuật nói chung – một bài học vượt ra ngoài tác phẩm cụ thể.
II. Chuẩn bị nói
1. Lựa chọn đề tài
Có thể dùng lại tác phẩm đã viết ở phần trước. Ngoài ra, SGK gợi mở hai hướng chọn đáng chú ý:
Hướng 1 – Tác phẩm khơi dậy thái độ sống tích cực. Đó là những tác phẩm gợi suy nghĩ về việc lựa chọn và hành động theo một định hướng giá trị. Các tác phẩm của nghệ thuật cách mạng – từ điện ảnh, âm nhạc đến nghệ thuật tạo hình – rất phù hợp với hướng này. Giới thiệu chúng là cơ hội để học hỏi kinh nghiệm sống của thế hệ cha anh đã kết tinh trong những tác phẩm nổi tiếng một thời.
Hướng 2 – Tác phẩm còn “khuất lấp”. Hoàn toàn có thể chọn một tác phẩm chưa được nhiều người biết đến, miễn là em thuyết phục được người nghe về giá trị của nó. Hướng này khó hơn nhưng thú vị hơn: khi giới thiệu một tác phẩm ít người biết, em không chỉ nói về tác phẩm đó mà còn gợi mở một cách nhìn mới về nghệ thuật nói chung.
Dù chọn hướng nào, hãy chọn tác phẩm em đã tiếp xúc trực tiếp và có đủ thông tin đáng tin cậy.
2. Tìm ý và sắp xếp ý
Nếu dùng lại tác phẩm ở bài viết: rút gọn bài viết thành một dàn ý, đánh dấu những ý cơ bản sẽ trình bày. Lược bỏ những phân tích quá chi tiết, chỉ giữ lại bằng chứng tiêu biểu nhất.
Nếu chọn tác phẩm mới: xây dựng hệ thống ý làm rõ các thông tin sau:
- Tên tác phẩm, tác giả.
- Nơi có thể xem, nghe tác phẩm – chi tiết nhỏ nhưng rất thiết thực với người nghe.
- Điểm đặc sắc về nội dung và về hình thức.
- Thông điệp toát ra từ tác phẩm và ý nghĩa của thông điệp ấy.
- Đóng góp của tác phẩm cho đời sống nghệ thuật và đời sống tinh thần của cộng đồng.
3. Dùng đúng thuật ngữ của loại hình
Đây là yêu cầu SGK nhấn mạnh riêng cho bài này. Nói về nghệ thuật mà chỉ dùng những từ như “đẹp”, “hay”, “ấn tượng” thì chưa đủ.
| Loại hình | Thuật ngữ cần dùng |
|---|---|
| Phim | bối cảnh, nhịp độ, diễn xuất, đồng hiện, chuyển cảnh, góc quay |
| Ca khúc | mô-típ, chất liệu, tiết tấu, giai điệu |
| Tranh, tượng | bố cục, hình khối, gam màu, hòa sắc |
III. Thực hành nói
Mở đầu: Nêu tên tác phẩm và loại hình nghệ thuật của nó; nói rõ những điều kiện đã đưa đến sự lựa chọn này.
Triển khai: Trình bày thông tin chung (tác giả, thời điểm và hoàn cảnh sáng tác, dư luận); sau đó phân tích một số nét đặc sắc theo cảm nhận và quan điểm cá nhân.
Kết luận: Đánh giá tổng quát về giá trị tác phẩm và nêu hướng tiếp cận phù hợp đối với tác phẩm.
IV. Trao đổi, đánh giá
Người nói: làm rõ những điều người nghe muốn biết thêm; bảo vệ hoặc điều chỉnh những đánh giá của mình qua đối thoại; tiếp thu góp ý một cách nghiêm túc, chân thành.
Người nghe: bày tỏ sự quan tâm; nêu điều muốn biết thêm; bổ sung hoặc đính chính thông tin nếu người nói có chỗ chưa chính xác; trình bày cách nhìn khác trên tinh thần đối thoại; nêu điểm đồng tình hoặc chưa đồng tình với cách giới thiệu.
Bảng đánh giá bài nói
| STT | Nội dung đánh giá | Đạt | Chưa đạt |
|---|---|---|---|
| 1 | Chọn được tác phẩm có khả năng gây nhiều hứng thú cho người nghe | ||
| 2 | Nêu được các thông tin cơ bản về tác phẩm | ||
| 3 | Trình bày rành mạch các ý kiến đánh giá của cá nhân về tác phẩm | ||
| 4 | Tìm được hình thức giới thiệu hấp dẫn, phù hợp với tính chất tác phẩm | ||
| 5 | Nêu được bài học có ý nghĩa đối với việc tiếp nhận nghệ thuật nói chung | ||
| 6 | Thể hiện được sự tương tác tích cực với người nghe |
Tiêu chí 5 chính là yêu cầu 4 ở phần đầu – hãy kiểm tra kĩ xem bài nói của mình đã có phần này chưa.
V. Bài nói mẫu: Giới thiệu bức tranh Thiếu nữ bên hoa huệ (Tô Ngọc Vân)
MỞ ĐẦU
Kính chào thầy cô và các bạn.
Hôm nay em xin giới thiệu một tác phẩm hội họa: bức tranh sơn dầu Thiếu nữ bên hoa huệ của họa sĩ Tô Ngọc Vân – có lẽ là bức tranh Việt Nam được in lại, chép lại và nhắc đến nhiều nhất trong thế kỉ qua.
Em chọn tác phẩm này vì hai lí do. Thứ nhất, vẻ đẹp lặng lẽ của bức tranh để lại ấn tượng rất lâu trong em. Thứ hai, đây là một trường hợp thú vị: một bức tranh mà hầu như ai cũng từng nhìn thấy, nhưng rất ít người thực sự nhìn kĩ nó.
TRIỂN KHAI
1. Về tác giả và tác phẩm
Tô Ngọc Vân (1906 – 1954) là một trong những họa sĩ hàng đầu của mĩ thuật Việt Nam hiện đại. Ông theo học Trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông Dương khóa II (1926 – 1931), sau này trở thành giảng viên, và trong kháng chiến chống Pháp là hiệu trưởng Trường Mĩ thuật Việt Nam ở chiến khu. Ông hi sinh năm 1954 trên đường công tác trong chiến dịch Điện Biên Phủ.
Thiếu nữ bên hoa huệ được vẽ năm 1943, bằng chất liệu sơn dầu, khổ nhỏ, khoảng 60 x 45 cm. Đây là giai đoạn Tô Ngọc Vân say mê đề tài thiếu nữ và áo dài – trước khi ông chuyển hẳn sang đề tài kháng chiến sau năm 1945.
Một chi tiết nhỏ nhưng đáng nói: loài hoa trong tranh thực ra là hoa loa kèn (còn gọi là huệ tây), không phải hoa huệ ta. Cách gọi quen thuộc trong tên tranh đã theo bức tranh suốt gần một thế kỉ.
2. Nét đặc sắc về nội dung
Bức tranh chỉ có hai đối tượng: một thiếu nữ mặc áo dài trắng và một bình hoa trắng. Đề tài đơn giản đến mức tưởng như không có gì để nói.
Nhưng chính sự giản dị ấy làm nên sức nặng. Người thiếu nữ không nhìn ra phía người xem mà nghiêng đầu về phía bình hoa, một tay đưa lên khẽ chạm mái tóc. Đó là tư thế của một người đang ở trong thế giới riêng của mình, không diễn cho ai xem. Nhờ vậy, người xem có cảm giác mình đang bắt gặp một khoảnh khắc chứ không phải đang xem một bức chân dung được dàn dựng.
Điều em cảm nhận được từ bức tranh không hẳn là “vẻ đẹp người phụ nữ Việt Nam” như cách nói quen thuộc, mà là một trạng thái tinh thần: sự tĩnh lặng. Trong một bức tranh vẽ năm 1943 – giữa lúc đất nước đang ở những năm tháng ngột ngạt nhất – cái tĩnh lặng ấy có thể hiểu theo nhiều cách.
3. Nét đặc sắc về nghệ thuật
Về bố cục, hình thiếu nữ chiếm gần trọn khung tranh, hơi lệch sang một bên, còn bình hoa đặt phía đối diện. Khuôn mặt, bàn tay và bình hoa tạo thành một cấu trúc tam giác giữ cho bức tranh cân bằng mà không cứng nhắc. Đường cong của thân người và đường cong của cánh hoa lặp lại nhau, tạo nhịp cho toàn bộ tác phẩm.
Về hòa sắc, đây mới là chỗ khó nhất. Cả bức tranh gần như chỉ có màu trắng đặt trên nền màu trầm – áo dài trắng, hoa trắng. Vẽ trắng trên trắng mà vẫn phân biệt được đâu là vải, đâu là cánh hoa, đâu là da người đòi hỏi khả năng xử lí sắc độ rất tinh. Tô Ngọc Vân tạo ra hàng loạt sắc trắng khác nhau – trắng ngả xanh, trắng ngả hồng, trắng xám – thay vì dùng một màu trắng duy nhất.
Về kĩ thuật và phong cách, bức tranh cho thấy sự gặp gỡ giữa kĩ thuật sơn dầu phương Tây và một cảm quan phương Đông: nét vẽ mềm, không nhấn mạnh khối, chú trọng đường và mảng hơn là ánh sáng – bóng tối gay gắt. Đây là đặc điểm chung của thế hệ họa sĩ Mĩ thuật Đông Dương, và Tô Ngọc Vân là một trong những người đi xa nhất theo hướng ấy.
4. Đóng góp của tác phẩm
Với đời sống nghệ thuật, bức tranh là bằng chứng cho thấy các họa sĩ Việt Nam đầu thế kỉ XX đã tiếp thu kĩ thuật phương Tây mà không đánh mất bản sắc riêng.
Với đời sống tinh thần, hình ảnh thiếu nữ áo dài bên bình hoa trắng đã đi vào tâm thức nhiều thế hệ người Việt, trở thành một biểu tượng thị giác quen thuộc – quen đến mức nhiều người nhìn thấy mà không còn nhớ đó là tranh của ai.
KẾT LUẬN
Thiếu nữ bên hoa huệ là một kiệt tác của mĩ thuật Việt Nam hiện đại, không phải vì đề tài lớn lao mà vì trình độ xử lí ngôn ngữ hội họa ở mức tinh tế nhất trong một đề tài giản dị nhất.
Từ bức tranh này, em muốn nêu một đề xuất về cách chúng ta tiếp nhận nghệ thuật nói chung: hãy tập nhìn tác phẩm lâu hơn mức mình vẫn quen. Chúng ta thường lướt qua một bức tranh trong vài giây và kết luận “đẹp” rồi đi tiếp. Nhưng những gì em vừa nói về các sắc trắng, về cấu trúc tam giác, về tư thế nghiêng đầu – không điều nào hiện ra trong vài giây đầu tiên cả. Nghệ thuật thị giác đòi hỏi thời gian, giống như âm nhạc đòi hỏi sự im lặng.
Một tác phẩm quen thuộc đến mấy cũng vẫn còn điều để phát hiện, nếu ta chịu dừng lại đủ lâu.
Em xin cảm ơn và rất mong nhận được ý kiến của thầy cô và các bạn.
ThS. Nguyễn Thành Đạt
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT
Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện