1. Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ

a) Bối cảnh – Nguyên nhân

Tình hình Đàng Trong giữa thế kỉ XVIII:

• Chính quyền phong kiến Đàng Trong ngày càng suy yếu.
• Bộ máy quan lại các cấp rất cồng kềnh và tham nhũng.
• Ở các thôn, ấp, ruộng đất của nông dân bị địa chủ, cường hào lấn chiếm.
• Chế độ tô thuế, lao dịch đè nặng lên đời sống nhân dân.
• Quyền thần Trương Phúc Loan tự xưng là Quốc phó, chuyên quyền hơn 30 năm, tham lam và tàn nhẫn.

→ Cuộc sống ngày càng cơ cực, nỗi bất bình, oán hận của các tầng lớp nhân dân đối với chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong dâng cao đến đỉnh điểm.

b) Bùng nổ khởi nghĩa

• Năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dựng cờ khởi nghĩa.
• Căn cứ ban đầu: vùng Tây Sơn thượng đạo (vùng phía trên đèo An Khê, tỉnh Gia Lai).
• Khẩu hiệu: “lấy của người giàu chia cho người nghèo”.
• → Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng thu hút các tầng lớp nhân dân tham gia.

2. Những thắng lợi tiêu biểu của phong trào Tây Sơn

a) Lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong (1777)

• Đến năm 1774, nghĩa quân Tây Sơn đã làm chủ được một vùng rộng lớn từ thành phố Đà Nẵng đến hết vùng duyên hải tỉnh Lâm Đồng ngày nay.
• Tình thế bất lợi: nghĩa quân bị kẹp giữa hai gọng kìm:
  • Phía bắc: quân của chúa Trịnh từ Đàng Ngoài đánh vào, đã chiếm được Phú Xuân (thành phố Huế).
  • Phía nam: quân chúa Nguyễn.
• Sách lược: Nguyễn Nhạc buộc phải tạm hoà hoãn với quân Trịnh để dồn sức đánh quân Nguyễn.
• Nghĩa quân Tây Sơn đã bốn lần đánh vào Gia Định.
• Năm 1777, trong lần tiến quân, chúa Nguyễn bị bắt và bị giết, chỉ còn Nguyễn Ánh chạy thoát.
• → Chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong bị lật đổ.

b) Đánh tan quân Xiêm xâm lược (1785)

Bối cảnh:

• Thất bại trước quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh cầu cứu vua Xiêm.
• Cuối tháng 7 – 1784, khoảng 5 vạn quân Xiêm theo hai đường thuỷ, bộ kéo sang nước ta.
• Cuối năm đó, quân Xiêm đã chiếm hết miền Tây Gia Định (miền Tây Nam Bộ ngày nay).

Chuẩn bị của Nguyễn Huệ:

• Tháng 1 – 1785, Nguyễn Huệ được lệnh tiến quân vào Gia Định.
• Đại bản doanh: ở Mỹ Tho.
• Trận địa quyết chiến: khúc sông Tiền, đoạn từ Rạch Gầm đến Xoài Mút (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).

Diễn biến trận Rạch Gầm – Xoài Mút:

• Thời gian: ngày 19 – 1 – 1785.
• Cách đánh: chọn cách đánh nghi binh, nhử quân Xiêm vào trận địa mai phục.
• Nghĩa quân bất ngờ chặn đánh, kết hợp dùng thuyền, bè lửa đốt cháy thuyền giặc.
• Kết quả: chỉ trong một ngày, quân Xiêm bị tiêu diệt gần hết, quân Tây Sơn giành thắng lợi hoàn toàn.

Ý nghĩa:

• Là một trong những trận thuỷ chiến lớn trong lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân ta.
• Từ đây, cuộc khởi nghĩa Tây Sơn trở thành phong trào dân tộc.

c) Lật đổ chính quyền chúa Trịnh. Triều Lê sụp đổ (1786 – 1788)

• Tháng 5 – 1786, Nguyễn Huệ chỉ huy đạo quân tiến đánh Phú Xuân và nhanh chóng hạ thành.
• Thừa thắng, quân Tây Sơn tiến ra phía nam sông Gianh, giải phóng toàn bộ vùng đất Đàng Trong, rồi tiến thẳng ra Đàng Ngoài.
• Với danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh”, nhận được sự ủng hộ của nhân dân:
  • Tháng 7 – 1786, quân Tây Sơn tiến vào thành Thăng Long, lật đổ chúa Trịnh, rồi giao lại chính quyền cho vua Lê.
• Sau khi quân Tây Sơn rút về Nam, tình hình Bắc Hà lại trở nên rối loạn.
• Giữa năm 1788, Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc lần thứ hai để dẹp loạn. Trước đó, vua Lê Chiêu Thống đã bỏ trốn.
• → Chính quyền phong kiến Lê – Trịnh hoàn toàn sụp đổ.

d) Đại phá quân Thanh xâm lược (1789)

Bối cảnh:

• Nhân cơ hội vua Lê Chiêu Thống cầu cứu, cuối năm 1788, nhà Thanh cử Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 29 vạn quân Thanh tiến vào xâm lược nước ta.

Chuẩn bị của Tây Sơn:

• Quân Tây Sơn thực hiện kế hoạch rút khỏi Thăng Long, lui về phòng thủ phía nam:
  • Quân thuỷ đóng ở Biện Sơn (tỉnh Thanh Hoá).
  • Quân bộ đóng ở Tam Điệp (tỉnh Ninh Bình).
  • Tạo thành phòng tuyến thuỷ – bộ liên hoàn.
• Tháng 12 – 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, chỉ huy năm đạo quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long.

Diễn biến trận đại phá quân Thanh:

Kết quả – Ý nghĩa:

• Chỉ trong vòng 5 ngày (từ đêm 30 đến mồng 5 Tết Kỷ Dậu), quân Tây Sơn đã:
  • Giải phóng kinh thành Thăng Long.
  • Quét sạch quân xâm lược Thanh.
  • Bảo vệ được nền độc lập của đất nước.
• Đây là một trong những chiến công vĩ đại và hiển hách nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta.

3. Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của phong trào Tây Sơn

a) Nguyên nhân thắng lợi

• Tinh thần yêu nước, sự đồng lòng và ý chí chiến đấu dũng cảm của quân dân ta.
• Sự lãnh đạo tài tình, sáng suốt của vua Quang Trung – Nguyễn Huệ và bộ chỉ huy nghĩa quân đã góp phần quan trọng vào thắng lợi.

b) Ý nghĩa lịch sử

Phong trào Tây Sơn đã có nhiều đóng góp lớn đối với lịch sử dân tộc:

• Lật đổ các chính quyền phong kiến Nguyễn, Trịnh.
• Xoá bỏ tình trạng chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài.
• Đặt cơ sở cho việc khôi phục nền thống nhất quốc gia.
• Đánh tan các cuộc xâm lược của quân Xiêm, quân Thanh.
• Bảo vệ vững chắc nền độc lập và chủ quyền lãnh thổ của Tổ quốc.

4. Quang Trung bước đầu xây dựng đất nước

Sau chiến thắng ngoại xâm, vua Quang Trung chọn đóng đô ở Phú Xuân (thành phố Huế), xây dựng và củng cố Vương triều Tây Sơn. Ông đề ra và thực hiện nhiều chính sách để khôi phục kinh tế, ổn định xã hội và phát triển văn hoá dân tộc.

a) Về kinh tế

• Ban hành “Chiếu khuyến nông” để giải quyết tình trạng ruộng đất bỏ hoang và nạn lưu tán, góp phần phục hồi sản xuất nông nghiệp, giúp nhân dân ổn định cuộc sống.
• Bãi bỏ hoặc giảm nhẹ thuế khoá.
• “Mở cửa ải, thông chợ búa” → nghề thủ công và buôn bán được phục hồi dần.

b) Về văn hoá

• Ban bố “Chiếu lập học”.
• Cho phép sử dụng chữ Nôm làm chữ viết chính thức của Nhà nước.

c) Về quốc phòng – ngoại giao

• Khẩn trương xây dựng lực lượng quân đội mạnh.
• Thực hiện chính sách ngoại giao vừa mềm dẻo, vừa kiên quyết.

d) Sự kiện đặc biệt

• Năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Bảng ôn tập các thắng lợi tiêu biểu của phong trào Tây Sơn

Sơ đồ tóm tắt

Phong trào Tây Sơn

Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ

• Bối cảnh: chính quyền Đàng Trong suy yếu, quan lại tham nhũng, Trương Phúc Loan chuyên quyền
• Năm 1771: ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dựng cờ khởi nghĩa
• Căn cứ: Tây Sơn thượng đạo (tỉnh Gia Lai)
• Khẩu hiệu: “lấy của người giàu chia cho người nghèo”

Những thắng lợi tiêu biểu

• 1777 – Lật đổ chúa Nguyễn: 4 lần đánh Gia Định, chúa Nguyễn bị giết, Nguyễn Ánh chạy thoát
• 19 – 1 – 1785 – Trận Rạch Gầm – Xoài Mút:
  • 5 vạn quân Xiêm (Nguyễn Ánh cầu cứu)
  • Đại bản doanh: Mỹ Tho
  • Cách đánh: nghi binh, mai phục, thuyền bè lửa
  • Kết quả: tiêu diệt gần hết quân Xiêm trong 1 ngày
• 1786 – 1788 – Lật đổ Trịnh, Triều Lê sụp đổ:
  • 5/1786: hạ Phú Xuân
  • 7/1786: vào Thăng Long, “phù Lê diệt Trịnh”
  • Giữa 1788: ra Bắc lần 2, Lê Chiêu Thống bỏ trốn
• 1789 – Đại phá quân Thanh:
  • 12/1788: Nguyễn Huệ lên ngôi Quang Trung
  • Phòng tuyến: Biện Sơn (Thanh Hoá) + Tam Điệp (Ninh Bình)
  • 30 Tết → mồng 5 Tết Kỷ Dậu (5 ngày)
  • Trận đỉnh cao: Ngọc Hồi – Đống Đa (mồng 5 Tết) → Sầm Nghi Đống tự tử, Tôn Sĩ Nghị bỏ trốn

Nguyên nhân thắng lợi – Ý nghĩa lịch sử

• Nguyên nhân: tinh thần yêu nước + đồng lòng + ý chí chiến đấu + lãnh đạo tài tình của Quang Trung – Nguyễn Huệ
• Ý nghĩa:
  • Lật đổ chính quyền Nguyễn, Trịnh
  • Xoá bỏ chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài
  • Đặt cơ sở thống nhất quốc gia
  • Đánh tan quân Xiêm, Thanh
  • Bảo vệ độc lập và chủ quyền lãnh thổ

Quang Trung bước đầu xây dựng đất nước

• Đóng đô: Phú Xuân (TP. Huế); lập Vương triều Tây Sơn
• Kinh tế: “Chiếu khuyến nông”; bãi bỏ/giảm thuế; “mở cửa ải, thông chợ búa”
• Văn hoá: “Chiếu lập học”; dùng chữ Nôm làm chữ viết chính thức
• Quốc phòng – ngoại giao: xây quân đội mạnh; ngoại giao mềm dẻo + kiên quyết
• 1792: Quang Trung đột ngột qua đời

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn