1. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần vương

a) Phong trào Cần vương bùng nổ

Nguyên nhân bùng nổ:

• Với Hiệp ước Pa-tơ-nốt, thực dân Pháp về cơ bản đã hoàn thành quá trình xâm lược nước ta.
• Tuy nhiên, một bộ phận quan lại trong Triều đình Huế, đứng đầu là Tôn Thất Thuyết, được sự ủng hộ của đông đảo nhân dân và quan lại các tỉnh thành, vẫn nêu cao ý chí chống Pháp, giành lại độc lập dân tộc.

Diễn biến mở đầu:

• Sau cuộc phản công quân Pháp ở kinh thành Huế của phái chủ chiến bất thành (5 – 7 – 1885), Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời khỏi kinh thành ra Tân Sở (tỉnh Quảng Trị).
• Lấy danh nghĩa vua Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết ban bố Dụ Cần vương, kêu gọi các văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước giúp vua cứu nước.
• Phong trào Cần vương bùng nổ, kéo dài đến cuối thế kỉ XIX.

b) Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu

Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 – 1892)

• Địa bàn chính: vùng Bãi Sậy (tỉnh Hưng Yên).
• Lãnh đạo: Nguyễn Thiện Thuật.
• Đặc điểm: Dựa vào vùng đầm lầy với lau sậy um tùm, nghĩa quân xây dựng căn cứ, triệt để áp dụng chiến thuật du kích để đánh địch.
• Kết quả: Sau những trận chống càn liên tiếp, lực lượng nghĩa quân suy yếu dần, bị bao vây, cô lập. Cuối năm 1892, khởi nghĩa thất bại.

Khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896)

• Căn cứ chính: vùng rừng núi Hương Khê (tỉnh Hà Tĩnh).
• Địa bàn hoạt động: một vùng rộng lớn ở miền Tây Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị.
• Lãnh đạo cao nhất: Phan Đình Phùng, cùng nhiều tướng lĩnh tài ba, tiêu biểu là Cao Thắng.

Diễn biến qua hai giai đoạn:

• Từ năm 1885 đến năm 1888: giai đoạn xây dựng lực lượng và căn cứ chiến đấu. Nghĩa quân được tổ chức quy củ, chế tạo thành công súng trường theo mẫu của Pháp.
• Từ năm 1888 đến năm 1896: nghĩa quân bước vào giai đoạn chiến đấu quyết liệt với sự chỉ huy thống nhất và tương đối chặt chẽ, đã đẩy lui nhiều cuộc hành quân càn quét của địch.

Kết quả:

• Thực dân Pháp phải tập trung binh lực nhằm bao vây, cô lập nghĩa quân. Đồng thời, chúng mở nhiều cuộc tấn công quy mô vào Ngàn Trươi (tỉnh Hà Tĩnh) – căn cứ chính của cuộc khởi nghĩa.
• Sau khi chủ tướng Phan Đình Phùng mất (12 – 1895), khởi nghĩa suy yếu dần rồi tan rã.
• → Tuy thất bại nhưng đây là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần vương.

Khởi nghĩa Ba Đình (1886 – 1887)

• Căn cứ chính: được xây dựng trên địa bàn ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ, Mĩ Khê (nay thuộc xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hoá).
• Lãnh đạo chủ chốt: Phạm Bành và Đinh Công Tráng.
• Lực lượng: Nghĩa quân gồm cả người Kinh, người Mường, người Thái tham gia.
• Kết quả: Tháng 1 – 1887, Pháp mở cuộc tấn công quy mô vào căn cứ. Bị tổn thất nặng, cuối cùng nghĩa quân phải mở đường máu rút lên căn cứ Mã Cao chiến đấu thêm một thời gian nữa rồi tan rã.

2. Khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884 – 1913)

Hoàn cảnh và lãnh đạo:

• Năm 1884, tại vùng Yên Thế (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh), một cuộc khởi nghĩa nông dân đã bùng nổ.
• Lãnh đạo: Đề Nắm, sau đó là Đề Thám (Hoàng Hoa Thám).
• Mục tiêu chủ yếu: giữ đất, giữ làng, bảo vệ cuộc sống tự do.

Diễn biến:

• Nghĩa quân đã đánh bại nhiều trận càn của quân Pháp vào căn cứ của cuộc khởi nghĩa như ở:
  • Cao Thượng (11 – 1890).
  • Ba lần ở Hố Chuối (12 – 1890).
• Nghĩa quân làm chủ hết vùng Yên Thế, mở rộng địa bàn sang cả Phủ Lạng Thương (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh).

Các lần giảng hoà với Pháp:

• Lần thứ nhất: từ tháng 10 – 1894 đến tháng 11 – 1895.
• Lần thứ hai: từ tháng 12 – 1897 đến cuối năm 1908.

Kết thúc:

• Từ đầu năm 1909, thực dân Pháp lại mở cuộc vây ráp quy mô, quyết dập tắt cuộc khởi nghĩa. Nghĩa quân bị thiệt hại nặng.
• Tháng 2 – 1913, thủ lĩnh Đề Thám bị tay sai Pháp giết hại. Khởi nghĩa suy yếu rồi tan rã.

Ý nghĩa:

• Khởi nghĩa Yên Thế là cuộc khởi nghĩa nông dân chống xâm lược lớn nhất ở Việt Nam thời kì cận đại.

Bảng ôn tập các cột mốc sự kiện quan trọng

Bảng so sánh ba cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần vương

Bảng ôn tập các nhân vật, địa danh trọng tâm

Sơ đồ tóm tắt bài học

Phong trào chống Pháp trong những năm 1885 – 1896

Phong trào Cần vương

• Nguyên nhân bùng nổ:
  • Hiệp ước Pa-tơ-nốt → Pháp cơ bản hoàn thành xâm lược
  • Phái chủ chiến do Tôn Thất Thuyết đứng đầu vẫn nêu cao ý chí chống Pháp
  • 5 – 7 – 1885: phản công kinh thành Huế bất thành → đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở (Quảng Trị) → ban Dụ Cần vương
• Ba cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:
  • Bãi Sậy (1883 – 1892) – Nguyễn Thiện Thuật – Hưng Yên – chiến thuật du kích
  • Ba Đình (1886 – 1887) – Phạm Bành, Đinh Công Tráng – Thanh Hoá – người Kinh, Mường, Thái – rút lên Mã Cao
  • Hương Khê (1885 – 1896) – Phan Đình Phùng, Cao Thắng – Hà Tĩnh – tiêu biểu nhất
    • 1885 – 1888: xây dựng lực lượng, chế tạo súng trường
    • 1888 – 1896: chiến đấu quyết liệt, đẩy lui Pháp
    • 12 – 1895: Phan Đình Phùng mất → tan rã

Khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884 – 1913)

• Lãnh đạo: Đề Nắm → Đề Thám (Hoàng Hoa Thám)
• Địa bàn: Yên Thế (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh), mở rộng sang Phủ Lạng Thương
• Mục tiêu: giữ đất, giữ làng, bảo vệ cuộc sống tự do
• Diễn biến chính:
  • Đánh bại nhiều trận càn: Cao Thượng (11 – 1890), Hố Chuối (12 – 1890, 3 lần)
  • Giảng hoà lần 1: 10 – 1894 đến 11 – 1895
  • Giảng hoà lần 2: 12 – 1897 đến cuối 1908
  • Đầu năm 1909: Pháp vây ráp quy mô
  • Tháng 2 – 1913: Đề Thám bị giết hại → tan rã
• Ý nghĩa: Cuộc khởi nghĩa nông dân chống xâm lược lớn nhất ở Việt Nam thời kì cận đại

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn