I. Yêu cầu

1. Xác định được vấn đề cần thảo luận, tranh luận.
2. Đưa ra được ý kiến, quan điểm cá nhân khi tham gia thảo luận, tranh luận.
3. Biết thảo luận, tranh luận với các ý kiến khác để bảo vệ quan điểm của mình.
4. Tôn trọng người đối thoại, có tinh thần cầu thị, lắng nghe; biết chấp nhận những ý kiến hợp lí, xác đáng.

Yêu cầu 3 và 4 phải đi cùng nhau. Chỉ bảo vệ quan điểm mà không tiếp thu thì thành cố chấp; chỉ đồng ý với mọi người thì không còn là tranh luận.

II. Thảo luận và tranh luận khác nhau ở đâu

Trong một buổi trao đổi trên lớp, hai hoạt động này thường đan xen: bắt đầu bằng thảo luận để làm rõ vấn đề, rồi chuyển sang tranh luận khi xuất hiện những ý kiến trái chiều.

III. Đòi hỏi riêng khi bàn về một vấn đề đời sống

Đây là phần khác biệt so với thảo luận về một vấn đề văn học, nghệ thuật. Ba đòi hỏi riêng:

1. Ý kiến phải dựa trên quan sát và trải nghiệm thực tế. Không nói lí thuyết suông. Một dẫn chứng từ chính lớp học, gia đình hay khu phố của em có sức nặng hơn nhiều so với những nhận định chung chung.

2. Phải thể hiện rõ tư cách phát ngôn. Cần cho thấy bộ phận xã hội nào có cách nhìn tương tự cách nhìn của mình – em đang nói với tư cách một học sinh cuối cấp, một người con trong gia đình, hay một người trẻ sắp bước vào thị trường lao động. Điều này giúp ý kiến có chỗ đứng rõ ràng thay vì lơ lửng.

3. Nên dùng phương tiện phi ngôn ngữ. Tranh, ảnh, video clip, biểu đồ, số liệu – để minh họa cho điều mình nói.

IV. Chuẩn bị

1. Lựa chọn đề tài

Mỗi cá nhân đề xuất một vấn đề mình quan tâm, sau đó nhóm hoặc lớp trao đổi để thống nhất chọn một vấn đề.

Một số gợi ý trong SGK:

• Với học sinh THPT, giữa tích lũy kiến thức và rèn luyện kĩ năng sống, điều gì quan trọng hơn?
• Sở thích của bản thân và yêu cầu của cha mẹ, đâu là yếu tố quan trọng trong việc định hướng nghề nghiệp tương lai?
• Giải pháp nào để xử lí mối quan hệ giữa phát triển du lịch và giữ gìn, bảo vệ di sản văn hóa?

2. Tìm ý và sắp xếp ý

Tự đặt và trả lời ba nhóm câu hỏi:

• Bản chất của vấn đề là gì? Vấn đề có những khía cạnh quan trọng nào?
• Cần có quan điểm như thế nào? Quan điểm đó dựa trên lí lẽ và cơ sở thực tế nào?
• Có thể xuất hiện ý kiến trái ngược nào? Ý kiến đó có thỏa đáng không? Cần trao đổi lại ra sao?

Nhóm câu hỏi thứ ba là điểm mấu chốt: chuẩn bị tranh luận nghĩa là dự kiến trước lập luận của phía bên kia.

Ví dụ với vấn đề “Sở thích của bản thân và yêu cầu của cha mẹ…”, có thể phác thảo các ý:

• Biểu hiện của sở thích cá nhân và mối quan hệ giữa sở thích với tính tự chủ của mỗi người.
• Tính chính đáng của sở thích cá nhân và vai trò của nó trong định hướng nghề nghiệp.
• Những tấm gương thành công nhờ chọn nghề theo sở thích.
• Những cơ sở mà cha mẹ thường dựa vào khi định hướng nghề cho con, và mức độ hợp lí của các cơ sở đó.
• Những mâu thuẫn có thể nảy sinh và hướng giải quyết.
• Cách tranh luận với hai xu hướng cực đoan có thể xuất hiện: tuyệt đối hóa sở thích cá nhân, phủ nhận yêu cầu của cha mẹ; hoặc ngược lại, phủ nhận sở thích cá nhân, đề cao tuyệt đối yêu cầu của cha mẹ.

V. Tiến hành thảo luận, tranh luận

Nhóm hoặc lớp cử một người chủ trì.

Người chủ trì:

• Nêu lại vấn đề đã được thống nhất làm đề tài.
• Căn cứ tín hiệu đăng kí phát biểu, lần lượt chỉ định từng người trình bày.
• Cuối buổi, tổng kết: nêu những điều đã đồng thuận và những điều còn ý kiến khác nhau cần tiếp tục suy nghĩ, tìm hiểu.

Người phát biểu đầu tiên phải thể hiện rõ quan điểm của mình về vấn đề hoặc về một khía cạnh của vấn đề.

Những ý kiến tiếp sau có thể đi theo ba hướng:

• Tán thành ý kiến vừa phát biểu.
• Bổ sung cách hiểu của mình về vấn đề.
• Tranh luận với ý kiến của người phát biểu trước đó.

Với mọi ý kiến: tập trung vào trọng tâm vấn đề, tránh lạc hướng; huy động lí lẽ và bằng chứng cụ thể, xác thực.

Người nghe: nghe trên tinh thần sẵn sàng hồi đáp, ghi vắn tắt những điểm muốn tranh luận.

VI. Đánh giá, rút kinh nghiệm

VII. Bài nói mẫu

Vấn đề: Với học sinh THPT, giữa tích lũy kiến thức và rèn luyện kĩ năng sống, điều gì quan trọng hơn?

Ý kiến 1: Tích lũy kiến thức quan trọng hơn

Kính thưa thầy cô và các bạn.

Với tư cách một học sinh đang chuẩn bị bước vào kì thi cuối cấp, em xin trình bày quan điểm: ở giai đoạn THPT, tích lũy kiến thức nên được ưu tiên hơn.

Trước hết, xin làm rõ hai khái niệm. Tích lũy kiến thức là quá trình tiếp thu, ghi nhớ và hiểu sâu tri thức khoa học, văn hóa, xã hội qua việc học ở trường và tự học. Kĩ năng sống là những khả năng thực hành giúp con người thích ứng và giải quyết vấn đề trong đời sống hằng ngày: giao tiếp, làm việc nhóm, quản lí thời gian.

Thứ nhất, THPT là giai đoạn thuận lợi nhất để học kiến thức nền. Chúng ta có thầy cô hướng dẫn, có chương trình hệ thống, có bạn bè cùng học – những điều kiện mà sau này rất khó có lại. Ông cha ta từng nói: “Một kho vàng không bằng một nang chữ.”

Thứ hai, kiến thức là nền tảng để phát triển kĩ năng. Muốn giao tiếp tốt cần vốn từ và hiểu biết về văn hóa ứng xử; muốn giải quyết vấn đề cần hiểu biết chuyên môn để phân tích tình huống. Kiến thức giống như gốc rễ, kĩ năng là cành lá – gốc rễ không vững thì cành lá khó xanh tốt.

Thứ ba, đây là thực tế mà mọi học sinh lớp 12 đều đang đối mặt: kì thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học đánh giá chủ yếu dựa trên kiến thức. Bỏ lỡ giai đoạn này, cơ hội học tiếp và cơ hội nghề nghiệp đều bị thu hẹp.

Thứ tư, trong thời đại thông tin hỗn loạn, chính kiến thức giúp ta phân biệt thật giả. Qua quan sát của em trên mạng xã hội, những tin đồn thất thiệt lan nhanh nhất ở nhóm người ít có nền kiến thức để kiểm chứng.

Em không phủ nhận vai trò của kĩ năng sống. Nhưng khi thời gian có hạn, việc ưu tiên là điều bắt buộc. Kĩ năng sống có thể tiếp tục rèn luyện suốt đời, còn kiến thức nền thì có những giai đoạn học được và những giai đoạn rất khó bù lại.

Với ý kiến cho rằng kĩ năng sống quan trọng hơn vì có những người thành công dù không học cao, em xin trao đổi: đó là những trường hợp đáng khâm phục nhưng không phổ biến, và họ thường phải nỗ lực gấp nhiều lần. Không nên lấy ngoại lệ làm căn cứ để định hướng cho số đông.

Em xin hết. Rất mong được nghe ý kiến khác.

Ý kiến 2: Rèn luyện kĩ năng sống quan trọng hơn

Kính thưa thầy cô và các bạn.

Em xin tranh luận lại với ý kiến vừa rồi. Quan điểm của em là: rèn luyện kĩ năng sống mới là điều cần được ưu tiên, và em nói điều này với tư cách một học sinh từng tham gia nhiều hoạt động của câu lạc bộ trong trường.

Thứ nhất, kiến thức chỉ phát huy được giá trị khi ta biết vận dụng. Trong lớp em, có bạn nắm rất chắc bài nhưng khi thuyết trình trước lớp lại không diễn đạt được điều mình hiểu. Kiến thức nằm im trong đầu thì chưa tạo ra giá trị nào cả.

Thứ hai, ngày nay kiến thức có thể tra cứu dễ dàng, nhưng kĩ năng thì không thể tra cứu – nó chỉ hình thành qua thực hành lặp đi lặp lại. Đúng như câu “Trăm hay không bằng tay quen”.

Thứ ba, đây là điều em thấy đáng lo nhất: THPT là giai đoạn hình thành nhân cách. Nếu chỉ tập trung vào điểm số mà không được rèn kĩ năng quản lí cảm xúc, học sinh dễ rơi vào căng thẳng kéo dài. Áp lực học tập ở lứa tuổi chúng ta là điều ai cũng nhìn thấy, và kĩ năng ứng phó với nó không có trong sách giáo khoa nào.

Thứ tư, các khảo sát tuyển dụng nhiều năm gần đây đều cho thấy nhà tuyển dụng coi trọng kĩ năng giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề bên cạnh trình độ chuyên môn.

Với lập luận “kiến thức là gốc rễ, kĩ năng là cành lá”, em xin trao đổi lại: hình ảnh này chỉ đúng một phần. Trên thực tế, hai yếu tố phát triển song song và bổ trợ cho nhau, chứ không phải cái này có trước rồi cái kia mới mọc lên. Chính khi làm việc nhóm, thuyết trình, tổ chức hoạt động, chúng ta lại hiểu bài sâu hơn.

Em cũng xin nói rõ: ưu tiên kĩ năng không có nghĩa là bỏ bê việc học. Hoàn toàn có thể rèn kĩ năng ngay trong quá trình học – qua hoạt động nhóm, câu lạc bộ, hoạt động tình nguyện. Vấn đề là biết phân bổ thời gian.

Tóm lại, em cho rằng kĩ năng sống cần được ưu tiên vì nó quyết định cách chúng ta vận dụng kiến thức, vì nó chỉ hình thành qua trải nghiệm, và vì lứa tuổi này là thời điểm thuận lợi nhất để hình thành nó.

Em xin cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện