I. Yêu cầu của bài nói

Đây là phần Nói và nghe nối tiếp phần Viết. Bài nói có thể lấy lại vấn đề đã viết, nhưng cách trình bày phải khác: người nghe chỉ tiếp nhận một lần, không đọc lại được, nên bài nói cần gọn, có điểm nhấn và có tương tác.

Năm yêu cầu cần đạt:

1. Nêu được vấn đề xã hội cần đánh giá, bình luận.
2. Làm rõ được bản chất và vai trò của vấn đề trong đời sống xã hội.
3. Trình bày được ý kiến đánh giá, bình luận của cá nhân; biết phân tích, đánh giá ý kiến của người khác.
4. Rút ra được ý nghĩa của việc đánh giá, bình luận về vấn đề.
5. Thể hiện sự tôn trọng ý kiến, quan điểm của người khác đối với vấn đề bàn luận.

Yêu cầu 3 và 5 đi cùng nhau: bài nói cần đối thoại với ý kiến khác biệt, nhưng đối thoại không phải là bác bỏ cho bằng được. Ghi nhận phần hợp lí của ý kiến trái chiều rồi mới trao đổi lại – đó mới là cách làm thuyết phục.

II. Chuẩn bị nói

1. Lựa chọn đề tài

Có thể dùng lại vấn đề đã làm ở phần Viết, hoặc chọn một trong các đề tài SGK gợi ý:

• Phải chăng việc thể hiện trách nhiệm đối với cộng đồng sẽ mâu thuẫn với quyền của cá nhân?
• Thế hệ trẻ với vấn đề hiến máu nhân đạo.
• Quan niệm về du học thế nào cho đúng?
• Học đại học có phải là con đường duy nhất để kiến tạo tương lai?

Tiêu chí chọn: vấn đề em có hiểu biết và có quan điểm riêng, đồng thời có nhiều góc nhìn khác nhau – nếu ai cũng nghĩ giống nhau thì không có gì để bình luận.

2. Tìm ý và sắp xếp ý

Nếu dùng lại vấn đề đã viết: xem lại dàn ý cũ, đối chiếu với nội dung bài nói để xác định hệ thống ý, ghi lại dưới dạng gạch đầu dòng hoặc đánh số. Nhớ rút gọn: bài viết có thể có năm luận điểm, bài nói nên tập trung vào hai đến ba ý tâm đắc nhất.

Nếu chọn vấn đề mới: tự đặt bốn câu hỏi:

1. Vấn đề này có đáng quan tâm không? Vì sao?
2. Bản chất của vấn đề là gì? Vấn đề có những khía cạnh nào, liên quan đến những mặt nào của đời sống xã hội?
3. Vấn đề có tính chất tích cực hay tiêu cực, đáng cổ vũ hay đáng phê phán? Có những ý kiến trái chiều nào?
4. Việc đánh giá, bình luận vấn đề này có ý nghĩa gì với cá nhân và cộng đồng?

Sau đó sắp xếp các ý theo trật tự hợp lí, gắn với ba phần Mở đầu – Triển khai – Kết luận.

III. Thực hành nói

Mở đầu: Nêu vấn đề xã hội cần đánh giá, bình luận. Có thể vào bài bằng một câu hỏi, một tình huống đời sống hoặc một con số gây chú ý.

Triển khai:

• Phân tích, diễn giải để làm rõ bản chất vấn đề.
• Nêu rõ ràng, cụ thể ý kiến đánh giá của bản thân, kèm lí lẽ và bằng chứng.
• Đối thoại với những ý kiến khác biệt để củng cố quan điểm của mình.

Kết luận: Nêu ý nghĩa của việc đánh giá, bình luận về vấn đề.

Lưu ý về cách trình bày: điều chỉnh giọng nói phù hợp, kết hợp lời nói với các phương tiện phi ngôn ngữ (ánh mắt, cử chỉ, nét mặt), sử dụng PowerPoint và các phương tiện hỗ trợ nếu có. Bám sát dàn ý, chủ động tương tác với người nghe và làm chủ thời gian quy định.

IV. Trao đổi, đánh giá

Người nói: nắm bắt thắc mắc của người nghe để giải đáp thỏa đáng; tiếp thu ý kiến để điều chỉnh khi cần; đồng thời khẳng định lại những quan điểm mà mình cho là có đầy đủ cơ sở – tiếp thu không có nghĩa là từ bỏ mọi thứ mình đã lập luận.

Người nghe: chủ động nêu ý kiến thảo luận, gồm thắc mắc cần giải đáp, cách hiểu khác về bản chất vấn đề, hoặc quan điểm khác với người nói. Thảo luận cần hướng vào cả hai khía cạnh: nội dung và cách thức trình bày.

Bảng đánh giá bài nói

V. Bài nói mẫu

Đề tài: Học đại học có phải là con đường duy nhất để kiến tạo tương lai?

Dàn ý

Mở đầu: Dẫn từ một tình huống quen thuộc với học sinh cuối cấp; nêu vấn đề.

Triển khai

1. Làm rõ bản chất vấn đề: câu hỏi này thực chất là câu hỏi về cách mỗi người chọn đường đi cho mình.
2. Ý kiến của bản thân, phần thứ nhất: đại học có những giá trị không thể phủ nhận.
3. Ý kiến của bản thân, phần thứ hai: nhưng đó không phải con đường duy nhất.
4. Đối thoại với hai ý kiến cực đoan ở hai phía.

Kết luận: Ý nghĩa của việc đặt ra và trả lời câu hỏi này.

Bài nói

MỞ ĐẦU

Kính chào thầy cô và các bạn.

Cuối năm lớp 12, gần như bạn nào cũng sẽ nghe ít nhất một trong hai câu này: “Không vào đại học thì làm gì?” và “Học đại học ra cũng thất nghiệp thôi.” Hai câu nói trái ngược nhau, nhưng điểm chung là cả hai đều được nói ra rất chắc chắn.

Vậy học đại học có phải là con đường duy nhất để kiến tạo tương lai? Hôm nay em xin chia sẻ quan điểm của mình.

TRIỂN KHAI

1. Thực chất chúng ta đang bàn về điều gì?

Trước khi trả lời, em muốn làm rõ bản chất câu hỏi. “Kiến tạo tương lai” không chỉ là kiếm được việc làm hay có thu nhập cao. Nó còn là việc một người tìm được chỗ đứng của mình trong xã hội và sống một cuộc đời mà họ thấy có ý nghĩa.

Hiểu như vậy thì câu hỏi “đại học có phải con đường duy nhất” thực chất là câu hỏi: có phải mọi người đều phải đi cùng một con đường để đến được đích của riêng mình hay không? Đặt lại như thế, câu trả lời đã bắt đầu hiện ra.

2. Đại học có những giá trị không thể phủ nhận

Trước hết, em khẳng định giá trị của việc học đại học.

Thứ nhất, có những nghề bắt buộc phải qua đào tạo bài bản. Không ai muốn được mổ bởi một bác sĩ tự học, hay đi qua cây cầu do một kĩ sư chưa từng học về vật liệu thiết kế. Với những ngành ấy, đại học không phải là lựa chọn mà là điều kiện.

Thứ hai, đại học rèn cho người học phương pháp. Bốn năm ở giảng đường, thứ đọng lại lâu nhất thường không phải là kiến thức cụ thể mà là cách tự học, cách tìm và kiểm chứng thông tin, cách trình bày một lập luận. Đó là những kĩ năng dùng được cả đời, kể cả khi ta đổi nghề.

Thứ ba, đại học là một môi trường kết nối. Bạn học, thầy cô, các anh chị khóa trước – đó là mạng lưới mà một người tự học ở nhà rất khó có được.

3. Nhưng đó không phải con đường duy nhất

Tuy nhiên, nói đại học là con đường duy nhất thì không đúng với thực tế.

Ở Việt Nam, ông Đoàn Nguyên Đức từng thi trượt đại học nhiều lần trước khi xây dựng nên một trong những doanh nghiệp lớn của đất nước. Trên thế giới, một số nhà sáng lập công nghệ nổi tiếng cũng bỏ dở đại học giữa chừng.

Ngày nay có ít nhất ba hướng đi khác. Một là học nghề – ở Đức và Nhật Bản, hệ thống đào tạo nghề được coi trọng ngang với đại học, và một thợ lành nghề hoàn toàn có thể sống tốt bằng tay nghề của mình. Hai là khởi nghiệp, với những người có ý tưởng và chấp nhận rủi ro. Ba là tự học – trong thời đại internet, các nền tảng học trực tuyến đã đưa nhiều khóa học chất lượng đến tận màn hình của chúng ta.

4. Đối thoại với hai ý kiến cực đoan

Đến đây em muốn trao đổi với hai ý kiến trái ngược nhau mà em thường nghe.

Ý kiến thứ nhất cho rằng không vào đại học là hỏng cả đời. Em hiểu vì sao nhiều phụ huynh nghĩ vậy: trong nhiều năm, tấm bằng đại học là con đường an toàn và dễ hình dung nhất để đổi đời. Nhưng thị trường lao động hôm nay đã khác. Điều nhà tuyển dụng hỏi ngày càng thường là “bạn làm được gì” chứ không chỉ là “bạn học ở đâu”.

Ý kiến thứ hai thì ngược lại: không cần học đại học, cứ nhìn những người bỏ học mà thành công. Em không đồng tình. Những trường hợp ấy là ngoại lệ chứ không phải quy luật, và họ thành công không phải nhờ việc bỏ học. Lấy ngoại lệ làm chuẩn mực cho tất cả là một sai lầm về lập luận. Hơn nữa, tự học hay khởi nghiệp đòi hỏi tính kỉ luật rất cao – không phải ai cũng sẵn có, trong khi đại học cung cấp một lộ trình có người hướng dẫn.

Quan điểm của em là: đại học không phải con đường duy nhất, nhưng vẫn là con đường phù hợp với phần đông. Điều quan trọng không phải là “có học đại học hay không”, mà là em muốn trở thành người như thế nào và con đường nào đưa em tới đó.

KẾT LUẬN

Thưa thầy cô và các bạn, câu hỏi hôm nay không có một đáp án đúng cho tất cả mọi người. Nhưng việc đặt ra câu hỏi này thì cần thiết với tất cả chúng ta, vì nó buộc mỗi người phải tự hiểu mình trước khi chọn.

Điều em mong là: đừng vào đại học chỉ vì ai cũng vào, và cũng đừng bỏ đại học chỉ vì nghe nói không cần. Cả hai cách quyết định ấy đều giống nhau ở chỗ: người quyết định không thực sự suy nghĩ.

Em rất mong nghe ý kiến của thầy cô và các bạn, nhất là những bạn có lựa chọn khác với em. Em xin cảm ơn.

VI. Những lỗi thường gặp

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện