Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Yêu cầu của kiểu bài
Ở Bài 7, các em đã viết bài thuyết minh về một sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội. Bài học này giữ nguyên cách làm ấy nhưng chuyển sang đối tượng trong tự nhiên. Điểm cần chú ý nhất: tùy đối tượng mà chọn cấu trúc phù hợp, không có một khuôn cố định.
Bốn yêu cầu cần đạt:
- Nêu rõ sự vật, hiện tượng trong tự nhiên được thuyết minh và cung cấp một số thông tin cơ bản, nổi bật về nó.
- Làm sáng tỏ sự vật, hiện tượng theo trình tự phù hợp với đặc điểm của đối tượng.
- Nêu được ý nghĩa của việc nhận thức đúng về sự vật, hiện tượng được thuyết minh.
- Sử dụng kết hợp một hay nhiều yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận.
Lưu ý xuyên suốt: văn bản thuyết minh nhằm cung cấp thông tin, không nhằm thuyết phục người đọc về một quan điểm. Các yếu tố biểu cảm, nghị luận chỉ được dùng với liều lượng vừa đủ, không làm mất tính khách quan.
II. Trả lời câu hỏi bài viết tham khảo
Bài viết tham khảo là Những dãy đảo xa nằm nghe biển hát của Trương Quý. Dưới đây là câu trả lời cho ba câu hỏi sau bài.
Câu 1: Văn bản đề cập sự vật, hiện tượng gì? Những thông tin cơ bản nào được trình bày?
Đối tượng thuyết minh là hệ thống các hòn đảo của Việt Nam – khoảng 3.000 hòn đảo trải dài từ Bắc vào Nam, từ ven bờ ra khơi xa.
Các nhóm thông tin cơ bản được cung cấp:
- Số lượng và phân bố: khoảng 3.000 hòn đảo, nhiều nơi là địa bàn cư trú lâu đời của người Việt.
- Đặc điểm địa chất, địa hình: đảo đá vôi ở vùng vịnh Bắc Bộ; đảo tiền tiêu giữa biển khơi ở miền Trung; đảo hình thành từ miệng núi lửa như Phú Quý.
- Số liệu cụ thể: đảo Vĩnh Thực rộng 50 km²; gần 2.000 hòn đảo ở vịnh Hạ Long; Phú Quốc rộng 580 km² – đảo lớn nhất Việt Nam.
- Dấu ấn lịch sử, văn hóa: thương cảng Vân Đồn lập từ năm 1149 và tồn tại suốt 600 năm; các hải đăng Long Châu, Hòn Dấu do người Pháp xây năm 1892 – 1894; ghi chép của Marco Polo về Côn Đảo.
- Giá trị và tiềm năng: cảnh quan du lịch, khu dự trữ sinh quyển, các khu bảo tồn rạn san hô, nghề yến sào.
Câu 2: Hệ thống ý và trình tự trình bày
Văn bản được tổ chức theo trình tự không gian, từ Bắc vào Nam:
| Phần | Nội dung |
|---|---|
| Mở đầu | Giới thiệu khái quát về biển đảo Việt Nam |
| Phần 1 – Chỗ nước trời lẫn sắc miền Bắc | Đảo vùng vịnh Bắc Bộ: địa chất đá vôi, diện tích lớn, gắn với phong tục và lịch sử đất liền |
| Phần 2 – Đầu sóng ngọn gió miền Trung | Đảo tiền tiêu hướng thẳng ra Biển Đông, dấu tích hải trình xưa, các vịnh biển đẹp |
| Phần 3 – Những đảo ngọc miền Nam | Côn Đảo, Phú Quốc và các đảo trong vịnh Thái Lan |
| Kết | Khẳng định giá trị của biển đảo Việt Nam |
Trong mỗi vùng, tác giả lại triển khai theo cùng một mạch nhỏ: đặc điểm địa hình, địa chất → dấu ấn lịch sử, văn hóa → giá trị và tiềm năng khai thác. Nhờ sự lặp lại có chủ ý này mà bài viết dài nhưng vẫn dễ theo dõi.
Câu 3: Các yếu tố được lồng ghép và tác dụng
| Yếu tố | Biểu hiện | Tác dụng |
|---|---|---|
| Miêu tả | Bãi biển xanh trong của Vĩnh Thực; những vách núi đá hùng vĩ ở Phú Quý; bờ biển Côn Đảo rợp bóng bàng cổ thụ với bãi cát trắng mịn | Biến thông tin khô khan thành hình ảnh cụ thể, giúp người đọc hình dung được từng vùng đảo |
| Biểu cảm | Cách gọi vịnh Hạ Long là “cành phong lan bể”, trích thơ Chế Lan Viên; cụm từ “đầu sóng ngọn gió”; câu kết về sự sống quý giá mà tự nhiên trao cho con người | Bộc lộ niềm tự hào, khiến bài viết có sức lay động chứ không chỉ là bản liệt kê |
| Tự sự | Kể về thương cảng Vân Đồn tồn tại 600 năm; các con tàu đắm để lại di vật gốm sứ; ghi chép của Marco Polo | Cung cấp chiều sâu lịch sử cho đối tượng thuyết minh |
| Nghị luận | Nhận định mỗi hòn đảo là một vùng đất liền thu nhỏ, mỗi nơi có “cá tính” riêng | Khái quát, nâng thông tin rời rạc thành một nhận thức chung |
Bốn yếu tố này được dùng xen kẽ, có chừng mực: chúng luôn đi kèm với thông tin cụ thể chứ không thay thế thông tin.
III. Các bước viết bài
1. Chuẩn bị viết
Đề tài rất đa dạng: cảnh quan thiên nhiên miền núi phía Bắc; hệ thống hang động miền Trung; mạng lưới sông ngòi, kênh rạch miền Nam; rừng Tây Nguyên; một ngọn núi lửa đã tắt; một loài động vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng.
Thu thập thông tin từ quan sát thực tế, sách báo, phương tiện truyền thông. Khi ghi chép, chú ý những chi tiết cụ thể về đặc điểm, diễn biến, ảnh hưởng – đó chính là chất liệu để sau này lồng ghép miêu tả, tự sự, biểu cảm.
2. Tìm ý
Trả lời ba câu hỏi:
Sự vật, hiện tượng được đề cập là gì?
Có thể trình bày theo trình tự nào? Chọn trình tự dựa vào đặc điểm của đối tượng:
| Trình tự | Phù hợp với | Ví dụ |
|---|---|---|
| Không gian | Đối tượng trải rộng, phân bố nhiều vùng | Biển đảo Việt Nam; hệ thống sông ngòi Nam Bộ |
| Thời gian | Đối tượng có quá trình hình thành, biến đổi | Sự hình thành một hang động; một ngọn núi lửa đã tắt |
| Nguyên nhân – hệ quả – giải pháp | Hiện tượng đang gây tác động, cần ứng phó | Sạt lở đất; xâm nhập mặn; suy giảm đa dạng sinh học |
| Theo các thành tố | Đối tượng gồm nhiều bộ phận | Một hệ sinh thái rừng ngập mặn |
Việc nhận thức đầy đủ về sự vật, hiện tượng có ý nghĩa gì với chúng ta?
3. Lập dàn ý
Mở bài: Giới thiệu sự vật, hiện tượng được thuyết minh; nêu thông tin khái quát về nó.
Thân bài:
- Chọn lọc, sắp xếp và triển khai các ý theo trình tự đã xác định.
- Xác định trước vị trí đặt các yếu tố bổ trợ: miêu tả, tự sự, biểu cảm thường dùng khi trình bày bản chất, đặc điểm của đối tượng; nghị luận thường dùng khi nói về ý nghĩa của việc thuyết minh.
- Dự kiến các phương tiện phi ngôn ngữ: hình ảnh, số liệu, sơ đồ, bảng biểu.
Kết bài: Khái quát ý nghĩa của sự vật, hiện tượng; gợi mở những ý tưởng có thể tiếp nối.
4. Viết
- Triển khai dàn ý thành các đoạn văn, liên kết bằng những từ ngữ phù hợp với cách tổ chức thông tin đã chọn.
- Kết hợp các yếu tố bổ trợ có chừng mực, giữ tính khách quan.
- Ngôn ngữ mạch lạc, sáng rõ.
- Phân biệt rõ dữ kiện khoa học với truyền thuyết, giai thoại. Khi nêu truyền thuyết, cần dùng những cách nói như tương truyền, theo truyền thuyết để người đọc không nhầm lẫn.
5. Chỉnh sửa
- Đối chiếu với yêu cầu kiểu bài và dàn ý: các ý đã đủ và đúng trình tự chưa?
- Xem lại những đoạn có yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận: chúng có phù hợp và có hiệu quả không, hay đang lấn át thông tin?
- Rà soát lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu và tổ chức văn bản.
IV. Bài văn mẫu: Thuyết minh về Vịnh Hạ Long
Dàn ý
Mở bài: Giới thiệu Vịnh Hạ Long và các danh hiệu đã được công nhận.
Thân bài (trình tự: khái quát → cụ thể → giá trị → thực trạng):
- Vị trí địa lí và quy mô.
- Nguồn gốc hình thành và ý nghĩa tên gọi.
- Cảnh quan: hệ thống đảo đá và hang động (lồng ghép miêu tả).
- Các giá trị: địa chất, sinh thái, văn hóa – lịch sử, du lịch.
- Thách thức hiện nay và công tác bảo tồn.
Kết bài: Khái quát ý nghĩa của việc hiểu biết về vịnh.
BÀI LÀM
Việt Nam có nhiều cảnh quan thiên nhiên đặc sắc, trong đó Vịnh Hạ Long là cái tên được biết đến rộng rãi nhất trên thế giới. Vịnh đã hai lần được UNESCO ghi danh là Di sản thiên nhiên thế giới: năm 1994 cho giá trị cảnh quan và năm 2000 cho giá trị địa chất, địa mạo. Năm 2011, vịnh cũng được tổ chức New7Wonders bình chọn là một trong bảy kì quan thiên nhiên mới của thế giới. Đến năm 2023, di sản được UNESCO mở rộng thành Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà.
Vị trí và quy mô
Vịnh Hạ Long nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, thuộc địa phận tỉnh Quảng Ninh, cách Hà Nội khoảng 165 km. Khu vực di sản có diện tích khoảng 1.553 km², bao gồm 1.969 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó 989 đảo đã có tên và 980 đảo chưa được đặt tên. Phần lớn là đảo đá vôi. Phía tây nam, vịnh giáp quần đảo Cát Bà; phía đông là biển khơi; phần còn lại giáp đất liền.
Nguồn gốc hình thành và tên gọi
Về mặt khoa học, Vịnh Hạ Long là kết quả của quá trình kiến tạo địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm. Vùng này từng là đáy biển, trải qua nhiều lần nâng lên rồi hạ xuống; nước biển, gió và mưa tiếp tục bào mòn khối đá vôi qua thời gian, tạo nên hình thù kì thú của các hòn đảo ngày nay. Đây chính là kiểu địa hình karst bị biển xâm thực.
Bên cạnh cách giải thích khoa học ấy còn có một cách lí giải khác từ dân gian. Tên “Hạ Long” nghĩa là “rồng đáp xuống”, gắn với truyền thuyết kể rằng đàn rồng được Ngọc Hoàng phái xuống giúp người Việt đánh giặc; xong việc, đàn rồng ở lại hạ giới, nơi chúng đáp xuống trở thành vùng biển với những hòn đảo nhấp nhô như thân và đuôi rồng.
Cảnh quan
Điều làm nên vẻ đẹp riêng của Hạ Long là hàng nghìn đảo đá muôn hình vạn trạng, như những tác phẩm điêu khắc khổng lồ do thiên nhiên tạc nên. Mỗi đảo một dáng vẻ: hòn Gà Chọi như hai con gà đang đối đầu, hòn Con Cóc ngồi lặng giữa biển khơi, hòn Đầu Người trầm ngâm hướng ra khơi xa. Buổi sớm, nắng dát vàng lên mặt vịnh; chiều xuống, cả vùng biển chìm trong sắc đỏ cam, bóng đảo in xuống mặt nước phẳng lặng như gương.
Trong lòng những đảo đá ấy là hệ thống hang động phong phú. Động Thiên Cung rộng gần 10.000 m², nhũ đá và măng đá lấp lánh dưới ánh sáng như một cung điện trong lòng núi. Hang Sửng Sốt rộng hơn 10.000 m², chia thành hai ngăn, với những khối thạch nhũ hình thù kì lạ đúng như tên gọi. Hang Đầu Gỗ thì gắn với một giai thoại được lưu truyền: tương truyền đây từng là nơi cất giấu cọc gỗ chuẩn bị cho trận Bạch Đằng thời Trần.
Các giá trị
Về địa chất, địa mạo, Hạ Long là một trong những khu vực tiêu biểu nhất thế giới về cảnh quan đá vôi bị nước biển xâm thực, lưu giữ những bằng chứng quý về lịch sử phát triển của Trái Đất.
Về sinh thái, vùng vịnh có nhiều hệ sinh thái đặc trưng: rừng ngập mặn, rạn san hô, tùng áng và hang động. Đáng chú ý là một số loài thực vật đặc hữu chỉ mọc trên các đảo đá vôi nơi đây, như cọ Hạ Long và khổ cheo Hạ Long.
Về văn hóa, lịch sử, vùng vịnh từng là nơi cư trú của con người từ rất sớm, đồng thời gắn với đời sống của cư dân làng chài với những nét sinh hoạt riêng biệt.
Về du lịch và kinh tế, Hạ Long đón hàng triệu lượt khách mỗi năm, là một trong những điểm đến quan trọng nhất của du lịch Việt Nam.
Thách thức và bảo tồn
Vịnh Hạ Long đang chịu nhiều sức ép. Hoạt động du lịch, giao thông thủy, nuôi trồng thủy sản và rác thải sinh hoạt gây ô nhiễm nước; biến đổi khí hậu làm mực nước biển dâng và gia tăng xâm thực bờ. Trước tình hình đó, nhiều biện pháp đã được triển khai: quy hoạch lại các tuyến tham quan, hạn chế khai thác tài nguyên trong vùng lõi, tăng cường thu gom rác trên vịnh, di dời các nhà bè và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho người dân lẫn du khách.
Kết bài
Hiểu về Vịnh Hạ Long không chỉ là biết thêm một địa danh đẹp. Đó còn là hiểu được rằng vẻ đẹp ấy là sản phẩm của hàng trăm triệu năm kiến tạo – một khoảng thời gian không gì có thể tái tạo lại. Chính nhận thức đó mới là cơ sở bền vững nhất cho việc gìn giữ di sản, bền hơn bất cứ lời kêu gọi nào.
(Người kiểm duyệt, ra đề) Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1 Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện
ThS. Nguyễn Thành Đạt