Viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện là dạng bài viết quan trọng trong chương trình Ngữ văn 10. Bài viết dưới đây hướng dẫn các em nắm vững lý thuyết, các bước thực hiện và tham khảo bài viết mẫu phân tích tác phẩm Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên.

I. Lý thuyết

1. Thế nào là văn bản nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện?

Trước một tác phẩm truyện, mỗi người đọc có thể có những cảm nhận, quan điểm riêng biệt. Khi cần chia sẻ những cảm nhận, quan điểm đó, chúng ta có thể sử dụng kiểu bài nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện.

Ở dạng bài viết này, người viết cần làm rõ chủ đề của truyện là gì, truyện có những nét đặc sắc nào về hình thức nghệ thuật (cách xây dựng cốt truyện, tình huống truyện, nhân vật, ngôi kể, lời thoại…) và tác dụng của chúng đối với việc thể hiện nội dung.

2. Yêu cầu của bài viết

Một bài nghị luận phân tích, đánh giá tác phẩm truyện cần đảm bảo các yêu cầu sau:

Thứ nhất, giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm truyện (nhan đề, tên tác giả…) và ý kiến khái quát của người viết về tác phẩm.

Thứ hai, tóm tắt tác phẩm truyện vừa đủ để người đọc nắm được nội dung chính.

Thứ ba, phân tích cụ thể, rõ ràng về tác phẩm truyện (chủ đề, nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật và tác dụng của chúng) với những cứ liệu sinh động được dẫn ra từ tác phẩm.

Thứ tư, đánh giá về tác phẩm truyện dựa trên các lí lẽ và bằng chứng thuyết phục.

Thứ năm, khẳng định giá trị của tác phẩm truyện.

Trả lời câu hỏi về bài viết tham khảo

Bài viết tham khảo: Giá trị hay là sự vô giá của quà tặng trong truyện ngắn “Quà Giáng sinh” của O. Hen-ry (Linh Nguyễn)

Câu 1. Vấn đề chính được bàn luận là gì?

Vấn đề chính là giá trị thực sự của quà tặng nằm ở đâu: ở giá trị vật chất, ở cách thức và thời điểm tặng, hay ở tính biểu tượng của món quà.

Từ câu chuyện của Gim và Đê-la, bài viết đi đến khẳng định quan niệm của O. Hen-ry: giá trị thật của món quà nằm ở sự trân trọng và yêu thương mà người tặng dành cho người nhận – đó chính là điều làm nên “sự vô giá” của quà tặng. Hướng bàn luận này đã được báo trước ngay trong nhan đề bài viết.

Câu 2. Bài nghị luận trên giúp người đọc có được hiểu biết gì về truyện ngắn Quà Giáng sinh?

• Thông tin chung: truyện của nhà văn Mỹ O. Hen-ry, đăng báo tháng 12/1905, in thành sách năm 1906; nguyên văn nhan đề là The Gift of the Magi.
• Nội dung: đôi vợ chồng nghèo ở New York, Đê-la bán mái tóc để mua dây đeo cho chiếc đồng hồ của Gim, còn Gim bán chính chiếc đồng hồ ấy để mua kẹp tóc tặng vợ.
• Nghệ thuật: cốt truyện đơn giản, chỉ ba nhân vật, thời gian gói trong một buổi tối, không gian bó hẹp trong căn phòng nhỏ, lời thoại ngắn gọn — tất cả nhằm dồn chú ý vào tình huống truyện trớ trêu và bất ngờ; truyện kể từ ngôi thứ ba, người kể hầu như không bình luận; kết thúc mở.
• Chủ đề và giá trị: quan niệm về giá trị của quà tặng, rộng hơn là bàn về cái gọi là “giá trị” trong cuộc sống. Hơn một trăm năm sau, truyện vẫn được yêu thích và được chuyển thể sang kịch nghệ, điện ảnh.

Câu 3. Tác giả bài viết đã triển khai các luận điểm theo trình tự nào?

1. Đặt vấn đề từ chuyện tặng quà trong đời sống, nêu những câu hỏi còn gây tranh cãi.
2. Giới thiệu tác phẩm và thông tin khái quát về tác giả, thời điểm công bố.
3. Tóm tắt nội dung chính của truyện.
4. Phân tích nét đặc sắc nghệ thuật: cốt truyện, nhân vật, không gian – thời gian, lời thoại, trọng tâm là tình huống truyện.
5. Phân tích ngôi kể thứ ba và kết thúc mở.
6. Xác định chủ đề của truyện.
7. Phân tích đoạn kết với hình ảnh những nhà thông thái Ma-dai, qua đó mở rộng chủ đề.
8. Kết luận: khẳng định giá trị tác phẩm qua sức sống lâu bền và khả năng “tái sinh” dưới nhiều hình thức nghệ thuật.

Điểm đáng chú ý: người viết phân tích nghệ thuật trước, chủ đề sau, cho thấy trật tự luận điểm ở kiểu bài này có thể linh hoạt, miễn mạch lập luận chặt chẽ.

II. Hướng dẫn cách viết

Bước 1. Chuẩn bị viết

Lựa chọn một tác phẩm truyện mà bản thân yêu thích, gợi nhiều hứng thú và suy ngẫm. Chú ý đến yêu cầu về thể loại để lựa chọn tác phẩm phù hợp.

Đọc lại tác phẩm để nắm bắt ở mức độ khái quát nhất, xác định những yếu tố hay vấn đề sẽ được phân tích, đánh giá: chủ đề, cốt truyện, tình huống truyện, nhân vật, ngôi kể, lời thoại…

Bước 2. Tìm ý, lập dàn ý

Tìm ý bằng cách đặt ra các câu hỏi:

Vì sao tác phẩm này được lựa chọn để phân tích, đánh giá? Điều gì khiến bạn yêu thích tác phẩm? Câu chuyện được kể trong tác phẩm diễn ra như thế nào? Chủ đề của truyện là gì? Truyện có những nét đặc sắc nào về nghệ thuật (cách xây dựng cốt truyện, tình huống truyện, nhân vật, cách sử dụng ngôi kể, lời thoại…)? Những câu, đoạn nào trong truyện cần được trích dẫn và phân tích để làm sáng tỏ chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật? Cần nhận xét, đánh giá như thế nào về thành công hay hạn chế của tác phẩm?

Lập dàn ý theo bố cục ba phần:

Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm (nhan đề, tên tác giả…) và ý kiến khái quát của người viết về tác phẩm. Chia sẻ với người đọc lí do bạn lựa chọn tác phẩm này để phân tích, đánh giá.

Thân bài: Tóm tắt nội dung chính của truyện. Phân tích, đánh giá về chủ đề của truyện dựa trên cứ liệu dẫn ra từ tác phẩm. Phân tích, đánh giá những nét đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm – mỗi phân tích, đánh giá đều cần có những chi tiết tiêu biểu được dẫn ra từ tác phẩm. Các luận điểm triển khai ở thân bài cần tập trung vào chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật của truyện. Trật tự các luận điểm có thể linh hoạt: phân tích chủ đề trước rồi phân tích nghệ thuật sau, hoặc ngược lại.

Kết bài: Khái quát nội dung chính đã trình bày ở thân bài, khẳng định giá trị của tác phẩm, đưa ra một số ý tưởng mở rộng.

Bước 3. Viết bài

Viết bài theo dàn ý đã lập. Khi viết, cần chú ý:

Mở bài phải thu hút được người đọc, nêu được lí do bạn yêu thích tác phẩm.

Các luận điểm triển khai ở thân bài cần tập trung vào chủ đề và những nét đặc sắc về nghệ thuật của truyện.

Tránh lối phân tích, đánh giá chung chung. Mỗi luận điểm trong bài viết đều cần được làm sáng tỏ bằng các chi tiết, dẫn chứng cụ thể từ tác phẩm truyện.

Thể hiện được ý kiến đánh giá riêng của người viết về tác phẩm truyện.

Khi dẫn các ý kiến phân tích, đánh giá của người khác về tác phẩm, cần ghi rõ nguồn.

Bước 4. Chỉnh sửa, hoàn thiện

Đọc lại bài và chỉnh sửa theo hai cấp độ: ý lớn và chi tiết. Rà soát lại xem các ý trong dàn ý đã được triển khai thành các đoạn văn sáng rõ và mạch lạc chưa; nếu chưa hợp lí thì cần sắp xếp lại các ý.

Xem xét các luận điểm đã được làm sáng tỏ bằng những chi tiết cụ thể từ văn bản chưa; nếu chưa thì cần bổ sung để đảm bảo tất cả các phân tích, đánh giá đều có căn cứ thuyết phục.

Chỉnh sửa các lỗi chính tả và ngữ pháp tồn tại trong bài viết. Chú ý sử dụng từ Hán Việt; nếu có từ nào còn bản khoản vì chưa hiểu thật rõ nghĩa, hãy tra cứu lại hoặc thay thế bằng từ khác.

III. Dàn ý tham khảo

Đề bài: Viết văn bản nghị luận phân tích, đánh giá tác phẩm Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên (chủ đề, những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật).

Mở bài

Giới thiệu tác giả Nguyễn Dữ, tác phẩm Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên và vấn đề cần phân tích: những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm.

Thân bài

Luận điểm 1 – Kết cấu kịch tính, lôi cuốn:

Kết cấu giàu kịch tính với 4 phần rõ rệt, mỗi phần mang một nội dung riêng và có liên hệ mật thiết với nhau: Phần mở đầu giới thiệu tính cách nhân vật và hướng người đọc vào hành động. Phần thắt nút là hành động đốt đền tà. Phần phát triển gồm Tử Văn lên cơn sốt, gặp tên tướng giặc và thổ công, bị bắt xuống âm phủ. Cao trào là khi Diêm Vương chấp nhận yêu cầu đối chất. Phần mở nút là tên tướng giặc bị trị tội, Tử Văn trở thành quan Phán sự.

Kết cấu lôi cuốn vì mỗi sự kiện đều tạo sự hồi hộp, khiến người đọc không thể rời khỏi câu chuyện: từ hành động đốt đền khiến ai cũng lắc đầu lè lưỡi, đến cuộc gặp hồn ma tướng giặc đầy đe dọa, rồi cuộc xử kiện gay cấn dưới Minh ti với hai chặng rõ rệt – ban đầu Tử Văn yếu thế, sau đó tình thế đảo ngược khi Diêm Vương bắt đầu nghi ngờ.

Luận điểm 2 – Sử dụng các yếu tố thần kì:

Các nhân vật kì ảo: Hồn ma tên tướng giặc (trơ tráo, xảo trá, gian dối), Thổ công (hiền lành, nhún nhường, dẫn đường chỉ lối cho Tử Văn), Diêm Vương (quyền lực tối cao, ban đầu bị lừa gạt nhưng sau sáng suốt phán xét công bằng), các nhân vật quỷ Dạ Xoa (góp phần tạo sự rùng rợn, sinh động cho thế giới âm phủ).

Không gian kì ảo: Giấc mơ của Tử Văn (không gian nối liền cõi âm và cõi trần) và không gian Minh ti (sông lớn, cầu dài nghìn thước, gió tanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương – gợi cảm giác rùng rợn nhưng lại làm nổi bật khí phách bình tĩnh, can đảm của Tử Văn).

Yếu tố kì ảo đan xen yếu tố hiện thực làm tăng tính huyền ảo, thiêng liêng cho câu chuyện, khiến câu chuyện sinh động, li kì, hấp dẫn bên cạnh những hiện thực được phản ánh.

Luận điểm 3 – Nghệ thuật xây dựng nhân vật:

Ngô Tử Văn được xây dựng bằng cách giới thiệu trực tiếp, bằng lời nói và hành động. Hồn ma tên Bách hộ họ Thôi cũng được xây dựng qua hành động, việc làm và lời nói. Hai tuyến nhân vật thiện – ác đối lập rõ rệt.

Luận điểm 4 – Cách kể chuyện:

Có lời kể của người dẫn chuyện, lời đối thoại của nhân vật và lời bình. Cách kể tự nhiên, kịch tính, thu hút. Lời bình cuối truyện thể hiện thái độ, sự đánh giá của tác giả, góp phần định hướng người đọc.

Kết bài

Khái quát lại những đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm. Khẳng định những giá trị nghệ thuật này đã góp phần làm nên nội dung đặc sắc, từ đó thấy được mối quan hệ mật thiết giữa nội dung và nghệ thuật.

IV. Bài viết mẫu

Đề bài: Phân tích, đánh giá những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên (Nguyễn Dữ).

Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên là một trong những truyện xuất sắc nhất trong tập Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ. Sự thành công của tác phẩm không chỉ đến từ nội dung phong phú, hấp dẫn, giá trị nhiều mặt mà còn từ những yếu tố nghệ thuật đặc sắc.

Nét nghệ thuật đầu tiên của truyện chính là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố hiện thực và kì ảo. Để tạo ra tính chân thật cho tác phẩm, tác giả đã giới thiệu nhân vật và sự việc cụ thể, ngay cả thời gian và địa điểm cũng đưa ra một cách chính xác: “Ngô Tử Văn tên là Soạn, người huyện Yên Dũng, đất Lạng Giang”, “Năm Giáp Ngọ, có người ở thành Đông Quan vốn quen biết với Tử Văn, một buổi sớm đi ra ngoài cửa tây vài dặm…”. Những yếu tố hiện thực này khiến cho câu chuyện trở nên chân thực, tạo lòng tin nơi người đọc. Nhưng để tăng sức hấp dẫn, tác giả đã đan xen, kết hợp hết sức hài hòa với những yếu tố kì ảo. Theo bước chân của nhân vật chính Ngô Tử Văn, người đọc được gặp hồn ma của tên Bách hộ họ Thôi để thấy được sự xảo trá của hắn khi đe dọa hòng làm Tử Văn lung lay ý chí. Không chỉ vậy, người đọc còn được xuống cõi âm ti âm u, tăm tối, cây cầu dài hơn nghìn thước được bắc qua một con sông lớn mà “gió tanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương”. Cả một thế giới ma quỷ hiện ra trước mắt người đọc: “mấy vạn quỷ Dạ Xoa đều mắt xanh, tóc đỏ, hình dáng nanh ác”; cung điện của Diêm Vương thăm thẳm với những bóng quỷ, hồn ma. Thế giới huyền ảo được miêu tả hết sức chi tiết, sinh động, làm ai nấy đọc cũng không khỏi rùng mình, sợ hãi. Hai yếu tố hiện thực và kì ảo đan cài với nhau, trong đó yếu tố kì ảo là phương thức nghệ thuật giúp cho câu chuyện thêm phần sinh động, hấp dẫn, đồng thời phản ánh đúng tinh thần chung của Nguyễn Dữ trong cuốn Truyền kì mạn lục là lấy cái “kì” để nói cái “thực”.

Kết cấu của truyện cũng là một nét đặc sắc không thể không nhắc đến. Truyện có kết cấu li kì, nhiều chi tiết vô cùng hấp dẫn. Kết cấu tác phẩm như một màn xung đột kịch, có mở đầu, có thắt nút, cao trào và có kết thúc. Lớp lang các phần gắn bó với nhau hết sức chặt chẽ, đỉnh điểm là sự kiện khi Diêm Vương phán xét tội lỗi của Tử Văn khi chỉ nghe câu chuyện từ một phía, nhưng ngay sau đó, tình thế căng thẳng đã được giải quyết – Tử Văn trình bày sự việc và được Diêm Vương cử người đi điều tra. Tên Bách hộ họ Thôi gian dối đã bị vạch trần bộ mặt gian xảo, độc ác và bị trừng trị đích đáng. Còn Tử Văn cũng nhận được phần thưởng xứng đáng cho tính cách bộc trực, thẳng thắn, ghét tà gian của mình. Kết thúc theo lối có hậu – một kết thúc phổ biến trong truyện truyền thống – vừa tạo sự thỏa mãn cho người đọc, vừa khẳng định niềm tin chính nghĩa thắng gian tà.

Tính cách các nhân vật cũng được chú trọng xây dựng, mỗi nhân vật thường đại diện cho một kiểu người trong xã hội. Tử Văn mang trong mình phẩm chất đẹp đẽ của một bậc quân tử: cương trực, thẳng thắn, không chấp nhận sự phi nghĩa hoành hành, dám làm dám chịu. Để làm nổi bật tính cách nhân vật, Nguyễn Dữ đã lựa chọn tình huống hết sức tiêu biểu: Tử Văn đốt đền tên Bách hộ họ Thôi vì hắn nhũng nhiễu trong nhân gian, làm cuộc sống người dân cực khổ. Hành động này với người khác là vô cùng liều lĩnh, bởi vậy ai cũng lắc đầu sợ hãi, riêng Tử Văn “vẫn vung tay không cần gì cả” – cho thấy thái độ dứt khoát và quả cảm. Hành động ấy không phải sự liều lĩnh bột phát mà đã có sự chuẩn bị từ trước: trước khi đốt đền Tử Văn đã “tắm gội sạch sẽ, khấn trời, rồi châm lửa đốt đền” – ý thức được hành động của mình là chính nghĩa nên chàng không hề sợ hãi. Khi gặp tên tướng giặc đến hăm dọa, Tử Văn “vẫn cứ ngồi ngất ngưởng, tự nhiên” không nao núng. Đứng trước Diêm Vương bị quát mắng, Tử Văn vẫn bản lĩnh tự tin trình bày “lời rất cứng cỏi, không chịu nhún nhường chút nào”. Toàn bộ ngôn ngữ, hành động thống nhất chặt chẽ để minh chứng cho nhận định ban đầu của Nguyễn Dữ khi giới thiệu nhân vật: “Chàng vốn khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được, vùng Bắc người ta vẫn khen là một người cương trực.”

Ngoài ra, để tạo sức hấp dẫn cho tác phẩm còn phải kể đến ngôn ngữ nhân vật. Mặc dù ngôn ngữ trong tác phẩm không được xây dựng quá nhiều nhưng đã phần nào giúp khắc họa tính cách nhân vật. Chẳng hạn, ngay sau khi bị bọn quỷ Dạ Xoa bắt đi, trong không gian vô cùng lạnh lẽo, sợ hãi – nếu là người bình thường có lẽ đã không đủ can đảm để nói bất cứ điều gì – riêng Tử Văn vẫn bình tĩnh kêu lên: “Ngô Soạn này là một kẻ sĩ ngay thẳng ở trần gian, có tội lỗi gì xin bảo cho, không nên bắt phải chết một cách oan uổng.” Lời nói ấy cho thấy sự bình tĩnh và tinh thần quyết đấu tranh cho lẽ phải.

Các yếu tố nghệ thuật trên đã được Nguyễn Dữ kết hợp một cách hài hòa, nhuần nhuyễn, làm nổi bật giá trị nội dung của tác phẩm. Qua đây ta cũng có thể thấy được tài năng bậc thầy của Nguyễn Dữ trong nghệ thuật dựng truyện nói chung.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện