I. Tìm hiểu chung

1. Xuất xứ

Văn bản “Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu” là một bản tin của tác giả Lê My, đăng trên báo Tuổi Trẻ Cuối Tuần, ngày 24/10/2021.

2. Thể loại: Bản tin

Bản tin là một loại của văn bản thông tin, phản ánh sự kiện mới xảy ra hoặc sự kiện được nhiều người quan tâm. Văn bản này có cả kênh hình và kênh chữ nên có thể coi là văn bản đa phương thức.

Đặc điểm của bản tin gồm: tính thời sự (phản ánh vấn đề đang được quan tâm), tính chính xác và tin cậy (dựa trên số liệu khoa học, trích dẫn nguồn uy tín), tính hàm súc (truyền tải thông tin ngắn gọn, cô đọng), cách đưa tin kết hợp quan điểm của người viết, và sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ (hình ảnh, biểu đồ).

3. Đề tài và nhan đề

Đề tài của văn bản là bảo vệ sự sống trên Trái Đất, cụ thể là câu chuyện về sự thành công của việc phục hồi tầng ozone. Do tính chất tích hợp của nội dung bài viết, đây vừa là thông tin khoa học, vừa là thông tin thời sự – chính trị.

Nhan đề “Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu” được đặt một cách ấn tượng, gồm hai vế cách nhau bởi dấu hai chấm. Vế trước nêu sự kiện (phục hồi tầng ozone), vế sau đưa ra đánh giá (thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu). Cách đặt nhan đề này vừa giới thiệu khái quát nội dung, vừa tạo sự chú ý, vừa hướng việc truyền tải thông tin theo hướng ngắn gọn, chính xác – đặc trưng của thể loại bản tin.

II. Tóm tắt văn bản

Năm 1985, các nhà khoa học khí quyển ở Nam Cực phát hiện tầng ozone đang trên đà biến mất. Chỉ hai năm sau, Nghị định thư Montreal về các chất làm suy giảm tầng ozone được thông qua (16/9/1987). Đến nay, tầng ozone đang trên đà hồi phục, trở thành câu chuyện đầy cảm hứng về sự hợp tác toàn cầu.

Tầng ozone nằm ở độ cao khoảng 15–40 km so với bề mặt Trái Đất, thuộc tầng bình lưu, có vai trò như lớp “kem chống nắng” che chắn cho hành tinh khỏi tia cực tím (UV). Vào những năm 1970, hai nhà nghiên cứu Mario Molina và Sherry Rowland xác định được “nghi phạm” chính gây suy giảm tầng ozone là hợp chất CFC (chlorofluorocarbon) – loại hóa chất ra mắt năm 1930, rẻ tiền, nhiều ứng dụng nhưng khi bay hơi lên thượng tầng khí quyển sẽ bị phân hủy dưới tia UV, giải phóng nguyên tử Cl phá hủy hàng trăm nghìn phân tử ozone.

Năm 1985, nhà địa–vật lí Joseph Farman xác nhận lỗ thủng tầng ozone ở Nam Cực. Nhà hóa học Susan Solomon sau đó dẫn đầu các cuộc thám hiểm và lí giải tốc độ phá hủy khủng khiếp của CFC: nguyên tử Cl sau khi tương tác với ozone sẽ trở lại trạng thái tự do để tiếp tục phá hủy, tạo thành vòng lặp nguy hiểm.

Năm 1986, Liên hợp quốc bắt đầu đàm phán hiệp ước xóa sổ CFC. Stephen Andersen và nhóm chuyên gia đã vạch ra hàng trăm giải pháp loại bỏ dần CFC từ hàng trăm lĩnh vực công nghiệp. Nghị định thư Montreal có hiệu lực từ năm 1989 và đến năm 2008 đã được mọi quốc gia trên thế giới phê chuẩn. Nhờ sự tẩy chay của người tiêu dùng, sự quyết liệt của giới chính trị và đầu tư vào công nghệ thay thế, phần lớn thế giới đã ngừng sản xuất CFC trong thập niên 1990.

Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), khoảng 99% các chất làm suy giảm tầng ozone đã bị “khai tử”, lỗ thủng ozone ở Nam Cực dự kiến sẽ “đóng lại” vào khoảng năm 2060. Giải thưởng Future of Life năm 2021 đã vinh danh ba nhân vật quan trọng: Joseph Farman, Susan Solomon và Stephen Andersen. Câu chuyện này cho thấy: chính công chúng, sự đồng thuận quốc tế và hành động nhất quán toàn cầu mới là năng lượng bền bỉ của cuộc chiến.

III. Phân tích chi tiết

1. Cấu trúc văn bản: Nhan đề, sa-pô và các mục in đậm

Văn bản có cấu trúc đặc trưng của thể loại bản tin:

Nhan đề: Giới thiệu khái quát nội dung, gây ấn tượng bằng cách chia hai vế qua dấu hai chấm – vế trước là sự kiện, vế sau là đánh giá. Từ “hiếm hoi” vừa nhấn mạnh tính đặc biệt của thành công này, vừa gợi ý rằng những vấn đề toàn cầu khác vẫn chưa được giải quyết tương tự.

Sa-pô (đoạn mở đầu in nghiêng hoặc in đậm): “Nếu đã lâu rồi bạn không nghe thấy tin tức gì về tầng ozone, đó là vì tình hình đang khá sáng sủa.” Sa-pô được viết theo cách đưa giả thiết “nếu – thì” và mang tính chất đối thoại trực tiếp với người đọc, tạo sự gần gũi và “mời gọi” tiếp tục đọc bài. Đồng thời, sa-pô cũng giới thiệu khái quát nội dung: câu chuyện phục hồi tầng ozone chứng tỏ “khi khoa học và quyết tâm chính trị hợp lực, thế giới có thể thay đổi vận mệnh của mình.”

Phần chữ in đậm (các tiểu mục “Khoa học vào vai thám tử”, “Đồng lòng”): Cung cấp thông tin chính của từng phần, tạo bố cục mạch lạc, giúp người đọc dễ tiếp nhận và định hướng nội dung.

2. Những nghiên cứu về tầng ozone: “Khoa học vào vai thám tử”

Phần này trình bày quá trình khoa học “chẩn bệnh” cho tầng ozone theo trình tự thời gian, với các mốc quan trọng:

Tầng ozone và vai trò của nó: Tầng ozone nằm ở độ cao khoảng 15–40 km, thuộc tầng bình lưu, đóng vai trò như lớp “kem chống nắng” bảo vệ Trái Đất khỏi tia cực tím. Nếu thiếu lá chắn này, tia UV-B ở cường độ cao có thể dẫn đến nhiều loại ung thư.

Hợp chất CFC – “nghi phạm” chính: CFC ra mắt năm 1930, từng được xem là hóa chất hoàn hảo vì rẻ tiền, nhiều ứng dụng (chất đẩy trong bình xịt sơn, chất làm lạnh trong máy lạnh, tủ lạnh) và “không tham gia phản ứng hóa học.” Tuy nhiên, vào những năm 1970, hai nhà nghiên cứu Mario Molina và Sherry Rowland đã khám phá ra sự thật hoàn toàn trái ngược: ở thượng tầng khí quyển, CFC bị phân hủy dưới tia UV, giải phóng nguyên tử Cl tự do “cướp lấy” nguyên tử O của ozone (O₃), biến nó thành oxygen (O₂) – tức là “bào” lớp ozone. Nghiên cứu này được đăng trên tạp chí Nature năm 1974.

Xác nhận lỗ thủng tầng ozone (1985): Dù nghiên cứu của Molina và Rowland gây nhiều tranh luận, nhiều người vẫn cho rằng suy giảm tầng ozone “chỉ là vấn đề của lớp cháu chắt vài thế kỉ về sau.” Mãi đến năm 1985, kết quả đo đạc của Joseph Farman và các đồng nghiệp mới xác nhận một lỗ thủng tầng ozone ở Nam Cực, khiến thế giới “giật mình.”

Lí giải tốc độ phá hủy của CFC: Nhà hóa học Susan Solomon dẫn đầu các cuộc thám hiểm ở Nam Cực và phát hiện: ClO (hình thành từ Cl và O₃) sau đó sẽ bị phá vỡ, nguyên tử Cl trở lại trạng thái tự do để tiếp tục phá hủy ozone – tạo thành vòng lặp phá hủy dây chuyền. Solomon chia sẻ: “Ta có thể phá hủy hàng trăm nghìn phân tử ozone chỉ bằng một nguyên tử Cl từ một phân tử CFC.” Điều này giải thích vì sao tổn hại thực tế lại lớn hơn rất nhiều so với dự đoán ban đầu.

Tiêu đề “Khoa học vào vai thám tử” là cách diễn đạt thú vị, gợi liên tưởng: quá trình nghiên cứu giống như một cuộc điều tra – từ phát hiện “hiện trường” (tầng ozone mỏng đi), xác định “nghi phạm” (CFC), đến giải mã “phương thức gây án” (vòng lặp phá hủy dây chuyền). Cách viết này làm cho thông tin khoa học khô khan trở nên hấp dẫn, dễ tiếp cận.

3. Những nhân tố làm nên thành công: “Đồng lòng”

Phần này trình bày quá trình “chữa bệnh” – thuyết phục thế giới hành động:

Nghị định thư Montreal: Năm 1986, Liên hợp quốc bắt đầu đàm phán hiệp ước xóa sổ các hóa chất có hại cho tầng ozone. Stephen Andersen và nhóm chuyên gia đã vạch ra hàng trăm giải pháp có hệ thống để loại bỏ dần CFC từ hàng trăm lĩnh vực công nghiệp, giúp việc chuyển đổi trở nên khả thi trên toàn thế giới. Nghị định thư Montreal có hiệu lực từ năm 1989, và đến năm 2008 đã trở thành hiệp định môi trường đầu tiên và duy nhất của Liên hợp quốc được mọi quốc gia trên thế giới phê chuẩn.

Ba nhân tố hợp lực: Thành công của việc phục hồi tầng ozone không đến từ một phía mà là sự kết hợp của ba nhân tố: sự tẩy chay của người tiêu dùng, sự quyết liệt của giới chính trị và nguồn đầu tư vào công nghệ mới để tìm giải pháp thay thế. Nhờ đó, phần lớn thế giới đã nhanh chóng ngừng sản xuất CFC trong thập niên 1990.

Kết quả: Theo UNEP, khoảng 99% các chất làm suy giảm tầng ozone đã bị “khai tử.” Lỗ thủng ozone ở Nam Cực dự kiến “đóng lại” vào khoảng năm 2060. Đến năm 2030, ước tính khoảng 2 triệu người sẽ tránh được bệnh ung thư da mỗi năm, đồng thời góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu.

Vinh danh: Giải thưởng Future of Life năm 2021 vinh danh ba nhân vật: Joseph Farman (xác nhận lỗ thủng), Susan Solomon (lí giải tốc độ phá hủy của CFC) và Stephen Andersen (thúc đẩy Nghị định thư Montreal). Mario Molina và Sherry Rowland cũng nhận giải Nobel Hóa học năm 1995.

Tiêu đề “Đồng lòng” cô đọng thông điệp cốt lõi: thành công đến từ sự đồng thuận và hành động nhất quán toàn cầu – giữa công chúng, khoa học và chính trị.

4. Phương tiện ngôn ngữ và phương tiện phi ngôn ngữ

a. Phương tiện ngôn ngữ

Văn bản chủ yếu sử dụng từ ngữ đơn nghĩa vì nội dung cung cấp thông tin mang tính học thuật (CFC, chlorofluorocarbon, tầng bình lưu, tia UV, khí ozone, khí oxygen, nguyên tử Cl…).

Tuy nhiên, người viết không ngần ngại sử dụng phép tu từ và lối diễn đạt hình ảnh để thu hút người đọc: tầng ozone như “lớp kem chống nắng”, khoa học “vào vai thám tử”, các nhà khoa học là “tuyến phòng thủ đầu tiên”, CFC “bào” lớp ozone, nguyên tử Cl “cướp lấy” nguyên tử O… Những cách diễn đạt thú vị này giúp gợi liên tưởng, biến thông tin khoa học phức tạp thành hình ảnh dễ hiểu.

Sa-pô cũng được viết với giọng “mời gọi” đặc biệt: dùng giả thiết “nếu – thì” và đối thoại trực tiếp với người đọc, tạo cảm giác gần gũi ngay từ đầu.

b. Phương tiện phi ngôn ngữ

Văn bản sử dụng hình ảnh mô phỏng lỗ thủng tầng ozone ở Nam Cực giai đoạn 1979–2019 (trích nguồn Đài quan sát Trái Đất NASA). Hình ảnh này gồm:

Các con số thể hiện mốc thời gian từ năm 1979 đến năm 2019. Hình vẽ mô phỏng kích thước lỗ thủng qua từng năm – mỗi năm độ lớn nhỏ khác nhau, sắp xếp từ trái sang phải, từ trên xuống dưới theo trình tự thời gian. Thang đơn vị Dobson hiển thị ở góc dưới bên trái, biểu thị “độ dày” của tầng ozone trong khí quyển theo thứ tự từ mỏng nhất đến dày nhất, biểu hiện bằng màu sắc: từ màu đỏ (mức cảnh báo) đến màu xanh đậm (mức an toàn).

Qua hình ảnh, người đọc có thể nhận thấy xu hướng tăng dần của diện tích lỗ thủng và sự giảm dần độ dày lớp ozone qua các năm, cùng với những dấu hiệu lạc quan vào năm 2019 khi lỗ thủng cơ bản đã phục hồi gần bằng độ dày năm 1979 nhờ nỗ lực hợp tác toàn cầu.

Tác dụng: Phương tiện phi ngôn ngữ cung cấp hình ảnh trực quan, cụ thể, có sử dụng màu sắc hỗ trợ, giúp thông tin rõ ràng hơn, người đọc dễ hình dung và thuyết phục hơn so với chỉ đọc chữ. Cùng với phương tiện ngôn ngữ, chúng tạo nên một văn bản đa phương thức hoàn chỉnh.

5. Cách bộc lộ quan điểm của người viết

Tác giả Lê My không chỉ đưa tin khách quan mà còn khéo léo lồng ghép quan điểm cá nhân xuyên suốt bài viết. Cách bộc lộ quan điểm rất tinh tế: tác giả bám sát thông tin, và mỗi khi tình thế có chuyển biến, người viết lại “nương” theo nội dung mà bộc lộ quan điểm.

Một số cách diễn đạt “gửi gắm” đánh giá cá nhân: “Từ đây, cộng đồng quốc tế bắt đầu thảo luận và hành động – với một tốc độ chưa từng có”; “Mãi đến năm 1985, thế giới mới giật mình hiểu ra…”; “May mắn là thế giới đã lắng nghe”; “Nhưng cần nhớ rằng chính công chúng, sự đồng thuận quốc tế và hành động nhất quán toàn cầu mới là năng lượng bền bỉ của cuộc chiến.”

Quan điểm chính của người viết: các vấn đề toàn cầu chỉ có thể được giải quyết khi có sự đồng thuận và chung tay ở cấp độ toàn cầu, giữa công chúng, khoa học và chính trị. Trên tổng thể văn bản, tác giả đặt niềm tin vào nỗ lực toàn cầu, thể hiện niềm tự hào trước thành quả phục hồi tầng ozone nhờ đồng thuận quốc tế. Đây là quan điểm hợp lý, được chứng minh bằng dẫn chứng cụ thể xuyên suốt bài viết.

6. Bài học và liên hệ thực tế

Câu chuyện phục hồi tầng ozone gợi mở cho những vấn đề toàn cầu khác đang cần nỗ lực tương tự: nạn đói, ô nhiễm môi trường, dịch bệnh, mất cân bằng sinh thái, bất bình đẳng giới, biến đổi khí hậu…

Bài học rút ra: khoa học cần đi đầu trong việc phát hiện và cảnh báo vấn đề; chính trị cần hành động quyết liệt dựa trên cơ sở khoa học; công chúng cần đồng lòng thay đổi hành vi tiêu dùng; và tất cả cần hành động nhất quán, bền bỉ – vì “bệnh” của hành tinh không phải “điều trị một lần là xong.”

Trách nhiệm của công dân toàn cầu là chung tay giải quyết các vấn đề chung và điều chỉnh hành vi, cách ứng xử với thế giới tự nhiên.

IV. Tổng kết

1. Nội dung

Văn bản cung cấp thông tin đầy đủ, chi tiết về quá trình phát hiện suy giảm tầng ozone, xác định nguyên nhân (CFC) và hành trình phục hồi tầng ozone nhờ nỗ lực toàn cầu. Qua đó, tác giả khẳng định: khi khoa học, chính trị và công chúng đồng lòng, nhân loại có thể giải quyết được những khủng hoảng lớn. Câu chuyện thành công này trở thành bài học cảm hứng và gợi mở con đường cho các vấn đề môi trường toàn cầu khác.

2. Nghệ thuật

Văn bản thể hiện đặc trưng của thể loại bản tin: nhan đề ấn tượng, sa-pô thu hút, bố cục rõ ràng qua các mục in đậm, thông tin chính xác dựa trên số liệu và nguồn uy tín. Kết hợp hiệu quả phương tiện ngôn ngữ (thuật ngữ khoa học, lối diễn đạt hình ảnh, giọng đối thoại) và phương tiện phi ngôn ngữ (hình ảnh mô phỏng NASA với thang màu sắc). Cách bộc lộ quan điểm tinh tế – “nương” theo thông tin mà gửi gắm đánh giá – tạo nên sức thuyết phục mạnh mẽ.

Sơ đồ tư duy

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện