I. Yêu cầu của bài thảo luận

Khi thảo luận về một vấn đề văn học có ý kiến khác nhau, người tham gia cần đạt được bốn yêu cầu:

Một là, nêu được vấn đề văn học có những ý kiến khác nhau. Trước một tác phẩm truyện, sự đánh giá của người đọc về các khía cạnh nội dung hoặc hình thức nghệ thuật thường không giống nhau – đó chính là cơ sở để hình thành đề tài thảo luận.

Hai là, phân tích được ưu điểm và nhược điểm của những ý kiến khác nhau về vấn đề. Không chỉ nêu ý kiến của mình mà còn phải xem xét, đánh giá các ý kiến đã có.

Ba là, trình bày được quan điểm của bản thân về vấn đề, làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa ý kiến của bản thân với các ý kiến đã có.

Bốn là, tạo được sự đồng thuận tích cực giữa bản thân với những người tham gia thảo luận. Mục đích cuối cùng không phải để “thắng” mà để cùng đi đến cách hiểu thỏa đáng về vấn đề.

II. Hướng dẫn chuẩn bị và tiến hành thảo luận

1. Chuẩn bị nói

Lựa chọn đề tài: Chọn vấn đề văn học thực sự có những cách đánh giá khác nhau. Có thể tham khảo các đề tài sau:

• Truyện ngắn không có cốt truyện li kì, hấp dẫn có thể là một truyện hay được không?
• Để hiểu đúng một nhân vật trong tác phẩm văn học, có nhất thiết phải biết tường tận về nhân vật có thật ngoài đời mà tác giả chọn làm nguyên mẫu?
• Quản ngục trong “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân có thực sự là một người quyền uy, tự do?

Tìm ý và sắp xếp ý: Tự đặt ra các câu hỏi để tìm ý: Bản chất vấn đề là gì? Đâu là chỗ gây ra những cách hiểu khác nhau? Có những cách lí giải khác nhau như thế nào? Cách hiểu nào là có cơ sở? Những lí lẽ và bằng chứng nào củng cố cho cách hiểu ấy? Khi đã có các ý, sắp xếp thành hệ thống chặt chẽ.

Xác định từ ngữ then chốt: Sử dụng các cụm từ giúp lập luận mạch lạc: “mặc dù… nhưng…”; “về vấn đề này, theo ý tôi”; “từ góc nhìn khác, ta có thể thấy”; “có thể khẳng định…”

2. Chuẩn bị nghe

Tìm hiểu các thông tin cần thiết xung quanh vấn đề. Ghi vắn tắt ý kiến của bản thân. Sẵn sàng tham gia thảo luận để cùng đi đến cách hiểu thỏa đáng.

3. Tiến hành thảo luận

Đối với người nói:

• Ý kiến đưa ra phải tập trung vào đề tài của cuộc thảo luận.
• Khi nói, cần tóm tắt và đánh giá các ý kiến đã có về vấn đề, nêu cách nhìn nhận riêng của mình và làm rõ căn cứ của cách nhìn nhận đó.
• Tóm tắt lại ý kiến của bản thân, nêu những điểm cần được đồng thuận, nhấn mạnh sự bổ ích của cuộc thảo luận.

Đối với người nghe:

• Nghe trên tinh thần sẵn sàng đưa ra ý kiến hồi đáp để thúc đẩy cuộc thảo luận đạt kết quả tích cực.
• Ghi vắn tắt những điểm cần tranh luận với người nói.
• Nêu và phân tích được ưu, nhược điểm của các ý kiến tham gia thảo luận.

4. Đánh giá sau thảo luận

Sau khi thảo luận, tự đánh giá theo các tiêu chí: Đã nêu được vấn đề có ý kiến khác nhau chưa? Đã thể hiện quan điểm rõ ràng chưa? Đã nắm bắt chính xác ý kiến khác nhau chưa? Đã xác định được điểm đồng thuận chưa? Đã gợi mở vấn đề mới cần tìm hiểu tiếp chưa? Không khí thảo luận có thoải mái, bình đẳng không?

III. Bài nói mẫu

Đề tài: Truyện ngắn không có cốt truyện li kì, hấp dẫn có thể là một truyện hay được không?

(Bối cảnh: Buổi tọa đàm văn chương trong lớp học, có người điều hành, khách mời và khán giả. Dưới đây là phần phát biểu mẫu của một học sinh.)

Phần mở đầu – Nêu vấn đề và các ý kiến khác nhau:

Kính chào thầy/cô và các bạn. Hôm nay tôi xin trình bày quan điểm của mình về vấn đề: Truyện ngắn không có cốt truyện li kì, hấp dẫn có thể là một truyện hay được không?

Đây là một vấn đề có nhiều cách nhìn nhận khác nhau. Có ý kiến cho rằng một truyện ngắn muốn hay thì bắt buộc phải có cốt truyện li kì, hấp dẫn, bởi cốt truyện chính là xương sống của tác phẩm, là yếu tố giữ chân người đọc. Ngược lại, có ý kiến khẳng định truyện ngắn không cần cốt truyện li kì vẫn có thể rất hay, bởi giá trị của truyện không nằm ở sự kiện mà ở chiều sâu cảm xúc và nghệ thuật.

Phần phân tích các ý kiến:

Xét ý kiến thứ nhất, tôi thấy có phần hợp lí. Trong lịch sử văn học, nhiều tác phẩm kinh điển sở hữu cốt truyện hấp dẫn và chính điều đó đã tạo nên sức cuốn hút mạnh mẽ. Tuy nhiên, ý kiến này có nhược điểm là đánh đồng “cốt truyện li kì” với “truyện hay” – nghĩa là coi cốt truyện là tiêu chí duy nhất hoặc quan trọng nhất để đánh giá chất lượng một tác phẩm.

Về ý kiến thứ hai, tôi cho rằng đây là cách nhìn toàn diện hơn. Giá trị của truyện ngắn không chỉ nằm ở cốt truyện mà còn ở nhiều yếu tố khác: ngôn ngữ, giọng điệu, nghệ thuật miêu tả nội tâm, chiều sâu tư tưởng, sức gợi cảm xúc…

Phần trình bày quan điểm cá nhân kèm bằng chứng:

Về vấn đề này, theo ý tôi, truyện ngắn không có cốt truyện li kì, hấp dẫn hoàn toàn có thể là một truyện hay. Tôi xin đưa ra hai bằng chứng.

Bằng chứng thứ nhất là truyện ngắn “Dưới bóng hoàng lan” của Thạch Lam. Tác phẩm này hầu như không có cốt truyện theo nghĩa thông thường – không có xung đột, không có tình huống gay cấn, không có cao trào hay mở nút. Câu chuyện chỉ đơn giản kể về một chàng trai trở về thăm bà, gặp lại cô bạn hàng xóm rồi ra đi. Vậy mà “Dưới bóng hoàng lan” vẫn được đánh giá là một trong những truyện ngắn đặc sắc nhất của Thạch Lam, bởi tác phẩm hấp dẫn ở chỗ khác: giọng văn nhẹ nhàng như một bài thơ trữ tình, nghệ thuật miêu tả tinh tế tâm trạng nhân vật, hình ảnh cây hoàng lan giàu sức biểu tượng, và cảm xúc dịu dàng, thân thương thấm đẫm trong từng câu chữ. Người đọc không bị cuốn theo sự kiện mà bị cuốn theo dòng cảm xúc – và đó chính là một cách “hấp dẫn” khác, sâu lắng hơn.

Bằng chứng thứ hai là truyện ngắn “Một chuyện đùa nho nhỏ” của An-tôn Sê-khốp. Sê-khốp được coi là bậc thầy của loại “truyện không có chuyện.” Trong “Một chuyện đùa nho nhỏ,” cốt truyện rất đơn giản: chàng trai và cô gái trượt tuyết, chàng thì thào “anh yêu em” trong gió, cô không biết ai nói, rồi nhiều năm sau cả hai đều nuối tiếc. Không có sự kiện li kì nào cả. Nhưng tác phẩm lại cực kì sâu sắc ở chiều sâu tâm lí: sự dịch chuyển điểm nhìn tinh vi của người kể chuyện ngôi thứ nhất, “độ vênh” giữa suy đoán và hành động thực tế, hình ảnh biểu tượng “hàng rào cao có đinh nhọn”… Tất cả tạo nên sức ám ảnh và để lại dư âm lâu dài trong lòng người đọc.

Từ hai ví dụ trên, có thể khẳng định: sức hấp dẫn của truyện ngắn không nhất thiết đến từ cốt truyện li kì. Nó có thể đến từ giọng văn, từ nghệ thuật khắc họa nội tâm, từ chiều sâu tư tưởng, từ sức gợi cảm xúc. Những tác phẩm của Thạch Lam, Sê-khốp đã chứng minh rằng “truyện không có chuyện” vẫn có thể là truyện hay – thậm chí là rất hay.

Phần kết – Tìm điểm đồng thuận:

Tất nhiên, tôi không phủ nhận giá trị của cốt truyện hấp dẫn. Một tác phẩm có cốt truyện li kì kết hợp với nghệ thuật viết tài hoa thì đương nhiên rất đáng trân trọng. Điểm tôi muốn nhấn mạnh là: chúng ta không nên lấy cốt truyện làm thước đo duy nhất để đánh giá một truyện ngắn hay hoặc dở. Có nhiều con đường dẫn đến một tác phẩm hay, và “truyện không có cốt truyện li kì” là một trong những con đường ấy.

Tôi tin rằng đây là điểm mà tất cả chúng ta có thể đồng thuận: giá trị của một truyện ngắn nằm ở tổng thể các yếu tố nghệ thuật chứ không chỉ ở riêng cốt truyện. Cảm ơn thầy/cô và các bạn đã lắng nghe.

Gợi ý phản biện và trao đổi

Dưới đây là một số ý kiến có thể nảy sinh trong quá trình thảo luận, giúp học sinh chuẩn bị khả năng phản biện:

Ý kiến phản biện 1: “Nhưng nếu truyện không có cốt truyện hấp dẫn thì làm sao giữ chân người đọc ngay từ đầu? Không phải ai cũng đủ kiên nhẫn đọc truyện ‘không có chuyện’.”

Gợi ý hồi đáp: Đúng là truyện không có cốt truyện li kì đòi hỏi người đọc phải có sự kiên nhẫn và cảm thụ tinh tế hơn. Tuy nhiên, “giữ chân người đọc” không chỉ có một cách. Giọng văn đẹp, cảm xúc chân thành, hình ảnh gợi cảm cũng là những yếu tố giữ chân người đọc rất hiệu quả. Hơn nữa, việc một tác phẩm đòi hỏi người đọc phải chậm lại, cảm nhận sâu hơn – đó cũng chính là giá trị riêng của loại truyện này.

Ý kiến phản biện 2: “Nói ‘truyện không có cốt truyện’ thực ra có chính xác không? Có phải mọi truyện đều có cốt truyện, chỉ là mức độ li kì khác nhau?”

Gợi ý hồi đáp: Đây là một nhận xét rất hay. Thực tế, khi nói “truyện không có cốt truyện” là cách nói quy ước, chỉ loại truyện có cốt truyện đơn giản, xoay quanh những sự kiện bình thường, không có xung đột gay cấn hay tình tiết bất ngờ. Bản thân Thạch Lam, Sê-khốp vẫn có “chuyện” để kể – nhưng “chuyện” ở đây nằm ở dòng cảm xúc, tâm trạng hơn là ở chuỗi sự kiện.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện