Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên (Tản Viên từ Phán sự lục) là một trong 20 truyện thuộc tập Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, được giảng dạy trong chương trình Ngữ văn 10. Bài viết dưới đây giúp các em tóm tắt nội dung, tìm hiểu tác giả, tác phẩm và phân tích chi tiết nhân vật Ngô Tử Văn cùng nghệ thuật đặc sắc của truyện.

I. Tác giả Nguyễn Dữ

Nguyễn Dữ (có sách phiên âm là Nguyễn Tự) chưa rõ năm sinh và năm mất, sống vào khoảng thế kỉ XVI. Ông quê ở xã Đỗ Tùng, huyện Trường Tân (nay thuộc huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương (nay là Thành phố Hải Phòng)).

Nguyễn Dữ xuất thân trong gia đình khoa bảng – cha ông đỗ tiến sĩ đời Lê Thánh Tông. Ông còn là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm – một trong những danh nhân văn hóa lớn của Việt Nam. Nguyễn Dữ từng đi thi, đỗ cử nhân thời Lê – Mạc và ra làm quan, nhưng chưa đầy một năm đã từ quan, lui về ẩn dật trọn đời.

Việc sớm từ quan ẩn dật cho thấy quan điểm sống “lánh đục về trong” của Nguyễn Dữ – một lựa chọn phổ biến trong giới trí thức đương thời trước thực trạng xã hội nhiều bất công, rối ren.

II. Tác phẩm

1. Truyền kì mạn lục

Truyền kì mạn lục (nghĩa là “Ghi chép tùy hứng những chuyện kì lạ”) là tập truyện được Nguyễn Dữ sáng tác vào khoảng nửa đầu thế kỉ XVI, viết bằng chữ Hán.

Tác phẩm gồm 20 truyện, với hình thức văn xuôi xen lẫn thơ, ca, từ, biền văn; cuối mỗi truyện đều có lời bình của tác giả.

Về thể loại, Truyền kì mạn lục thuộc thể loại truyền kì – một thể loại văn xuôi tự sự thời trung đại, phản ánh hiện thực thông qua những yếu tố kì lạ, hoang đường. Tuy dùng yếu tố kì ảo làm phương thức sáng tác, tác phẩm vẫn mang đậm chất hiện thực, phản ánh khát vọng phá bỏ bất công, ngang trái và vươn lên tìm hạnh phúc của con người Việt Nam cuối thế kỉ XV – đầu thế kỉ XVI.

Giá trị nội dung của Truyền kì mạn lục thể hiện ở nhiều phương diện: là tiếng nói phê phán hiện thực xã hội; cảm thông và bênh vực những con người nhỏ bé với số phận bi thảm, đặc biệt là người phụ nữ; thể hiện tinh thần dân tộc, niềm tự hào về nhân tài và văn hóa nước Việt; đề cao đạo đức nhân hậu, thủy chung; đồng thời khẳng định quan điểm sống “lánh đục về trong” của lớp trí thức ẩn dật đương thời.

Giá trị nghệ thuật của tác phẩm được Vũ Khâm Lân (thế kỉ XVII) khen tặng là “thiên cổ kì bút” (bút pháp kì lạ nghìn đời). Truyền kì mạn lục được đánh giá là đỉnh cao của thể loại truyền kì Việt Nam thời trung đại.

2. Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên

Xuất xứ: Là một trong 20 truyện của Truyền kì mạn lục, thuộc nhóm truyện viết về đề tài Nho sĩ.

Giải thích nhan đề: “Tản Viên từ Phán sự lục” nghĩa là ghi chép về chức Phán sự ở đền Tản Viên. Đền Tản Viên là đền thờ Tản Viên Sơn Thánh – một trong bốn vị thần bất tử (Tứ bất tử) trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nay thuộc huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội. Phán sự là chức quan trông coi việc xử án thời xưa.

Bố cục gồm 3 phần:

Phần 1: Giới thiệu nhân vật Ngô Tử Văn và hành động dũng cảm đốt đền.

Phần 2: Hành động cứng cỏi, kiên quyết đấu tranh, vạch mặt gian tà của Tử Văn – chiến thắng cái xấu, cái ác.

Phần 3: Ngô Tử Văn nhận chức Phán sự đền Tản Viên và lời bình của tác giả.

III. Tóm tắt Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên

Ngô Tử Văn tên là Soạn, người huyện Yên Dũng, đất Lạng Giang, vốn tính khảng khái, cương trực, thấy sự gian tà không chịu được. Trong làng có ngôi đền bị hồn ma viên tướng giặc phương Bắc là Bách hộ họ Thôi chiếm giữ, hắn giả mạo danh Thổ công, hưng yêu tác quái làm hại dân lành. Tử Văn tức giận, tắm gội sạch sẽ, khấn trời rồi châm lửa đốt đền. Mọi người đều lo sợ thay cho chàng, nhưng chàng vẫn vung tay không cần gì cả.

Sau khi đốt đền, Tử Văn thấy trong người khó chịu, nổi cơn sốt nóng sốt rét. Trong cơn sốt, hồn ma viên tướng giặc đội mũ trụ hiện đến đe dọa, đòi Tử Văn dựng trả ngôi đền, nhưng Tử Văn mặc kệ, ngồi ngất ngưởng tự nhiên. Chiều tối, Thổ công thật sự – một ông già áo vải mũ đen, phong độ nhàn nhã – đến tỏ lời mừng và kể lại sự tình: ông vốn là Ngự sử đại phu từ đời Lý Nam Đế, được phong làm Thổ công ở đây, giúp dân đã hơn nghìn năm, nhưng gần đây bị hồn ma tướng giặc đánh đuổi, phải nương tựa ở đền Tản Viên. Thổ công dặn Tử Văn cách đối phó khi bị xử kiện dưới âm phủ.

Đêm đến, Tử Văn bị hai tên quỷ sứ bắt giải xuống Minh ti. Quang cảnh âm phủ vô cùng rùng rợn với thành sắt cao vọi, sông rộng, cầu dài nghìn bước, gió tanh sóng xám, quỷ Dạ Xoa mắt xanh tóc đỏ. Tử Văn kêu to rằng mình là kẻ sĩ ngay thẳng, không có tội. Diêm Vương nghe lời tố cáo của hồn ma tướng giặc mà trách mắng Tử Văn. Nhưng Tử Văn tâu trình đầu đuôi như lời Thổ công dặn, thái độ cứng cỏi, không chịu nhún nhường. Hai bên cãi cọ mãi không phân phải trái. Tử Văn xin đưa tư giấy đến đền Tản Viên để chứng thực. Lúc này, hồn ma tướng giặc mới tỏ ra lo sợ, giả vờ xin giảm án cho Tử Văn. Diêm Vương sai người đến đền Tản Viên kiểm chứng, quả đúng như lời Tử Văn. Diêm Vương cả giận, sai bỏ hồn ma tướng giặc vào ngục Cửu U, truyền cho Tử Văn được hưởng phần cúng tế và sai lính đưa chàng về.

Tử Văn về đến nhà, té ra đã chết hai ngày. Sau đó một tháng, Thổ công đến bảo đền Tản Viên đang khuyết chân Phán sự, đã tiến cử Tử Văn và được Thánh Tản đồng ý. Tử Văn vui vẻ nhận lời, thu xếp việc nhà rồi không bệnh mà mất. Về sau, có người quen biết trông thấy Tử Văn ngồi trên xe quan Phán sự trong sương mù, oai phong lẫm liệt.

IV. Phân tích chi tiết

1. Người kể chuyện và cách mở đầu

Truyện được kể theo ngôi thứ ba – người kể không trực tiếp tham gia câu chuyện mà đứng bên ngoài quan sát và đánh giá khách quan về nhân vật và diễn biến sự việc.

Cách giới thiệu nhân vật ở đầu truyện mang đặc trưng của văn học trung đại: trực tiếp, ngắn gọn, nêu rõ tên họ, quê quán và tính cách nhân vật. Lối mở đầu này vẫn chưa thoát khỏi phương pháp kể chuyện truyền thống của văn học dân gian, nhưng ngay lập tức tạo ấn tượng ban đầu về một con người cương trực, khảng khái.

2. Hình tượng nhân vật Ngô Tử Văn

a. Giới thiệu nhân vật

Ngô Tử Văn được giới thiệu bằng những nét khái quát nhưng ấn tượng: tên là Soạn, người huyện Yên Dũng đất Lạng Giang, “vốn khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được, vùng Bắc người ta vẫn khen là một người cương trực.” Những từ ngữ mang tính khẳng định cao độ như “vốn”, “vẫn khen” cho thấy tính cương trực của Tử Văn không phải nhất thời mà là bản chất con người, được cộng đồng công nhận.

b. Hành động đốt đền

Nguyên nhân đốt đền: Tử Văn tức giận trước sự tác oai tác quái của hồn ma viên tướng giặc họ Thôi. Hành động đốt đền xuất phát từ mong muốn trừ hại cho nhân dân, mang lại cuộc sống bình yên.

Trước khi đốt đền, Tử Văn “tắm gội sạch sẽ, khấn trời” rồi mới châm lửa. Chi tiết này cho thấy hành động của chàng không phải là sự nóng nảy bồng bột mà mang tính chất chính nghĩa, có ý thức: tắm gội sạch sẽ để thể hiện lòng thành kính, khấn trời để trời chứng giám cho hành động chính đáng của mình.

Phản ứng của mọi người xung quanh là “lắc đầu lè lưỡi, lo sợ thay cho Tử Văn”, nhưng chàng “vẫn vung tay không cần gì cả.” Sự đối lập giữa thái độ lo sợ của mọi người và sự quyết đoán của Tử Văn càng tô đậm tính cách dũng cảm, cương trực, dám làm dám chịu của nhân vật.

Hành động đốt đền không chỉ thể hiện tính cương trực, dũng cảm vì dân trừ bạo mà còn mang ý nghĩa sâu xa hơn: tinh thần dân tộc. Hồn ma viên tướng giặc phương Bắc chiếm đền của Thổ công nước Việt – đó là hành động “sống cướp nước, chết cướp đền”. Đốt đền tà là bảo vệ thổ thần nước Việt, bảo vệ chủ quyền thiêng liêng trên cả cõi thực lẫn cõi linh.

c. Cuộc đối đầu với hồn ma tướng giặc và cuộc gặp gỡ Thổ công

Sau khi đốt đền, Tử Văn bị sốt nặng. Trong cơn sốt, hai nhân vật từ thế giới siêu nhiên lần lượt xuất hiện, tạo nên hai cuộc gặp gỡ đối lập nhau.

Cuộc đối mặt với hồn ma tướng giặc: Viên Bách hộ họ Thôi đội mũ trụ, ăn mặc như người phương Bắc, tự xưng là cư sĩ, dùng lời lẽ vừa mềm mỏng vừa đe dọa để buộc Tử Văn dựng lại đền. Trước sự đe dọa ấy, Tử Văn “mặc kệ, vẫn cứ ngồi ngất ngưởng tự nhiên.” Thái độ điềm nhiên, không chút sợ hãi trước hung thần cho thấy bản lĩnh phi thường của một kẻ sĩ chính trực.

Cuộc gặp gỡ Thổ công: Vị Thổ công thật sự hiện ra – một ông già áo vải mũ đen, phong độ nhàn nhã, nói năng khiêm tốn. Hình ảnh đối lập hoàn toàn với sự khôi ngô, hung hãn của hồn ma tướng giặc. Thổ công kể lại nỗi oan ức của mình: vốn là Ngự sử đại phu đời Lý Nam Đế, được phong giúp dân hơn nghìn năm nhưng bị hồn ma tướng giặc đánh đuổi, phải nương tựa đền Tản Viên. Đáng chú ý, khi nghe chuyện, Tử Văn không vội tin mà còn “căn vặn” Thổ công: “Hắn có thực là tay hung hãn, có thể gieo vạ cho tôi không?” Điều này cho thấy Tử Văn là người thận trọng, sáng suốt chứ không phải liều lĩnh mù quáng.

Thổ công chính là nạn nhân của hồn ma tướng giặc, và qua lời kể của ông, sự bạo tàn, gian trá của tên giặc được tô đậm thêm. Đồng thời, Thổ công trở thành đồng minh quan trọng, giúp Tử Văn nắm được sự thật và chuẩn bị kế sách cho cuộc đối chất dưới âm phủ.

d. Cuộc xử kiện dưới Minh ti

Đây là phần trung tâm và gay cấn nhất của truyện. Tử Văn bị hai tên quỷ sứ bắt giải xuống âm phủ. Quang cảnh Minh ti được miêu tả bằng hàng loạt hình ảnh kì ảo, rùng rợn: thành sắt cao vọi mấy chục trượng, sông rộng cầu dài nghìn bước, gió tanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương, quỷ Dạ Xoa mắt xanh tóc đỏ… Tất cả tạo nên một không gian đe dọa, nhằm khuất phục ý chí của người bị xét xử.

Nhưng trước cảnh tượng ấy, Tử Văn vẫn gan dạ, kêu to rằng mình là “kẻ sĩ ngay thẳng ở trần gian”, đòi được nói rõ tội trạng. Thái độ ấy chứng tỏ chàng không hề nhụt chí hay run rẩy trước cảnh địa ngục, ma quỷ.

Diễn biến cuộc xử kiện qua hai chặng:

Chặng 1: Hồn ma tướng giặc tố cáo Tử Văn trước Diêm Vương. Diêm Vương nghe lời tố cáo, trách mắng Tử Văn nặng nề. Tử Văn tâu trình đầu đuôi như lời Thổ công dặn, thái độ “rất cứng cỏi, không chịu nhún nhường chút nào.” Đây là điểm đáng khâm phục nhất: đứng trước Diêm Vương – đấng quyền uy tối cao ở cõi âm – Tử Văn vẫn giữ vững lập trường, đấu tranh đến cùng cho lẽ phải.

Chặng 2: Hai bên cãi cọ không phân phải trái. Tử Văn xin đưa tư giấy đến đền Tản Viên để chứng thực. Lập tức, hồn ma tướng giặc lộ rõ bản chất: từ chỗ hung hăng tố cáo chuyển sang lo sợ, giả vờ đạo đức, xin giảm án cho Tử Văn. Thái độ thay đổi đột ngột này chính là bằng chứng rõ ràng nhất cho sự gian trá của hắn, đồng thời cũng là bước ngoặt xoay chuyển tình thế cuộc xử án.

Kết quả: Diêm Vương sai người đến đền Tản Viên kiểm chứng, quả đúng như lời Tử Văn. Hồn ma tướng giặc bị bỏ vào ngục Cửu U, Tử Văn được minh oan và trở về dương gian.

Các yếu tố góp phần làm nên chiến thắng của Tử Văn gồm: sự giúp đỡ của Thổ công (cung cấp thông tin, dặn dò cách đối phó) và sự chính trực, quyết liệt đấu tranh đến cùng của bản thân Tử Văn. Trong đó, yếu tố quyết định chính là sự cứng cỏi, niềm tin vào lẽ phải của Ngô Tử Văn – nếu chàng không đủ bản lĩnh để đứng vững trước Diêm Vương thì mọi sự trợ giúp bên ngoài đều vô nghĩa.

e. Ngô Tử Văn nhận chức Phán sự đền Tản Viên

Bằng sự dũng cảm và chính nghĩa, Tử Văn đã làm được ba điều lớn lao: diệt trừ tai họa do hồn ma tướng giặc gây ra, đem lại bình an cho nhân dân; làm sáng tỏ nỗi oan ức, phục hồi danh vị cho Thổ công nước Việt; và trở thành người giữ gìn công lý ở đền Tản Viên – biểu tượng của chính nghĩa được bất tử hóa.

Thổ công tiến cử Tử Văn vào chức Phán sự, và Tử Văn “vui vẻ nhận lời.” Sự vui vẻ ấy không phải vì ham danh lợi mà vì Tử Văn hiểu rằng ở vị trí ấy, chàng có thể tiếp tục giữ gìn công lý, bảo vệ lẽ phải – đúng với bản chất con người mình.

Chi tiết người đi đường nhìn thấy Tử Văn ngồi trên “xe quan Phán sự” và người đời sau truyền nhau về “nhà quan Phán sự” mang ý nghĩa sâu sắc: con người sống và hành động vì lẽ phải, vì chính nghĩa sẽ được lưu danh muôn đời. Đây cũng là ước mơ của nhân dân về công lý và là tấm gương sáng về sự cương trực, lòng dũng cảm.

3. Thế giới hư cấu nghệ thuật trong tác phẩm

Trong Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên, Nguyễn Dữ đã kết hợp thành công yếu tố “kì” và yếu tố “thực”, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho tác phẩm.

Yếu tố kì ảo thể hiện ở sự xuất hiện của thế giới âm cung với hồn ma, bóng quỷ, cảnh vật khác thường; chuyện người chết đi sống lại, từ dương gian đến địa phủ rồi lại trở về cõi trần. Truyện có hai không gian kì ảo nổi bật: không gian giấc mơ (nơi Tử Văn gặp hồn ma tướng giặc và Thổ công) và không gian Minh ti (với sông rộng, cầu dài, gió tanh sóng xám, ngục Cửu U). Yếu tố kì ảo là biện pháp nghệ thuật đặc trưng của thể loại truyền kì, làm tăng tính hấp dẫn, li kì cho câu chuyện.

Yếu tố hiện thực thể hiện ở cách dẫn người, dẫn việc cụ thể đến cả họ tên, quê quán, thời gian, địa điểm: “Ngô Tử Văn tên là Soạn, người huyện Yên Dũng, đất Lạng Giang”, “Năm Giáp Ngọ, có người ở thành Đông Quan vốn quen biết với Tử Văn”… Yếu tố hiện thực làm tăng tính xác thực, khiến câu chuyện kì ảo trở nên đáng tin hơn, đồng thời mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.

Sự kết hợp kì – thực tạo nên chủ đề tác phẩm: niềm tin của tác giả rằng chính nghĩa sẽ thắng cường bạo, gian tà, đồng thời gửi gắm thông điệp đẩy lùi mê tín dị đoan, đề cao sức mạnh của lẽ phải và con người chính trực.

4. Lời bình cuối truyện và quan niệm về kẻ sĩ

Cuối truyện, Nguyễn Dữ viết lời bình: “Than ôi! Người ta thường nói: ‘Cứng quá thì gãy’. Kẻ sĩ chỉ lo không cứng cỏi được, còn gãy hay không là việc của trời. Sao lại đoán trước là sẽ gãy mà chịu đổi cứng ra mềm?”

Lời bình thể hiện rõ quan niệm của Nguyễn Dữ về kẻ sĩ: đã là kẻ sĩ ở đời thì cần phải cứng cỏi, rắn rỏi, giữ vững tinh thần để đương đầu với khó khăn thử thách. Ông khẳng định nhân cách kẻ sĩ được thể hiện ở ý chí, tinh thần dám đấu tranh, không màng được mất, thắng thua bởi đó là “việc trời” – điều nằm ngoài tầm kiểm soát của con người.

Đặt trong bối cảnh xã hội đương thời – thời kì nhiều bất công, ngang trái – lời bình của Nguyễn Dữ mang tính chất cổ vũ, khích lệ giới trí thức: hãy giữ vững khí tiết, dám đứng lên chống lại cái ác, cái xấu mà không sợ hậu quả.

Theo quan niệm hiện đại, không phải lúc nào cũng nên “cứng” mà cần biết mềm dẻo, khôn khéo để xử lý mọi tình huống đạt hiệu quả tốt nhất. Tuy nhiên, tinh thần cốt lõi vẫn không thay đổi: luôn giữ thái độ trong sạch, làm bất cứ việc gì đều hướng đến lẽ phải và quyền lợi không chỉ của bản thân mà còn của cộng đồng.

V. Tổng kết

Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên là một tác phẩm tiêu biểu của Truyền kì mạn lục, kết hợp nhuần nhuyễn yếu tố kì ảo và hiện thực để khắc họa hình tượng Ngô Tử Văn – một kẻ sĩ cương trực, dũng cảm, dám đấu tranh chống lại cái ác đến cùng. Qua tác phẩm, Nguyễn Dữ gửi gắm niềm tin vào sức mạnh của chính nghĩa, đề cao nhân cách kẻ sĩ và thể hiện tinh thần dân tộc sâu sắc. Truyện vừa hấp dẫn bởi cốt truyện li kì, vừa giàu ý nghĩa nhân văn và giá trị giáo dục, xứng đáng với danh hiệu “thiên cổ kì bút” mà người đời đã dành tặng.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện