I. Bài luận về bản thân là gì?

Bài luận về bản thân là kiểu bài nghị luận trong đó người viết trình bày quan điểm riêng về bản thân mình, sử dụng bằng chứng là những trải nghiệm có thực để thuyết phục và thu hút người đọc. Bài luận về bản thân thể hiện rõ cá tính, thiên hướng, lựa chọn, niềm tin và quan điểm riêng của người viết.

Bài luận về bản thân được ứng dụng rộng rãi trong đời sống: viết thư xin việc, xin học bổng du học, ứng cử vào một vị trí trong câu lạc bộ hay tổ chức, hoặc đơn giản là chia sẻ một bài học mà bản thân đã đúc rút được từ cuộc sống.

II. So sánh bài luận về bản thân và bài nghị luận về vấn đề xã hội

Bài luận về bản thân có nhiều điểm chung với bài nghị luận về vấn đề xã hội: đều cần có quan điểm rõ ràng, hệ thống luận điểm logic, lí lẽ và bằng chứng thuyết phục. Tuy nhiên, điểm khác biệt quan trọng nhất nằm ở hai yếu tố:

Thứ nhất, bằng chứng trong bài luận về bản thân là những trải nghiệm có thực của chính người viết, không phải dẫn chứng từ sách vở, số liệu hay ý kiến chuyên gia như trong bài nghị luận xã hội.

Thứ hai, bài luận về bản thân phải thể hiện được phong cách, cá tính, giọng điệu riêng của người viết. Người đọc qua bài viết cần hình dung được câu chuyện, quan điểm và giá trị riêng của người viết.

III. Cấu trúc bài luận về bản thân

Bài luận về bản thân thường có cấu trúc 3 phần:

Mở bài: Trình bày trực tiếp mục đích của bài luận hoặc nêu thông điệp chính của bản thân. Có thể sử dụng một trích dẫn, một câu hỏi gợi mở hoặc một tình huống bất ngờ để thu hút sự chú ý của người đọc ngay từ đầu.

Thân bài: Triển khai các luận điểm, trình bày những suy nghĩ, đúc rút về cuộc sống từ những trải nghiệm có thực của mình. Tùy vào mục đích, phần thân bài có thể triển khai theo nhiều cách:

• Thể hiện suy nghĩ, đúc rút từ những sự kiện có thực đã trải qua. Các sự kiện có thể sắp xếp theo trật tự thời gian hoặc theo mạch suy ngẫm. Ví dụ: trong “Hãy đam mê, hãy dại khờ”, Steve Jobs sắp xếp theo trật tự thời gian; trong “Một đời như kẻ tìm đường”, Phan Văn Trường chọn lọc và tổ chức các sự kiện xoay quanh mạch suy ngẫm về hành trình lựa chọn.
• Làm rõ điểm mạnh, điểm yếu của bản thân dựa trên bằng chứng xác thực, đáng tin cậy. Các ý có thể sắp xếp theo trình tự logic và trình bày dàn ý dưới dạng sơ đồ.

Kết bài: Nhắc lại những điểm chính trong bài viết, nêu lên suy ngẫm và bài học từ trải nghiệm của bản thân, kêu gọi hành động hoặc gợi mở suy nghĩ cho người đọc.

Phân tích bài viết tham khảo

Bài viết được triển khai theo bảy bước:

1. Mở đầu bằng một trích dẫn – câu nói về việc sống mỗi ngày như thể đó là ngày cuối cùng, gây ấn tượng mạnh và dẫn thẳng vào vấn đề.
2. Thể hiện quan điểm riêng – tác giả kể về thói quen soi gương tự hỏi mình mỗi sáng suốt ba mươi ba năm, cho thấy đó không phải câu nói suông mà đã thành nguyên tắc sống.
3. Trình bày thông điệp chính – ý thức rằng mình sẽ chết là công cụ quan trọng nhất để đưa ra những lựa chọn lớn, bởi khi đối diện cái chết, mọi kì vọng, nỗi sợ hãi hay xấu hổ đều biến mất, chỉ còn lại điều thực sự quan trọng.
4. Kể lại trải nghiệm cá nhân – lần được chẩn đoán ung thư tuyến tuỵ, quá trình làm sinh thiết và kết quả bất ngờ.
5. Bộc lộ tình cảm, cảm xúc trước trải nghiệm ấy, thừa nhận đó là lần gần nhất mình đối diện với cái chết.
6. Suy ngẫm, bàn luận – không ai thoát khỏi cái chết; cái chết xoá bỏ cái cũ để dọn đường cho cái mới.
7. Nêu quan điểm sống và kêu gọi hành động – thời gian là hữu hạn nên đừng sống cuộc đời của người khác, đừng để tiếng ồn của kẻ khác lấn át tiếng nói bên trong, hãy đi theo sự mách bảo của trái tim; kết lại bằng dòng chữ ở bìa sau cuốn sách gối đầu giường thời trẻ, cũng chính là nhan đề bài viết.

Điều rút ra: bài viết mở và kết đều bằng một trích dẫn, tạo kết cấu vòng tròn. Mạch triển khai đi từ trải nghiệm riêng đến chiêm nghiệm chung rồi tới lời khuyên, nhờ đó người viết bộc lộ được bản thân qua cách nghĩ và cách sống chứ không phải bằng việc kể thành tích.

Trả lời câu hỏi

Câu 1. Thông điệp của bài viết là gì?

Thông điệp gồm hai ý gắn bó với nhau:

• Đời người là hữu hạn. Ý thức thường trực về cái chết không khiến ta bi quan, trái lại giúp ta nhận ra điều gì thực sự quan trọng và dám đưa ra những lựa chọn lớn của đời mình.
• Hãy sống cuộc đời của chính mình. Đừng lãng phí thời gian để sống cuộc đời của người khác, đừng để tiếng nói của người khác lấn át tiếng nói bên trong, hãy can đảm đi theo sự mách bảo của trái tim và trực giác.

Cả hai được cô đọng trong lời kết cũng là nhan đề bài viết: hãy đam mê, hãy dại khờ.

Câu 2. Những yếu tố nào tạo nên sức thuyết phục của bài viết?

• Trải nghiệm cá nhân có thật, đặc biệt là lần đối diện với cái chết, khiến người viết có đủ tư cách để nói về vấn đề này.
• Cách mở đầu và kết thúc bằng trích dẫn: mở bài gây chú ý ngay, kết bài đọng lại lâu và tạo kết cấu vòng tròn.
• Sự kết hợp giữa tự sự, biểu cảm và nghị luận: kể chuyện của mình, bộc lộ cảm xúc, rồi rút ra chiêm nghiệm – người đọc được dẫn dắt tự nhiên thay vì bị thuyết giảng.
• Lí lẽ giản dị nhưng chạm vào sự thật ai cũng phải thừa nhận: không ai muốn chết, nhưng cái chết là điểm đến của tất cả. Cách diễn đạt giàu hình ảnh, coi cái chết như phát minh vĩ đại nhất của sự sống, khiến vấn đề nặng nề trở nên dễ tiếp nhận.
• Giọng điệu chân thành, khiêm tốn: tác giả không giấu nỗi ám ảnh của mình, còn xin lỗi vì có thể làm người nghe hoang mang.
• Hướng đến đối tượng cụ thể là những sinh viên sắp tốt nghiệp, xưng “tôi” – “bạn”, kết bằng một loạt câu cầu khiến có sức kêu gọi hành động.

Câu 3. Những lời kể về các trải nghiệm cá nhân của tác giả đóng vai trò gì trong bài viết?

• Là bằng chứng thuyết phục nhất cho thông điệp: những điều tác giả nói không phải lí thuyết mà là điều ông đã sống qua.
• Là phương tiện để tác giả bộc lộ bản thân – cách nghĩ, thái độ sống, bản lĩnh trước nghịch cảnh. Đây chính là yêu cầu cốt lõi của một bài luận về bản thân: cho người đọc thấy mình là ai qua trải nghiệm, chứ không phải qua lời tự khen.
• Tạo mạch cảm xúc cuốn hút, khiến người đọc theo dõi liên tục từ lúc nhận chẩn đoán, làm sinh thiết đến kết quả bất ngờ.
• Làm cầu nối giữa thông điệp nêu ở đầu bài và lời kêu gọi ở cuối bài: từ câu chuyện riêng, tác giả nâng lên thành chiêm nghiệm chung về lẽ sống.
• Rút ngắn khoảng cách giữa một người nổi tiếng và người nghe, tạo sự đồng cảm.

IV. Hướng dẫn viết bài luận về bản thân theo từng bước

Bước 1: Chuẩn bị viết

Trước khi viết, cần thực hiện hai việc quan trọng:

Huy động trải nghiệm: Trải nghiệm nào trong cuộc sống là đáng nhớ và có ý nghĩa đối với mình? Trải nghiệm đó giúp mình nhận ra điều gì về bản thân và cuộc sống? Mình đã thay đổi như thế nào sau trải nghiệm đó? (Bài luận có thể không kể lại cụ thể trải nghiệm, nhưng những câu hỏi này sẽ gợi ý cho cách lựa chọn giọng điệu và hướng triển khai phù hợp.)

Suy nghĩ về bản thân: Quan niệm sống của mình là gì? Đâu là giá trị mà mình muốn theo đuổi? Thế mạnh và điểm yếu của mình là gì? Hãy tóm tắt những thông tin đó dưới dạng các từ khóa.

Nếu viết bài luận để xin việc, ứng cử hay xin học bổng, cần thêm các bước sau: xác định người đọc duyệt hồ sơ là ai và nguyện vọng của mình là gì; suy nghĩ về những phẩm chất, năng lực xứng đáng để đáp ứng nguyện vọng; tập trung vào những phẩm chất, năng lực quan yếu đối với công việc hay vị trí mình đang muốn nhắm đến; có thể nêu một số điểm yếu cần khắc phục và cam kết gửi đến người đọc.

Bước 2: Tìm ý và lập dàn ý

Từ những gợi ý ở phần chuẩn bị, xác định các ý cơ bản sẽ sử dụng. Sau đó, chọn một ý tưởng mà mình tâm đắc và hứng thú nhất làm chủ đề cho bài viết. Chủ đề bài viết thường được cô đọng thành một thông điệp ngắn, thể hiện rõ quan điểm, góc nhìn, phát hiện riêng của người viết về bản thân và cuộc sống. Ví dụ: “Lựa chọn để trở thành chính mình”, “Triết lí của tôi về một cuộc sống hạnh phúc”…

Sắp xếp các luận điểm, bằng chứng, lí lẽ theo trật tự logic, đảm bảo giúp người đọc dễ dàng nắm bắt ý tưởng và thông điệp chính.

Dàn ý mẫu – Thư ứng cử vào vị trí trưởng ban truyền thông:

Mở bài: Giới thiệu bản thân, nêu nguyện vọng ứng cử và thông điệp chính.

Thân bài:

• Điểm mạnh thứ nhất – Năng lực tổ chức: đã tổ chức sự kiện hội chợ từ thiện, tổ chức sự kiện Giờ Trái Đất.
• Điểm mạnh thứ hai – Kĩ năng truyền thông: đạt Giải Nhì cuộc thi Phóng viên tương lai (báo Hoa học trò), Giải Ba cuộc thi hùng biện của trường.
• Điều tôi có thể đóng góp cho tổ chức: xây dựng kế hoạch truyền thông, chia sẻ kĩ năng truyền thông cho các thành viên.

Kết bài: Nhắc lại điểm chính, nêu cam kết và kêu gọi ủng hộ.

Bước 3: Viết bài

Khi viết, cần lưu ý những điểm sau:

Lựa chọn văn phong: Bài luận về bản thân cần thể hiện rõ nét cá tính của người viết và gây ấn tượng với người đọc. Hãy hình dung mình đang đối thoại với độc giả, suy nghĩ về cảm xúc mình muốn truyền tải để lựa chọn văn phong cho phù hợp (bay bổng hay giản dị, nghiêm trang hay hài hước, chú trọng tính logic hay ưu tiên cho tình cảm…). Ví dụ: Steve Jobs sử dụng văn phong dí dỏm, hài hước, còn Phan Văn Trường lựa chọn giọng điệu tâm tình, thân mật.

Sử dụng yếu tố tự sự và biểu cảm: Kể lại trải nghiệm có thực để tăng tính chân thực, hấp dẫn. Bộc lộ cảm xúc, suy ngẫm của bản thân để tác động vào tưởng tượng và cảm xúc của người đọc, tăng sức thuyết phục cho quan điểm.

Sử dụng biện pháp tu từ: Có thể sử dụng linh hoạt so sánh, ẩn dụ, điệp ngữ… để gia tăng sức hấp dẫn của bài viết.

Bước 4: Chỉnh sửa, hoàn thiện

Đọc lại bài viết và đối chiếu với yêu cầu của kiểu bài và dàn ý đã lập. Kiểm tra theo các tiêu chí:

• Bài viết có thể hiện rõ quan điểm, phát hiện riêng của mình về cuộc sống không?
• Qua bài viết, người đọc có thể hình dung ra cụ thể câu chuyện, quan điểm và giá trị riêng của mình không?
• Bài viết đã được tổ chức một cách chặt chẽ, mạch lạc chưa?
• Văn phong có thể hiện được cá tính, giọng điệu riêng không?
• Các yếu tố tự sự, biểu cảm, biện pháp tu từ đã được sử dụng hợp lí chưa?

V. Bài viết mẫu

Đề bài

Viết bài luận về bản thân để chia sẻ một bài học mà bạn đã lĩnh hội được trong cuộc sống.

Bài viết

Vấp ngã không phải là thất bại – đó là cách tôi học đứng dậy

Có một câu nói mà tôi luôn ghi nhớ: “Thành công không phải là không bao giờ thất bại, mà là không bao giờ bỏ cuộc.” Câu nói ấy đã đến với tôi vào đúng thời điểm tôi cần nó nhất – khi tôi mười lăm tuổi, đứng trước một bài học lớn đầu tiên của cuộc đời.

Năm lớp 10, tôi thi vào đội tuyển Văn của trường. Đó là ước mơ lớn nhất của tôi khi ấy – tôi yêu văn chương từ nhỏ, từng đạt giải trong nhiều cuộc thi viết ở cấp huyện, và tin rằng mình hoàn toàn có thể trở thành một thành viên của đội tuyển. Tôi ôn luyện suốt hai tháng hè, đọc hàng chục cuốn sách, viết đi viết lại hàng loạt bài nghị luận. Trong đầu tôi, kết quả đã được vẽ sẵn: tôi sẽ đỗ, sẽ được khoác lên mình chiếc áo đội tuyển, sẽ khiến cha mẹ tự hào.

Nhưng kết quả thực tế lại hoàn toàn khác. Tôi trượt. Không phải trượt sát nút hay thiếu một chút may mắn – tôi xếp gần cuối danh sách. Cảm giác lúc đó giống như bị ai đổ một xô nước lạnh vào người giữa mùa đông: tê dại, không tin nổi, rồi xấu hổ. Tôi không dám nhìn mặt thầy cô, không dám gặp bạn bè, và suốt một tuần liền, tôi không muốn cầm bút viết bất cứ điều gì.

Mẹ tôi không nói nhiều. Bà chỉ để lên bàn học của tôi một cuốn sổ nhỏ và dòng chữ: “Con viết đi, viết bất cứ thứ gì con muốn.” Tôi không viết ngay. Nhưng ba ngày sau, vào một đêm mất ngủ, tôi mở cuốn sổ ra và bắt đầu viết. Tôi viết về sự thất vọng, về cảm giác xấu hổ, về nỗi sợ rằng mình không giỏi như mình tưởng. Tôi viết không phải để ai đọc, mà viết cho chính mình. Và kì lạ thay, càng viết tôi càng thấy nhẹ lòng. Những cảm xúc nặng nề dần được tháo gỡ qua từng dòng chữ.

Sau đó, tôi đọc lại bài thi của mình và so sánh với đáp án. Tôi nhận ra vấn đề: bài viết của tôi thiếu chiều sâu phân tích, quá chú trọng vào cảm xúc mà thiếu lập luận chặt chẽ. Tôi đã viết bằng trái tim nhưng quên rằng một bài văn hay cần cả trái tim lẫn lí trí. Đó là bài học đầu tiên tôi rút ra: thất bại không đáng sợ nếu mình dám nhìn thẳng vào nó để hiểu mình đã sai ở đâu.

Tôi bắt đầu lại từ đầu. Lần này, tôi không chỉ đọc sách mà còn tập phân tích, tập lập luận, tập nhìn mọi vấn đề từ nhiều góc độ. Tôi nhờ thầy giáo chấm bài và góp ý, dù mỗi lần nhận lại bài đầy gạch đỏ, tôi vẫn thấy chạnh lòng. Nhưng tôi hiểu rằng mỗi vết gạch đỏ là một bài học, và mỗi lần sửa lại là một bước tiến.

Một năm sau, tôi thi lại. Lần này, tôi đỗ – không phải đứng đầu, nhưng đỗ. Niềm vui lúc ấy khác hẳn với niềm vui mà tôi từng tưởng tượng: nó không rực rỡ và ồn ào, mà lặng lẽ và sâu lắng, giống như cảm giác sau một hành trình dài cuối cùng cũng nhìn thấy đích đến. Tôi vui không phải vì đỗ, mà vì tôi biết mình đã không bỏ cuộc.

Nhìn lại, tôi nhận ra rằng lần trượt năm lớp 10 là một trong những điều tốt đẹp nhất đã xảy ra với tôi. Nó dạy tôi ba bài học mà không cuốn sách nào dạy được. Thứ nhất, vấp ngã không phải là thất bại – từ bỏ sau khi vấp ngã mới là thất bại thực sự. Thứ hai, mỗi lần thất bại là một cơ hội để hiểu mình rõ hơn, để biết mình thiếu gì và cần bổ sung gì. Thứ ba, sự kiên trì không phải là cố chấp lặp lại cách cũ, mà là dám thay đổi cách tiếp cận để đạt được mục tiêu.

Bây giờ, mỗi khi gặp khó khăn hay thất bại trong bất cứ việc gì, tôi không còn hoảng sợ hay chán nản như trước. Tôi tự nhắc mình: hãy nhìn thẳng vào nó, tìm hiểu nguyên nhân, rồi bắt đầu lại. Cuộc sống không bao giờ hết những thử thách, nhưng chính cách chúng ta đối mặt với thử thách mới định nghĩa chúng ta là ai.

Tôi tin rằng mỗi người trong chúng ta đều có thể biến vấp ngã thành bàn đạp, biến thất bại thành bài học quý giá. Điều quan trọng không phải là bạn ngã bao nhiêu lần, mà là bạn có đứng dậy hay không.

Phân tích bài viết mẫu

Bài viết trên đáp ứng các yêu cầu của kiểu bài luận về bản thân:

Về mở bài: Sử dụng trích dẫn để thu hút sự chú ý, đồng thời nêu rõ bối cảnh dẫn đến bài học – tạo sự tò mò cho người đọc.

Về thân bài: Trình bày trải nghiệm có thực (thi trượt đội tuyển Văn) theo trật tự thời gian, từ đó rút ra ba bài học cụ thể. Sử dụng yếu tố tự sự (kể lại quá trình ôn thi, nhận kết quả, bắt đầu lại) và biểu cảm (cảm giác “bị đổ xô nước lạnh”, niềm vui “lặng lẽ và sâu lắng”). Các suy ngẫm, đúc rút được đặt xen kẽ và tập trung ở phần cuối thân bài, tác động vào cả nhận thức lẫn cảm xúc của người đọc.

Về kết bài: Nhắc lại thông điệp chính và kêu gọi hành động – khuyến khích người đọc dám đối mặt với thất bại và đứng dậy.

Về giọng điệu: Chân thành, tự nhiên, thể hiện rõ cá tính của người viết. Văn phong giản dị nhưng giàu cảm xúc, phù hợp với một bài chia sẻ bài học cuộc sống.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện