I. Tìm hiểu chung

1. Phong trào Thơ Mới (1932 – 1945)

Phong trào Thơ Mới là một trào lưu thơ ca về cơ bản có tính chất lãng mạn tiểu tư sản, hình thành và phát triển trong văn học Việt Nam những năm 1932 – 1945. Đây được xem là sự kiện mở ra “một thời đại mới trong thi ca” Việt Nam, đánh dấu sự chấm dứt của mười thế kỉ thơ ca trung đại và đưa thơ Việt Nam vào quỹ đạo hiện đại.

Trong Thi nhân Việt Nam, nhà phê bình Hoài Thanh từng chỉ ra ba dòng chính trong Thơ Mới: dòng chịu ảnh hưởng thơ phương Tây (Pháp), dòng chịu ảnh hưởng thơ Đường, và dòng ít chịu tác động các nguồn khác mà có tính cách Việt Nam rõ rệt.

Phong trào Thơ Mới trải qua ba giai đoạn chính. Giai đoạn 1932 – 1935 đánh dấu sự chớm nở, với cuộc đấu tranh gay gắt giữa thơ cũ và thơ mới; Thế Lữ là nhà thơ tiêu biểu nhất giai đoạn này. Giai đoạn 1936 – 1939 là thời kì rực rỡ nhất, cái Tôi Thơ Mới trở nên mạnh dạn bày tỏ khát vọng sống, khát vọng hưởng thụ và cả những nỗi khổ đau riêng; xuất hiện nhiều tên tuổi lớn như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê. Giai đoạn 1940 – 1945 thơ mới xuất hiện nhiều khuynh hướng khác nhau nhưng đã bắt đầu có sự thoái trào.

Về nội dung, Thơ Mới bộc lộ những tình cảm, cảm xúc cá nhân cũng như ý thức cá tính của con người với nhiều biểu hiện đa dạng, độc đáo. Về hình thức, Thơ Mới đã thực hiện cuộc đột phá mạnh mẽ vào những nguyên tắc thi pháp chi phối mười thế kỉ thơ trung đại: bài thơ được tổ chức theo dòng chảy tự nhiên của cảm xúc thay vì theo mô hình luật thơ định sẵn; câu thơ, cách gieo vần, ngắt nhịp, tạo nhạc điệu trở nên linh hoạt, tự do hơn; hình ảnh thơ thể hiện rõ nét dấu ấn chủ quan trong cách nhà thơ quan sát, cảm nhận và tưởng tượng về thế giới.

2. Tác giả Hàn Mặc Tử

Hàn Mặc Tử (1912 – 1940), tên khai sinh là Nguyễn Trọng Trí, sinh ra ở huyện Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình. Năm mười tám tuổi, ông theo gia đình vào sống tại thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định. Ông sinh ra trong một gia đình công giáo nghèo, có 5 anh chị em, học hết trung học tại trường Pellerin. Cuộc đời ông nhiều chông gai, khó khăn, đầy bi thương, nhất là trong chuyện tình cảm. Hàn Mặc Tử qua đời trong thời gian trị bệnh phong tại nhà thương Quy Hòa.

Hàn Mặc Tử sáng tác với nhiều bút danh như Lệ Thanh, Phong Trần, Minh Duệ Thị… Ông là một đại diện độc đáo của phong trào Thơ Mới, là nhân vật trụ cột và người khởi xướng Trường thơ Loạn Bình Định – một nhóm thi sĩ cùng chia sẻ nhiều quan điểm thẩm mĩ táo bạo, bao gồm Chế Lan Viên, Quách Tấn, Yến Lan, Bích Khê, Hoàng Diệp…

Thơ Hàn Mặc Tử bộc lộ một thế giới nội tâm mãnh liệt với những cung bậc cảm xúc được đẩy đến tột cùng. Ngôn ngữ thơ của ông giàu cảm giác mạnh với nhiều hình ảnh độc đáo, thể hiện trí tưởng tượng phóng khoáng, thậm chí dị kì. Đặc điểm thơ ông gồm hai mảng đối lập: một bên là những vần thơ điên loạn, ma quái; bên kia là những vần thơ trong trẻo, tươi tắn vô ngần. Thơ ông chịu ảnh hưởng trường phái thơ siêu thực. Đặc biệt, thơ tình Hàn Mặc Tử là những lời tình đau thương nhất trong thi ca Việt Nam – gói gọn cả không gian, cả thiên nhiên vạn vật trong đau khổ nhưng đó lại là niềm đau rất đẹp, rất thơ.

Những tác phẩm chính: Gái quê (1936), Thơ Điên (gồm 3 tập: Hương thơm, Mật đắng, Máu cuồng và Đau thương), Xuân Như Ý, Thượng Thanh Khí, Chơi giữa mùa trăng (thơ không vần, 1944) và các tác phẩm kịch: Duyên kì ngộ, Quần tiên hội…

Hàn Mặc Tử từng viết: “Tôi đã sống mãnh liệt và đầy đủ. Sống bằng tim, bằng phổi, bằng máu, bằng lệ, bằng hồn. Tôi đã phát triển hết cả cảm giác của Tình yêu. Tôi đã vui buồn, giận, hờn đến gần đứt sự sống.” Câu nói ấy chính là tuyên ngôn sống và sáng tạo của ông.

3. Tác phẩm Mùa xuân chín

Mùa xuân chín là bài thơ do Hàn Mặc Tử sáng tác, được xếp ở phần Hương thơm trong tập thơ Đau thương (1938). Cùng với Đây thôn Vĩ Dạ, Tình quê… đây là những thi phẩm đầy thơ mộng viết về cảnh quê, tình quê của Hàn Mặc Tử – mảng thơ trong trẻo, tươi tắn nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông.

II. Văn bản bài thơ

Trong làn nắng ửng khói mơ tan

Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng

Sột soạt gió trêu tà áo biếc

Trên giàn thiên lí. Bóng xuân sang.

Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời

Bao cô thôn nữ hát trên đồi

– Ngày mai trong đám xuân xanh ấy,

Có kẻ theo chồng, bỏ cuộc chơi.

Tiếng ca vắt vẻo lưng chừng núi

Hổn hển như lời của nước mây

Thầm thì với ai ngồi dưới trúc,

Nghe ra ý vị và thơ ngây.

Khách xa, gặp lúc mùa xuân chín

Lòng trí bâng khuâng sực nhớ làng

– Chị ấy, năm nay còn gánh thóc

Dọc bờ sông trắng nắng chang chang?

III. Phân tích chi tiết

1. Nhan đề bài thơ

Nhan đề “Mùa xuân chín” là một sáng tạo ngôn ngữ đặc sắc của Hàn Mặc Tử. Từ “chín” ở đây có thể hiểu theo hai cách tùy thuộc vào cấu tạo từ loại.

Nếu hiểu “chín” là động từ (danh từ + động từ): “mùa xuân chín” gợi cảm giác mùa xuân đang đi vào độ căng mọng và tươi đẹp nhất, và vẫn đang tiếp tục phát triển, đẹp hơn nữa – một quá trình vận động, biến đổi đang diễn ra.

Nếu hiểu “chín” là tính từ (danh từ + tính từ): “mùa xuân chín” gợi cảm giác mùa xuân đã đến độ tròn đầy, viên mãn – trạng thái đạt đến đỉnh điểm của vẻ đẹp.

Dù hiểu theo cách nào, nhan đề cũng gợi lên một mùa xuân ở thời khắc đẹp nhất, rực rỡ nhất, đồng thời ẩn chứa sự tiếc nuối bởi cái gì đã “chín” thì cũng sắp qua đi.

2. Khổ 1 – Bức tranh cảnh xuân thôn quê

Trong làn nắng ửng khói mơ tan

Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng

Sột soạt gió trêu tà áo biếc

Trên giàn thiên lí. Bóng xuân sang.

Khổ thơ đầu mở ra một bức tranh mùa xuân thôn quê thật thanh bình, duyên dáng và đằm thắm.

“Trong làn nắng ửng khói mơ tan” – chữ “làn” gợi một hơi thở nhẹ nhàng, nắng như mỏng tang, mềm mại trải đều trong không gian. Làn nắng lại “ửng” lên trong “khói mơ tan” – sương khói mùa xuân đang tan dần trong nắng ấm. Cảnh sắc nhẹ nhàng, đẹp dân dã mà huyền diệu, như mơ như thực.

“Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng” – từ láy “lấm tấm” gợi sự rơi rớt, rắc rải của ánh nắng trên mái nhà tranh, tạo nên sắc thái động cho cảnh vật. Nắng như đang rắc từ từ lên mái nhà tranh chút sắc xuân và hương xuân. Vài nét chấm phá đơn sơ mà tinh tế, gợi cảm, dung dị mà đáng yêu – gợi lên một sức sống đang lay động, bình yên, thân thuộc.

“Sột soạt gió trêu tà áo biếc” – từ láy “sột soạt” tái hiện âm thanh sống động của gió vờn qua tà áo. Động từ “trêu” nhân hóa gió thành một nhân vật tinh nghịch, đùa vui, tạo nên sự hóm hỉnh, duyên dáng cho cảnh xuân.

“Trên giàn thiên lí. Bóng xuân sang.” – dấu chấm giữa dòng thơ là một sáng tạo đặc biệt. Câu thơ có một sự ngưng đọng, ngập ngừng cảm xúc nhẹ nhàng, bâng khuâng, vấn vương đón “bóng xuân sang”. Cảm xúc ngưng tụ như nín thở ấy ẩn mình vào dấu chấm giữa dòng thơ – mạch thơ ngập ngừng như mạch cảm xúc. Bên giàn thiên lí, mùa xuân đã sang. Mùa xuân nhẹ nhàng bước đến, như có thể cầm được, ngắm được ngay trước mắt.

3. Khổ 2 – Xuân thì và dự cảm chia xa

Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời

Bao cô thôn nữ hát trên đồi

– Ngày mai trong đám xuân xanh ấy,

Có kẻ theo chồng, bỏ cuộc chơi.

“Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời” – hình ảnh ẩn dụ “sóng cỏ” kết hợp ba chữ “gợn tới trời” gợi tả làn cỏ xanh dập dờn trong gió xuân nhẹ thổi, trải dài bất tận đến tận chân trời. Cỏ như xanh mãi, tươi mãi trong không gian mênh mông, bao la – mùa xuân đang ở độ chín rực rỡ nhất.

“Bao cô thôn nữ hát trên đồi” – con người xuất hiện giữa cảnh xuân. Những cô thôn nữ hát trên đồi – tiếng hát mùa xuân dân dã, tình tứ và đáng yêu. Sắc xuân, hương xuân, tình xuân “đang chín” dần trong lòng thôn nữ.

Nhưng bỗng nhiên mạch thơ ngập ngừng, như có sự hẫng hụt, băn khoăn: “Ngày mai trong đám xuân xanh ấy / Có kẻ theo chồng, bỏ cuộc chơi.” “Đám xuân xanh ấy” chính là các cô thôn nữ đang ở tuổi thanh xuân rạng rỡ. Họ sẽ “chín” cùng mùa xuân và sẽ “theo chồng bỏ cuộc chơi”. Hai câu thơ vừa tự nhiên, hóm hỉnh vừa chứa đựng dự cảm tiếc nuối: tuổi xuân rồi cũng qua đi, cuộc vui rồi cũng tan.

4. Khổ 3 – Tiếng hát mùa xuân

Tiếng ca vắt vẻo lưng chừng núi

Hổn hển như lời của nước mây

Thầm thì với ai ngồi dưới trúc,

Nghe ra ý vị và thơ ngây.

Tiếng hát của các cô thôn nữ được miêu tả bằng những kết hợp từ ngữ độc đáo, ít gặp trong lời nói thông thường.

“Tiếng ca vắt vẻo lưng chừng núi” – từ “vắt vẻo” vốn dùng tả hình dáng, ở đây dùng tả âm thanh, tạo cảm giác tiếng hát lơ lửng giữa không trung, vướng víu trên lưng chừng núi, không bay đi mà cũng không rơi xuống.

“Hổn hển như lời của nước mây” – từ “hổn hển” gợi sự dồn dập, say đắm, nồng nàn. Tiếng hát như lời thì thầm của nước mây – vừa tự nhiên vừa huyền bí, mang hơi thở của đất trời mùa xuân.

“Thầm thì với ai ngồi dưới trúc / Nghe ra ý vị và thơ ngây” – tiếng hát nhỏ dần, trở thành lời thầm thì tình tứ, duyên dáng. Ai đó ngồi dưới trúc lắng nghe và cảm nhận “ý vị và thơ ngây” – vừa sâu sắc vừa hồn nhiên, trong trẻo.

Cả khổ thơ là bức tranh âm thanh tuyệt đẹp: tiếng hát mùa xuân hòa quyện vào thiên nhiên, vào nước mây, vào lùm trúc, tạo nên một không gian thơ mộng, tình tứ và đáng yêu.

5. Khổ 4 – Khách xa và nỗi nhớ bâng khuâng

Khách xa, gặp lúc mùa xuân chín

Lòng trí bâng khuâng sực nhớ làng

– Chị ấy, năm nay còn gánh thóc

Dọc bờ sông trắng nắng chang chang?

Khổ thơ cuối là bước ngoặt cảm xúc quan trọng của bài thơ. Nhân vật trữ tình hiện ra rõ nét: “Khách xa” – người lữ khách đang ở phương xa.

“Khách xa, gặp lúc mùa xuân chín / Lòng trí bâng khuâng sực nhớ làng” – cảnh xuân tươi đẹp nơi đất khách bỗng khiến lòng người bâng khuâng, “sực nhớ” quê hương. Từ “sực nhớ” diễn tả sự bất ngờ, đột ngột – kỉ niệm ùa về như một ánh chớp ký ức.

“Chị ấy, năm nay còn gánh thóc / Dọc bờ sông trắng nắng chang chang?” – hai câu thơ cuối là hình ảnh nằm trong tâm tưởng của nhân vật trữ tình: một cô gái gánh thóc bên bờ sông trắng nắng chang chang. “Chị ấy” – cách gọi vừa thân thương vừa xa xôi, có thể là một người quen, một kỉ niệm đẹp thời tuổi trẻ nơi quê nhà. Câu thơ kết thúc bằng dấu chấm hỏi – không phải hỏi ai mà là hỏi chính mình, hỏi ký ức, hỏi thời gian: liệu tất cả vẻ đẹp ấy có còn không?

Hình ảnh “bờ sông trắng nắng chang chang” đối lập hoàn toàn với không gian xuân trong trẻo ở những khổ thơ trước – nó thuộc về một mùa khác, một thời khắc khác trong ký ức. Điều này cho thấy nỗi nhớ của nhân vật trữ tình không chỉ nhớ mùa xuân mà nhớ cả quê hương, nhớ con người, nhớ những tháng ngày đã qua.

6. Hình tượng nhân vật trữ tình

Nhân vật trữ tình trong bài thơ là “Khách xa” – người lữ khách xa quê. Xuyên suốt bài thơ, mạch cảm xúc của nhân vật trữ tình có sự vận động rõ nét.

Ở hai khổ đầu, nhân vật trữ tình say mê ngắm nhìn cảnh xuân, lắng nghe tiếng hát mùa xuân với tâm trạng vui tươi, rạo rực. Ở khổ ba, cảm xúc lắng dần, sâu hơn khi lắng nghe tiếng hát “thầm thì” đầy ý vị. Đến khổ cuối, cảm xúc bỗng chuyển hướng đột ngột: cảnh xuân chín nơi đất khách khiến lòng “bâng khuâng sực nhớ làng” – nhớ quê hương, nhớ “chị ấy”, nhớ những kỉ niệm xa xôi.

Mùa xuân chín lúc thì dạt dào, lúc thì lắng dịu trong tâm hồn thi sĩ. Có lúc vồn vã, có lúc mênh mang, như đang lắng hồn mình vào bước đi của mùa xuân rồi bồi hồi, “sực nhớ” và “bâng khuâng”. Cái nhớ bâng khuâng của người lữ khách mãi mãi là tình thương mến, nỗi khát khao giao cảm với hương sắc và khúc nhạc mùa xuân, với làng quê thân thuộc nơi miền Trung.

Tất cả xuân sắc, xuân đẹp huy hoàng ấy chỉ là một ánh chớp kỉ niệm thoáng qua. Cái còn lại khiến người ta thêm buồn chính là ký ức về xuân thì của “chị ấy” ngày xa xưa. Cho nên ở hiện tại, người khách xa sực nhớ cũng là để ngậm ngùi, tiếc thương cho cái đẹp không biết bây giờ có còn không.

7. Cách gieo vần, ngắt nhịp và so sánh với thơ Đường luật

Cách gieo vần: Bài thơ gieo vần chân ở câu 2, 4; câu 5, 8; câu 10, 12; câu 14, 16. Các vần được gieo là “ang”, “ơi”, “ây”, “ang” – có sự thay đổi ở mỗi khổ thơ. Đặc biệt, các vần này đều mang âm hưởng vang vọng, kéo dài, gợi miền kí ức và nỗi nhớ của thi sĩ, sự nuối tiếc xa vời.

Cách ngắt nhịp: Khổ 1 chủ yếu nhịp 4/3, khổ 2 có sự biến hóa 2/2/3, khổ 3 nhịp 4/3, khổ 4 nhịp 2/2/3. Sự biến hóa của cách ngắt nhịp khiến giai điệu bài thơ lúc vui tươi hóm hỉnh, lúc trầm lắng suy tư. Đặc biệt, dấu chấm giữa dòng thơ “Trên giàn thiên lí. Bóng xuân sang” tạo nên sự ngưng đọng cảm xúc độc đáo.

So sánh với thơ Đường luật: Trong bài Thu hứng của Đỗ Phủ, vần chân gieo một vần duy nhất xuyên suốt bài (vần “âm” ở câu 1, 2, 4, 6, 8), nhịp thơ cố định 4/3 ở tất cả các câu. Còn trong Mùa xuân chín, vần chân thay đổi ở mỗi khổ, nhịp thơ linh hoạt biến hóa phù hợp với diễn tả tâm trạng. Mức độ chặt chẽ trong cách ngắt nhịp, gieo vần của Mùa xuân chín không quá khắt khe, gò bó như thơ Đường luật – đó chính là đặc trưng của Thơ Mới: tổ chức bài thơ theo dòng chảy tự nhiên của cảm xúc.

8. Mối liên hệ giữa nhịp, vần, hình ảnh, ngôn từ và mạch cảm xúc

Tất cả các yếu tố nghệ thuật trong bài thơ đều gắn bó mật thiết với mạch cảm xúc của nhân vật trữ tình.

Về nhịp: cách ngắt nhịp ngắn ở khổ đầu tạo cảm giác vui tươi, rồi nhịp dài hơn ở các khổ sau tạo cảm giác trầm buồn, sâu lắng – phản ánh sự thay đổi tâm trạng từ rạo rực đến hoài niệm, tiếc nuối.

Về vần: “ang”, “ơi”, “ây” đều mang âm hưởng vang vọng, gợi miền kí ức kéo dài thêm nỗi nhớ.

Về hình ảnh: hai khổ đầu đặc tả mùa xuân tươi đẹp, gợi không khí vui tươi rạo rực. Hai khổ sau là hình ảnh người con gái “bỏ cuộc chơi đi theo chồng” và “chị ấy” gánh thóc bên bờ sông, tạo sự tiếc nuối, buồn man mác.

Về ngôn từ: sự lựa chọn và kết hợp từ ngữ độc đáo – từ láy kết hợp với tính từ, danh từ (lấm tấm vàng, sột soạt gió, nắng chang chang), những kết hợp từ ít gặp (sóng cỏ, tiếng ca vắt vẻo, hổn hển như lời của nước mây) – tất cả tạo nên một ngôn ngữ thơ vừa gợi hình, gợi cảm, vừa giàu nhạc điệu.

Cảm xúc xuyên suốt bài thơ: trân trọng vẻ đẹp của mùa xuân, vẻ đẹp của thời thanh xuân thiếu nữ, nhưng cũng buồn bã, xót xa cho những gì đã và sẽ phải chia xa.

IV. Tổng kết

1. Nghệ thuật

Mùa xuân chín sử dụng hình ảnh giàu sức gợi, mang tính ẩn dụ để truyền tải thông điệp sâu sắc và đầy nhân văn. Ngôn từ hàm súc, cô đọng, nhiều kết hợp từ ngữ sáng tạo, độc đáo. Cách gieo vần và ngắt nhịp linh hoạt, biến hóa theo mạch cảm xúc – thể hiện đặc trưng của Thơ Mới so với thơ Đường luật trung đại.

2. Nội dung

Bài thơ đưa người đọc đến với một cảnh xuân thật lạ mà thật mới – vẻ đẹp mùa xuân đang ở độ chín, như chính vẻ đẹp con người đang ở tuổi đẹp nhất, rạo rực nhất. Qua đó thể hiện nỗi khát khao giao cảm mãnh liệt với cuộc đời, tình yêu quê hương và nỗi tiếc nuối trước sự trôi qua của thời gian, tuổi trẻ và cái đẹp.

Sơ Đồ Tư Duy

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện