Giới thiệu, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm truyện là dạng bài nói và nghe trong chương trình Ngữ văn 10. Bài viết dưới đây hướng dẫn các em nắm vững yêu cầu, cách chuẩn bị, kĩ năng thực hành nói – nghe và tham khảo bài nói mẫu.

I. Yêu cầu của bài nói

Bài nói giới thiệu, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm truyện cần đảm bảo hai yêu cầu chính:

Thứ nhất, nêu được tên truyện, tên tác giả; khái quát được giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.

Thứ hai, trình bày được các nhận định, đánh giá về tác phẩm truyện một cách thuyết phục: nêu luận điểm rõ ràng, phối hợp hợp lí phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ, làm nổi bật nội dung thuyết trình.

II. Hướng dẫn chuẩn bị nói và nghe

1. Chuẩn bị nói

a. Lựa chọn đề tài

Nếu sử dụng lại kết quả của bài viết thì đề tài đã được xác định (nói về cùng một tác phẩm và vấn đề nổi bật của tác phẩm ấy). Trên cơ sở bài viết đã được chỉnh sửa, hãy rút gọn hệ thống luận điểm, dẫn chứng thành một dàn ý phù hợp cho bài nói; chỉ giữ lại những luận điểm và dẫn chứng quan trọng.

Cũng có thể tìm đọc tác phẩm khác và chọn nói về một vấn đề, một khía cạnh nổi bật của tác phẩm đó.

b. Tìm ý và sắp xếp ý

Để tránh nói chung chung hoặc lan man, cần đặt tên cho bài nói (tên bài thể hiện rõ điều muốn nói, cả về nội dung và định hướng). Việc xác định ý và sắp xếp ý cũng được thực hiện theo quy trình giống như ở hoạt động Viết.

c. Xác định từ ngữ then chốt

Có thể sử dụng các cụm từ phù hợp với kiểu bài nói này như: “Về tác phẩm này, tôi xin tập trung nói về vấn đề…”; “Ấn tượng nổi bật nhất của tôi về tác phẩm là…”; “Đó là lí do không thể không nói đến khi lí giải sức hấp dẫn của tác phẩm này…”

2. Chuẩn bị nghe

Tìm hiểu trước một số nội dung có liên quan đến bài nói. Nên đọc lại các tri thức về thể loại truyện đã được học. Ngoài ra, nếu người nói cho biết trước tác phẩm truyện sẽ được sử dụng làm đề tài nói, có thể tìm đọc tác phẩm, phác thảo những suy nghĩ, cảm nhận cá nhân về tác phẩm ấy.

III. Thực hành nói và nghe

1. Người nói

Mở đầu: Nêu đề tài bài nói, trình bày lí do lựa chọn đề tài.

Triển khai: Trình bày các ý của bài nói theo dàn ý đã chuẩn bị.

Kết luận: Tóm tắt lại nội dung chính của bài nói, đưa ra một số ý tưởng mở rộng.

Lưu ý khi nói:

Sử dụng các từ ngữ chuyển tiếp để tạo sự liên kết chặt chẽ cho bài nói, giúp người nghe dễ theo dõi. Ví dụ: đầu tiên, tiếp theo, cuối cùng, tóm lại, thứ nhất, thứ hai…

Sử dụng giọng nói và ngữ điệu thích hợp: nhấn mạnh, lên giọng, xuống giọng khi cần thiết.

Sử dụng có hiệu quả các động tác hình thể, biết giao tiếp bằng mắt với người nghe và di chuyển vị trí một cách hợp lí.

Sử dụng các hình ảnh, biểu đồ… (nếu có) với mức độ vừa phải, cốt để làm nổi bật vấn đề muốn nói.

2. Người nghe

Chú ý lắng nghe bài nói của bạn.

Nghe trên tinh thần sẵn sàng đưa ra các ý kiến của mình để đối thoại với người nói.

Đặt câu hỏi để người nói trình bày, giải thích về những nội dung còn chưa rõ.

Trao đổi với người nói về những điểm mà mình chưa đồng tình.

3. Trao đổi

Người nghe đưa ra các nhận xét, góp ý về bài nói. Người nói tiếp nhận và trao đổi lại (thể hiện sự tán đồng hoặc không tán đồng, trả lời câu hỏi, bàn luận mở rộng…).

Lưu ý: Có nhiều cách đọc, cách giới thiệu và đánh giá khác nhau về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm truyện. Vì vậy, khi trao đổi, cả người nói và người nghe nên đối thoại trên tinh thần cởi mở, sẵn sàng chấp nhận sự khác biệt trong quan điểm.

IV. Dàn ý bài nói tham khảo

Mở bài: Giới thiệu về tác giả và tác phẩm.

Thân bài:

Giá trị nội dung: Nêu những ý chính về nội dung và bài học rút ra từ tác phẩm. Đánh giá, nhận xét nội dung truyện.

Giá trị nghệ thuật: Đưa ra những nghệ thuật đặc sắc trong truyện. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong tác phẩm.

Kết bài: Khẳng định giá trị của tác phẩm.

V. Bài nói mẫu

Đoạn văn mẫu 1: Nét độc đáo của tình huống truyện trong Chữ người tử tù

Tình huống giống như một lát cắt trên thân cây mà qua đó thấy được trăm năm đời thảo mộc, là nơi mà sự sống hiện lên đậm đặc nhất và cũng là điểm thấy được sáng tạo và tài năng người nghệ sĩ. Với bàn tay tài hoa của mình, Nguyễn Tuân trong “Chữ người tử tù” đã tạo ra một tình huống độc đáo, hấp dẫn đầy kịch tính: đó là cuộc kì ngộ giữa ba nhân vật quản ngục, Huấn Cao và thầy thơ lại. Truyện xoay quanh ba nhân vật ấy, trong đó nhân vật chính là Huấn Cao và quản ngục. Bằng tài hoa và sự tinh tế của mình, Nguyễn Tuân đã tạc dựng nên những hình tượng nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn và nhất là một tình huống truyện giàu kịch tính.

Tình huống truyện là một sự kiện có tính chất nổi bật mà qua đó bản chất đời sống được bộc lộ. Đối với truyện ngắn, tình huống truyện có ý nghĩa then chốt vì nó góp phần giúp cho cốt truyện phát triển, tính cách nhân vật được bộc lộ và tư tưởng nhà văn được sáng rõ. Trong “Chữ người tử tù”, tình huống truyện xoay quanh cuộc gặp gỡ kì ngộ giữa Huấn Cao và quản ngục. Đó là một tình huống có tính chất éo le, kịch tính và ngang trái, bởi Huấn Cao là tử tù còn quản ngục là quản tù; Huấn Cao đứng đầu đội quân phản nghịch triều đình còn quản ngục lại là công cụ bảo vệ triều đình, đại diện cho triều đình. Huấn Cao là một anh hùng có chí khí, khí phách hiên ngang và có tài viết chữ thư pháp, còn quản ngục mặc dù sống trong chốn cặn bã, lừa lọc, tàn nhẫn nhưng lại yêu cái đẹp, trọng người tài. Huấn Cao bị cầm tù về nhân thân nhưng tự do về nhân cách, còn quản ngục tự do về nhân thân nhưng lại bị cầm tù bởi nhân cách. Trên bình diện xã hội, họ ở hai chiến tuyến đối lập nhau, chính vì thế tình huống truyện càng gay gắt và kịch tính hơn.

Đoạn văn mẫu 2: Ý nghĩa của tình huống truyện trong Chữ người tử tù

Tình huống truyện giúp cho cốt truyện phát triển: từ cuộc gặp gỡ đến sự biệt đãi của quản ngục cho Huấn Cao, rồi đến sự hiểu nhầm của Huấn Cao trước tấm lòng của quản ngục, để rồi sự trân trọng và quý mến khi nhận ra tấm lòng chân thành và sự biệt đãi của quản ngục – một người biết quý trọng người tài, yêu cái đẹp. Đồng thời, tính cách nhân vật cũng được bộc lộ: Huấn Cao là người tài hoa uyên bác, anh hùng có khí phách, có thiên lương; quản ngục – đúng quản ngục của Nguyễn Tuân – dù sống trong chốn cặn bã, quay quắt nhưng tấm lòng yêu cái đẹp, biết trọng người tài của ông giống như một thanh âm trong trẻo trong bản nhạc xô bồ, hỗn loạn. Hoàn cảnh không thể nào thay đổi bản chất lương thiện và tốt đẹp trong tâm hồn con người.

Cũng qua tình huống ấy, tư tưởng nhà văn được bộc lộ: Nguyễn Tuân – một cây bút suốt đời đi tìm cái đẹp bị ẩn giấu và khuất lấp, thậm chí là cái đẹp độc đáo, mãnh liệt và ấn tượng – đã qua tình huống này ca ngợi cái đẹp: cái đẹp của tâm hồn và nhân cách con người, cái đẹp của tài năng. Đồng thời, việc ca ngợi và tìm ra cái đẹp kín đáo bị ẩn lấp ấy cũng chính là một biểu hiện kín đáo của lòng yêu nước khi ca ngợi những con người dân tộc. Bằng tài năng và tấm lòng yêu con người, yêu cái đẹp, Nguyễn Tuân đã sáng tạo ra được tình huống truyện đặc sắc và hấp dẫn. Chữ người tử tù luôn là một truyện ngắn cuốn hút bởi giọng riêng của Nguyễn Tuân.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện