Chùm thơ hai-cư (haiku) Nhật Bản là văn bản được giảng dạy trong chương trình Ngữ văn 10, gồm ba bài thơ tiêu biểu của ba nhà thơ: Ba-sô, Chi-y-ô và Ít-sa. Bài viết dưới đây giúp các em tìm hiểu về thể thơ hai-cư, các tác giả tiêu biểu, đồng thời phân tích chi tiết từng bài thơ về hình ảnh, nghệ thuật và ý nghĩa triết lí.

I. Khái quát về thơ hai-cư

1. Nguồn gốc và vị trí

Hai-cư là thể thơ truyền thống độc đáo của Nhật Bản – đất nước được mệnh danh là “thi quốc”. Thể thơ này được hình thành từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVII và đạt được những thành tựu nổi bật, trở thành một trong những hình thức cô đọng nhất của thơ ca thế giới. Khởi nguồn từ Nhật Bản, ngày nay hai-cư đã được sáng tác bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau trên khắp thế giới.

2. Hình thức

Thơ hai-cư thuộc loại ngắn nhất thế giới. Trong tiếng Nhật, cả bài chỉ gồm 17 âm tiết, ngắt thành 3 dòng theo cấu trúc 5-7-5 (dòng 1 và dòng 3 có năm âm tiết, dòng 2 có bảy âm tiết). Nguyên bản tiếng Nhật thực chất chỉ là một câu thơ duy nhất. Bản dịch tiếng Việt trong sách giáo khoa tuy không đáp ứng đầy đủ luật thơ về số âm tiết nhưng vẫn đảm bảo sự ngắn gọn, hàm súc đặc trưng của thể thơ này.

Về bố cục, dòng 1 thường giới thiệu chung, dòng 2 tiếp tục ý trên và chuẩn bị cho dòng 3, dòng 3 kết lại ý thơ nhưng không rõ ràng mà mở ra những suy ngẫm, cảm xúc cho người đọc ngân nga, lan tỏa.

3. Đặc điểm nổi bật

Về nội dung, thơ hai-cư phản ánh tâm hồn người Nhật – ưa thích hòa nhập với thiên nhiên. Nội dung thường hướng đến một phong cảnh, một vài sự vật cụ thể, một tứ thơ, một cảm xúc hoặc suy tư của người viết.

Về tứ thơ, hai-cư được cấu tứ quanh một phát hiện mang tính chất “bừng ngộ” về mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng, về sự tương thông đầy bí ẩn giữa thế giới và con người. Thơ thiên về khơi gợi hơn là miêu tả và diễn giải.

Về nghệ thuật, thơ hai-cư sử dụng thủ pháp tượng trưng, thiên về khơi gợi và suy tưởng; thấm đẫm tinh thần Thiền tông (Phật giáo) và tinh thần văn hóa phương Đông. Thơ hai-cư mang trong mình những cảm thức thẩm mĩ đặc trưng của người Nhật: vắng lặng, đơn sơ, u huyền, mềm mại, nhẹ nhàng. Ngôn ngữ kiệm lời, đa nghĩa, thường sử dụng “quý ngữ” – những từ chỉ mùa trong năm.

Sức sống và sự hấp dẫn của thơ hai-cư nằm ở khả năng kiệm lời mà vẫn gợi nhiều cảm xúc và suy tưởng.

II. Các tác giả tiêu biểu

1. Mát-chư-ô Ba-sô (Matsuo Bashô, 1644 – 1694)

Ba-sô là nhà thơ nổi tiếng của văn học Nhật Bản. Ông có công lớn trong việc hoàn thiện thơ hai-cư, đưa nó trở thành thể thơ độc đáo nhất của Nhật Bản. Ba-sô được xem là bậc thầy của thơ hai-cư, người đã nâng thể thơ này lên tầm nghệ thuật cao nhất.

2. Phu-cu-ma-xu-y-a Chi-y-ô (Fukumasuya Chiyo, 1703 – 1775)

Chi-y-ô là người đánh dấu sự hiện diện của các tác giả nữ trong truyền thống thơ hai-cư. Trước bà, thơ hai-cư của tác giả nữ thường bị coi thường và quên lãng. Bà đã trở thành một tiếng nói thơ ca độc đáo, được nhiều người yêu thích, mở ra một hướng đi mới cho nữ giới trong nền thơ ca Nhật Bản.

3. Cô-ba-y-a-si Ít-sa (Kobayashi Issa, 1763 – 1828)

Ít-sa là nhà thơ kiêm tu sĩ Phật giáo. Ông còn là họa sĩ tài ba, nổi tiếng với những bức tranh có đề các bài thơ hai-cư do chính ông sáng tác. Thơ Ít-sa thấm đẫm tinh thần Phật giáo, dành tình yêu thương cho những sinh vật nhỏ bé, bình thường nhất.

III. Phân tích chi tiết chùm thơ hai-cư

1. Điểm chung của ba bài thơ

Trước khi đi vào phân tích từng bài, cần nhận ra điểm chung nổi bật xuyên suốt cả ba bài thơ.

Về hình ảnh trung tâm: bài 1 là con quạ lặng lẽ trên cành khô trong chiều thu, bài 2 là dây hoa triêu nhan vương vào sợi dây gàu bên giếng, bài 3 là con ốc nhỏ chậm rãi trèo núi Phu-gi. Cả ba hình ảnh đều là những sự vật thường thấy trong thế giới tự nhiên – bình dị, nhỏ bé, thân thuộc. Chúng xuất hiện với vẻ thuần khiết, tự nhiên như vốn có, không tô vẽ thêm thắt, và mời gọi người đọc tự thưởng thức, cảm nhận.

Đó chính là đặc trưng của thơ hai-cư: tìm thấy cái đẹp, cái sâu sắc trong những điều giản dị nhất của đời sống.

2. Bài 1 – Ba-sô: “Trên cành khô / cánh quạ đậu / chiều thu”

a. Hình ảnh và không gian

Bài thơ mở ra với hình ảnh trung tâm là “cánh quạ” – loài vật nhỏ bé, tầm thường, thường gợi liên tưởng đến sự tang tóc, cô quạnh. Con quạ đậu trên “cành khô” – một hình ảnh cũng nhỏ bé, tầm thường, gợi sự tàn úa, khô héo. Hai hình ảnh nhỏ bé ấy được đặt trong thời gian “chiều thu” – thời khắc tàn tạ, u buồn nhất, khi ánh sáng dần lụi tắt và bóng tối bao la đang trùm xuống vạn vật.

Không gian của bài thơ mênh mông, vắng lặng. Màu sắc chủ đạo là gam xám, tối. Không khí ảm đạm, u buồn bao trùm toàn bộ bức tranh.

b. Sự “bừng ngộ” và cảm thức thẩm mĩ

Bài thơ chỉ vỏn vẹn ba dòng nhưng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc.

Trước hết là sự tương phản giữa thân hình đen muội nhỏ bé của con quạ với bóng tối bao la vô định của buổi chiều hôm. Sự tương phản này gợi nên cảm thức về cái nhỏ bé, cô đơn giữa cái mênh mông, bao la – người Nhật gọi là wabi, cảm thức về vẻ đẹp giản dị, khiêm nhường, đơn sơ.

Tiếp đến là trạng thái của con quạ: im lìm, tĩnh tại, không vọng động. Con quạ không kêu, không bay, chỉ lặng lẽ đậu trên cành khô như hòa vào sự tĩnh lặng của chiều thu. Đây là cảm thức sabi – sự tĩnh lặng cô tịch, u buồn nhưng đầy chiều sâu.

Sâu xa hơn, bài thơ gợi lên sự tỉnh thức về ý nghĩa của những khoảng lặng trong đời sống. Trong sự vắng lặng ấy ẩn chứa chiều sâu và sự bí ẩn của thế giới – đó là cảm thức yūgen (u huyền). Và cái đẹp của sự cô đơn, u buồn, tàn úa lại khiến con người nâng niu, trân trọng cuộc sống hơn – đó là cảm thức aware (bi cảm).

Bằng ba dòng thơ ngắn gọn, Ba-sô đã vẽ nên một bức tranh chiều thu điển hình của Nhật Bản: đơn sơ, tĩnh lặng, u buồn mà đầy gợi cảm, đầy triết lí.

3. Bài 2 – Chi-y-ô: “Ôi hoa triêu nhan! / Dây gàu vương hoa bên giếng / Đành xin nước nhà bên”

a. Hình ảnh và bối cảnh

Hình ảnh trung tâm của bài thơ là dây hoa triêu nhan vương vào sợi dây gàu bên giếng. Hai sự vật đặt cạnh nhau tạo nên một bức tranh giản dị, đời thường nhưng đầy thú vị.

Hoa triêu nhan (Asagao) là loài hoa rất phổ biến ở Nhật Bản, được gọi bằng nhiều cái tên gợi cảm như “kim tuyến của ban mai”, “trăng lúc chiều tà”, “cô gái đậu tía”… Hoa triêu nhan là biểu tượng cho cái đẹp của thiên nhiên ban sơ, thuần khiết nhưng mong manh. Sợi dây gàu là sự vật đời thường, xù xì, thô ráp, chỉ dùng để kéo gàu múc nước – vốn chẳng có gì đáng chú ý.

Thời gian là buổi sớm mai mùa thu – bắt đầu cho một ngày mới. Không gian trong lành, tĩnh lặng, thơ mộng.

b. Mối quan hệ giữa hoa triêu nhan và sợi dây gàu

Hai hình ảnh này vừa đối lập vừa tương trợ. Đối lập ở chỗ: hoa thì đẹp, mong manh, thuần khiết, còn sợi dây gàu thì tầm thường, thô ráp, cứng cáp. Nhưng chúng lại tương trợ, bổ sung cho nhau: hoa triêu nhan quấn quýt lấy sợi dây gàu, sợi dây gàu trở thành điểm tựa cho hoa vươn lên, và sự góp mặt của hoa làm mờ đi sự xù xì, thô ráp của sợi dây. Chúng nương tựa vào nhau, làm đẹp cho nhau – một hình ảnh đẹp về mối quan hệ hài hòa giữa các sự vật trong tự nhiên.

c. Cách ứng xử của nhân vật trữ tình và ý nghĩa triết lí

Điểm đặc sắc nhất của bài thơ nằm ở hành động của nhân vật trữ tình: “Đành xin nước nhà bên.” Buổi sáng ra giếng múc nước, thấy dây hoa triêu nhan đã quấn vào sợi dây gàu, nhân vật trữ tình không nỡ kéo dây gàu vì sợ làm hỏng hoa, đành đi xin nước nhà bên.

Hành động tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng chứa đựng tâm hồn vô cùng nhạy cảm và tinh tế. Nhân vật trữ tình yêu mến, trân trọng và nâng niu cái đẹp, không nỡ hủy hoại dù chỉ là một đóa hoa nhỏ nhoi. Bà nhìn thấy sự sống, nhìn thấy cái đẹp trong đóa triêu nhan bé nhỏ nhưng bền bỉ – và lựa chọn nhường nhịn, bảo vệ nó.

Ý nghĩa triết lí sâu sắc: con người cần biết nâng niu, trân trọng, gìn giữ sự sống và cái đẹp trong tự nhiên dù là nhỏ bé nhất. Đó là thái độ ứng xử đầy nhân văn của con người trước thiên nhiên – một bài học mang tính thời đại.

4. Bài 3 – Ít-sa: “Chậm rì, chậm rì / Kia con ốc nhỏ / Trèo núi Phu-gi”

a. Hai hình ảnh đối lập

Bài thơ xây dựng trên mối tương quan đối lập giữa hai hình ảnh.

“Con ốc nhỏ” là sinh vật nhỏ bé, bình thường, chậm chạp – tượng trưng cho cái tầm thường, yếu ớt trong cuộc sống. “Núi Phu-gi” (Fuji) là ngọn núi cao nhất Nhật Bản (3776m), biểu tượng cho sự to lớn, kì vĩ, cao cả – đỉnh cao mà bất kì ai cũng phải ngưỡng vọng.

Mối tương quan giữa hai hình ảnh tạo nên nhiều cặp đối lập: nhỏ bé đối lập với to lớn, bình thường đối lập với cao cả, chậm chạp đối lập với xa xôi. Sự chênh lệch ấy khiến hành trình của con ốc trở nên phi thường.

b. Ý nghĩa hành trình “chậm rì” của con ốc

Điều đáng chú ý là nhà thơ không thể hiện sự thương hại hay chê bai trước sự chậm chạp của con ốc. Ngược lại, hai chữ “chậm rì, chậm rì” lặp lại ở đầu bài thơ vừa gợi tả tốc độ di chuyển chậm rãi của con ốc, vừa toát lên sự ung dung, tự tại, kiên nhẫn.

Con ốc nhỏ bé, bình thường, chậm chạp nhưng vẫn dám trèo lên ngọn núi cao nhất Nhật Bản. Hình ảnh ấy mang nhiều tầng ý nghĩa: đó là biểu tượng cho ý chí, nghị lực, tinh thần không khuất phục trước khó khăn thử thách; là sự dám mơ ước và kiên trì theo đuổi mơ ước của riêng mình dù hoàn cảnh có bất lợi đến đâu; và sâu xa hơn, đó là sự ung dung, tự tại theo đuổi hành trình của riêng mình để đạt tới sự tự do trong tinh thần – thể hiện tinh thần Phật tính trong thơ Ít-sa.

c. Tâm hồn nhà thơ

Qua bài thơ, ta cảm nhận được tâm hồn Ít-sa: đó là sự cảm thương (aware), trân trọng, nâng niu, khâm phục và đồng cảm với những tạo vật nhỏ bé, bình thường trong cuộc đời – những sinh vật dám dũng cảm theo đuổi hành trình của riêng mình. Đó cũng là tâm hồn thanh tịnh, an nhiên trước cuộc đời – cảm thức karumi (nhẹ nhàng) trong mĩ học Nhật Bản.

Hai hình ảnh tưởng đối lập nhưng thực chất lại đồng nhất, tạo thành một chỉnh thể hài hòa: mỗi sự vật trong vũ trụ đều có vai trò, chức năng riêng và đều đang theo đuổi hành trình của riêng mình.

IV. Tổng kết

1. Nghệ thuật

Cả ba bài thơ hai-cư đều sử dụng hình ảnh giàu sức gợi, mang tính ẩn dụ để truyền tải thông điệp sâu sắc, triết lí và đầy nhân văn. Ngôn từ hàm súc, cô đọng – mỗi bài chỉ ba dòng ngắn ngủi nhưng mở ra cả một thế giới cảm xúc và suy tưởng. Thủ pháp tượng trưng, thiên về khơi gợi hơn miêu tả, kết hợp với “quý ngữ” (từ chỉ mùa) tạo nên đặc trưng riêng biệt của thơ hai-cư.

2. Nội dung

Mỗi bài thơ đều gợi nhiều cảm xúc và liên tưởng về mối quan hệ giữa con người, vạn vật và vũ trụ. Bài 1 của Ba-sô gợi cảm thức về sự cô đơn, tĩnh lặng và chiều sâu bí ẩn của thế giới. Bài 2 của Chi-y-ô gợi thái độ nâng niu, trân trọng cái đẹp và sự sống trong tự nhiên. Bài 3 của Ít-sa gợi tinh thần kiên trì, ung dung theo đuổi hành trình và mơ ước của riêng mình. Cả ba bài đều mang đến cho người đọc những bài học giàu giá trị nhân văn sâu sắc trong cuộc sống.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện