I. Yêu cầu của bài thảo luận

Khi tham gia thảo luận về một vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau, học sinh cần đáp ứng các yêu cầu sau:

Xác định rõ vấn đề cần thảo luận. Bao quát được diễn biến của cuộc thảo luận (những ý kiến đã nêu, những điều đã được làm rõ, những điều cần được trao đổi thêm). Thể hiện được thái độ tán thành hay phản đối trước những ý kiến đã phát biểu. Nêu được quan điểm, nhận định của bản thân về vấn đề (góc nhìn riêng và những phân tích, đánh giá cụ thể). Tôn trọng người đối thoại để cùng tìm tiếng nói chung về vấn đề.

II. Hướng dẫn chuẩn bị thảo luận

1. Chuẩn bị nói

Lựa chọn đề tài: Đề tài thảo luận cần được thống nhất trong cả lớp trước khi tiết học diễn ra hoặc ngay đầu tiết học. Nên chọn những đề tài gần gũi với đời sống của các bạn, đồng thời có ý nghĩa chung với cộng đồng, ví dụ: xây dựng văn hóa đọc, tôn trọng sự khác biệt, tham gia hoạt động thiện nguyện, học sinh có nên sử dụng mạng xã hội, nên hay không nên mặc đồng phục đến trường…

Nếu tiếp tục triển khai một đề tài nào đó của phần Viết trong bài học, cần có những điều chỉnh cần thiết về diễn đạt. Ví dụ: xung quanh chuyện điện thoại thông minh, nếu “bài luận thuyết phục” khuyên ta “cai nghiện” điện thoại thông minh thì bài nói tham gia thảo luận sẽ hướng tới trả lời câu hỏi: Chúng ta nên sử dụng điện thoại thông minh thế nào cho hợp lí?

Tìm ý và sắp xếp ý: Để ý kiến tham gia thảo luận thực sự có nội dung, cần chú ý trả lời các câu hỏi theo trình tự: Vấn đề chúng ta bàn có ý nghĩa như thế nào? Chúng ta đã có ý kiến khác nhau ra sao? Sự khác biệt đó có nguyên nhân từ đâu? Ý kiến của tôi là gì và tôi đã dựa vào cơ sở nào để nêu ý kiến đó? Chúng ta nên thống nhất với nhau trên những điểm nào?

Xác định từ ngữ then chốt: Với những cuộc thảo luận thuộc loại này, từ ngữ thường được dùng là: quan điểm (“quan điểm của tôi là…”), góc độ (“tôi nhìn nhận vấn đề theo một góc độ khác với bạn…”), khía cạnh (“còn một khía cạnh khác cần phải chú ý là…”), theo tôi, tôi cho rằng…

2. Chuẩn bị nghe

Tìm hiểu trước về vấn đề thảo luận để có cơ sở nắm bắt đúng ý những người nói và đánh giá được chuẩn xác các ý kiến tham gia thảo luận. Những điều cụ thể cần tìm hiểu trước: Vấn đề gì sẽ được thảo luận trong tiết học? Vấn đề đó lâu nay đã được bàn đến như thế nào? Có khía cạnh gì cần được trao đổi lại và khơi sâu thêm?

Phác thảo trước trong sổ tay hay vở ghi chép những loại nội dung cần ghi lại khi theo dõi cuộc thảo luận.

III. Các bước tiến hành thảo luận

Khi thảo luận về một vấn đề xã hội có những ý kiến khác nhau, các thành viên tham gia cuộc thảo luận luân phiên trình bày quan điểm của mình, đồng thời lắng nghe ý kiến của người khác để phản hồi. Mỗi cá nhân vừa ở tư cách người nói, vừa ở tư cách người nghe. Đích đến cuối cùng là tìm được tiếng nói chung, xác định một cách hiểu thống nhất về vấn đề.

Bước 1 – Mở đầu: Người điều hành nêu vấn đề xã hội cần thảo luận, đề nghị thư kí ghi chép các ý kiến.

Bước 2 – Triển khai: Lần lượt từng người phát biểu ý kiến về vấn đề. Người phát biểu tiếp sau có thể tán thành hoặc phản đối ý kiến của người nói trước đó và trình bày ý kiến của mình. Nếu phản đối, cần có sự phân tích, đưa ra lí lẽ và bằng chứng rõ ràng, cụ thể. Người bị phản đối có thể giải thích thêm hoặc tranh luận lại để bảo vệ quan điểm của mình. Khi tồn tại hai luồng ý kiến đối lập, người điều hành cần tổng hợp và hướng cuộc thảo luận vào trọng tâm.

Bước 3 – Tổng kết: Người điều hành tóm tắt các ý kiến đã nêu, chỉ ra những điểm thống nhất và chưa thống nhất, đưa ra kết luận chung về vấn đề.

IV. Yêu cầu đối với người nói và người nghe

Đối với người nói

Trình bày ý kiến ngắn gọn, rõ ràng, có luận điểm, lí lẽ và bằng chứng cụ thể. Thể hiện rõ quan điểm cá nhân: tán thành hay phản đối, đồng ý một phần hay không đồng ý hoàn toàn. Sử dụng giọng nói rõ ràng, tự tin, có ngữ điệu phù hợp. Giữ thái độ bình tĩnh, lịch sự khi bị phản bác; tránh nóng giận hay công kích cá nhân. Biết kết nối ý kiến của mình với ý kiến đã phát biểu trước đó (đồng tình, bổ sung hoặc phản biện).

Đối với người nghe

Lắng nghe chăm chú, ghi chép những ý chính. Không ngắt lời người nói khi chưa cần thiết. Đặt câu hỏi khi cần làm rõ ý kiến của người nói. Phản hồi trên tinh thần xây dựng, tôn trọng sự khác biệt.

V. Bài nói mẫu

Đề tài 1: Học sinh THPT nên hay không nên mặc đồng phục đến trường?

Bài nói ủng hộ việc mặc đồng phục

Thưa thầy/cô và các bạn,

Hôm nay, chúng ta cùng thảo luận về vấn đề: học sinh THPT nên hay không nên mặc đồng phục đến trường? Đây là câu hỏi không mới nhưng luôn nhận được nhiều ý kiến trái chiều. Về phần mình, tôi xin trình bày quan điểm ủng hộ việc mặc đồng phục.

Trước hết, đồng phục tạo nên sự bình đẳng giữa các học sinh. Trong một lớp học, hoàn cảnh gia đình mỗi bạn khác nhau. Nếu không mặc đồng phục, việc ăn mặc rất dễ trở thành thước đo vô hình phân biệt giàu – nghèo. Bạn có điều kiện thì mặc đồ hiệu, bạn khó khăn hơn thì cảm thấy tự ti. Đồng phục giúp xóa đi ranh giới ấy, để mọi người đến trường trong tinh thần bình đẳng, tập trung vào việc học thay vì lo nghĩ về ngoại hình.

Thứ hai, đồng phục tạo nên bản sắc và niềm tự hào trường học. Mỗi bộ đồng phục gắn liền với tên trường, logo, màu sắc đặc trưng – đó là biểu tượng của tập thể. Khi khoác lên mình bộ đồng phục, chúng ta ý thức rõ hơn rằng mình là thành viên của một cộng đồng, từ đó có trách nhiệm hơn với hình ảnh của bản thân và nhà trường.

Thứ ba, đồng phục giúp tiết kiệm thời gian mỗi sáng. Nghe có vẻ nhỏ, nhưng việc không phải đắn đo “hôm nay mặc gì” thực sự giảm bớt một áp lực không cần thiết, đặc biệt với những bạn vốn đã bận rộn với lịch học dày đặc.

Tôi cũng hiểu rằng nhiều bạn cho rằng đồng phục hạn chế quyền tự do thể hiện cá tính. Nhưng tôi nghĩ cá tính không chỉ thể hiện qua quần áo. Chúng ta hoàn toàn có thể thể hiện bản thân qua lời nói, hành động, năng lực học tập, sự sáng tạo trong các hoạt động ngoại khóa. Hơn nữa, đồng phục không phải lúc nào cũng cứng nhắc – nhiều trường đã thiết kế đồng phục đẹp, thoải mái, phù hợp với sở thích của học sinh.

Tóm lại, tôi cho rằng việc mặc đồng phục đến trường mang lại nhiều lợi ích thiết thực: tạo bình đẳng, xây dựng bản sắc tập thể và tiết kiệm thời gian. Tất nhiên, đây chỉ là góc nhìn của cá nhân tôi, và tôi rất mong được lắng nghe quan điểm từ các bạn. Xin cảm ơn!

Bài nói không ủng hộ việc mặc đồng phục

Thưa thầy/cô và các bạn,

Tôi đã lắng nghe ý kiến của bạn vừa rồi và tôn trọng quan điểm ấy. Tuy nhiên, tôi xin được nhìn nhận vấn đề từ một góc độ khác: tôi cho rằng việc bắt buộc mặc đồng phục đến trường ở bậc THPT không còn thực sự phù hợp.

Lí do đầu tiên: chúng ta đang ở độ tuổi cần được khuyến khích phát triển cá tính và sự tự tin. Trang phục là một trong những cách đơn giản nhất để mỗi người thể hiện bản thân. Khi bị bắt buộc mặc giống nhau, chúng ta vô tình bị tước đi quyền lựa chọn ấy. Ở nhiều nước phát triển, học sinh trung học không phải mặc đồng phục và điều đó không hề ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục.

Lí do thứ hai liên quan đến thực tế: không phải bộ đồng phục nào cũng phù hợp với tất cả học sinh. Nhiều bạn phản ánh rằng đồng phục chật, nóng, không thoải mái trong thời tiết mùa hè, hoặc kiểu dáng chưa đẹp mắt khiến các bạn không muốn mặc. Điều này ảnh hưởng đến tâm lí, sự thoải mái và cả hiệu quả học tập.

Tôi cũng muốn trao đổi lại ý kiến cho rằng đồng phục tạo sự bình đẳng. Theo tôi, bình đẳng thực sự không đến từ việc mặc giống nhau bên ngoài mà đến từ cách chúng ta đối xử với nhau. Sự phân biệt giàu nghèo nếu có thì vẫn thể hiện qua nhiều yếu tố khác như điện thoại, xe cộ, đồ dùng học tập. Giải quyết vấn đề bình đẳng cần bắt đầu từ nhận thức chứ không chỉ từ trang phục.

Tôi không phủ nhận hoàn toàn giá trị của đồng phục, nhưng tôi đề xuất rằng nhà trường nên linh hoạt hơn, chẳng hạn quy định mặc đồng phục vào một số ngày nhất định trong tuần và cho phép mặc tự do vào những ngày còn lại. Như vậy vừa giữ được bản sắc trường học, vừa tôn trọng quyền lựa chọn của mỗi học sinh.

Trên đây là góc nhìn của cá nhân tôi. Tôi mong rằng chúng ta có thể cùng tìm ra hướng giải quyết hợp lí nhất cho vấn đề này. Xin cảm ơn!

Đề tài 2: Chúng ta nên sử dụng mạng xã hội như thế nào cho hợp lí?

Bài nói mẫu – Quan điểm cá nhân

Thưa thầy/cô và các bạn,

Mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống, đặc biệt với thế hệ học sinh chúng ta. Có người cho rằng mạng xã hội mang lại nhiều lợi ích, có người lại cho rằng nó gây hại nhiều hơn. Theo tôi, vấn đề không nằm ở bản thân mạng xã hội tốt hay xấu, mà nằm ở cách chúng ta sử dụng nó.

Không thể phủ nhận mạng xã hội mang lại nhiều giá trị tích cực. Nhờ nó, chúng ta kết nối với bạn bè, gia đình dù ở bất kì đâu. Chúng ta tiếp cận được nguồn kiến thức phong phú: từ video bài giảng, kênh khoa học đến các nhóm học tập trực tuyến. Nhiều bạn còn khởi nghiệp, phát triển kĩ năng từ các nền tảng mạng xã hội. Đó là những điều rất đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, tôi cũng đồng tình với những bạn lo ngại về mặt trái của mạng xã hội. Nếu không kiểm soát, chúng ta rất dễ mất quá nhiều thời gian cho việc lướt mạng vô bổ, dẫn đến sao nhãng học tập. Nghiêm trọng hơn, thông tin trên mạng không phải lúc nào cũng chính xác; tin giả, thông tin sai lệch có thể khiến người dùng hoang mang, thậm chí đưa ra quyết định sai lầm. Ngoài ra, hiện tượng bắt nạt trực tuyến, so sánh bản thân với cuộc sống “hoàn hảo” của người khác cũng gây ra nhiều vấn đề tâm lí cho các bạn trẻ.

Vậy chúng ta nên sử dụng mạng xã hội như thế nào cho hợp lí? Tôi xin đề xuất một vài gợi ý. Trước hết, hãy đặt giới hạn thời gian sử dụng mỗi ngày và tuân thủ nghiêm túc. Tiếp theo, hãy chọn lọc nội dung tiếp nhận: theo dõi những trang cung cấp kiến thức bổ ích, hủy theo dõi những nguồn thông tin tiêu cực hoặc không đáng tin cậy. Quan trọng hơn, hãy luôn giữ tư duy phản biện: không vội tin, không vội chia sẻ, kiểm chứng thông tin trước khi phát tán. Cuối cùng, đừng để mạng xã hội thay thế những mối quan hệ thực; hãy dành thời gian gặp gỡ, trò chuyện trực tiếp với bạn bè và người thân.

Tóm lại, mạng xã hội giống như con dao hai lưỡi: dùng đúng cách thì nó là công cụ tuyệt vời, dùng sai cách thì nó trở thành mối nguy. Chúng ta – những người trẻ – cần trở thành người dùng thông minh, tận dụng được mặt tốt và biết cách tự bảo vệ mình trước mặt trái của nó. Tôi mong nhận được thêm ý kiến từ các bạn để chúng ta cùng tìm ra cách sử dụng mạng xã hội hợp lí nhất. Xin cảm ơn!

VI. Bảng đánh giá bài nói

Sau khi kết thúc phần thảo luận, học sinh có thể sử dụng các tiêu chí sau để đánh giá bài nói của mình và của bạn:

Về nội dung: Vấn đề thảo luận có được xác định rõ ràng không? Quan điểm có được trình bày cụ thể, có lí lẽ và bằng chứng thuyết phục không? Có nhìn nhận vấn đề đa chiều không? Có tôn trọng ý kiến khác biệt không?

Về hình thức trình bày: Giọng nói có rõ ràng, tự tin không? Có sử dụng ngôn ngữ phù hợp, lịch sự không? Thời gian trình bày có hợp lí không? Có tương tác tốt với người nghe không (giao tiếp bằng mắt, cử chỉ tự nhiên)?

Về kĩ năng nghe: Có lắng nghe chăm chú ý kiến của người khác không? Có phản hồi phù hợp, mang tính xây dựng không? Có biết kết nối ý kiến của mình với ý kiến đã phát biểu trước đó không?

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện