Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời là đoạn trích tiêu biểu trong sử thi Đăm Săn (Khan Đăm Săn) của người Ê-đê – Tây Nguyên. Đoạn trích kể về hành trình Đăm Săn vượt rừng núi hiểm trở để chinh phục Nữ Thần Mặt Trời, qua đó thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên, ý chí tự do và phẩm chất dũng cảm phi thường của người anh hùng đại diện cho cộng đồng Ê-đê. Bài viết dưới đây giúp các em tóm tắt, phân tích chi tiết đoạn trích và tìm hiểu nghệ thuật sử thi đặc sắc của Tây Nguyên.

I. Giới thiệu sử thi Đăm Săn

Đăm Săn (tên đầy đủ: Bài ca về chàng Đăm Săn) là pho sử thi nổi tiếng của người Ê-đê, Tây Nguyên, có dung lượng 2.077 câu. Sử thi được diễn xướng theo lối kể khan – một hình thức truyền thống độc đáo, trong đó già làng vừa kể, vừa hát, vừa sử dụng nét mặt, điệu bộ để diễn tả câu chuyện bên bếp lửa nhiều đêm liền, trong các nhà dài, trên chòi rẫy, vào dịp lễ hội hay lúc nông nhàn. Nghe kể khan Đăm Săn là một truyền thống văn hóa lâu đời của người Ê-đê.

Về nội dung, sử thi Đăm Săn kể về cuộc đời và những chiến công của chàng tù trưởng Đăm Săn. Sau khi chiến thắng Mtao Grự và Mtao Mxây để giải cứu vợ là Hơ Nhị và Hơ Bhị, Đăm Săn trở thành tù trưởng giàu mạnh, “danh vang đến thần, tiếng lừng khắp núi.” Nhưng chàng vẫn không dừng lại, quyết tâm đi chinh phục Nữ Thần Mặt Trời để không còn ai dám trái lời, không tù trưởng nào sánh được. Bị Nữ Thần từ chối, Đăm Săn kiên quyết ra về và chết trong Rừng Sáp Đen khi mặt trời lên cao. Sau cái chết của Đăm Săn, hình tượng người anh hùng được tái sinh qua Đăm Săn cháu trong phần tiếp theo của sử thi.

II. Tóm tắt đoạn trích “Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời”

Đăm Săn cùng người dẫn đường là Tăng Măng lên đường đi bắt Nữ Thần Mặt Trời. Họ đi suốt tháng suốt năm, lúc nghe sông nước rì rào, lúc nghe biển cả gào thét. Khi đến làng Đăm Par Kvây, chàng được tiếp đón trọng thể: trải chiếu trắng chiếu đỏ, đãi thuốc trầu, mổ gà nấu cơm, mời rượu ché quý.

Đăm Săn nói rõ ý định muốn cùng Đăm Par Kvây đi bắt Nữ Thần Mặt Trời. Đăm Par Kvây hết lời can ngăn: đường đi đầy cọp rắn, rừng thiêng nhiều chông gai, biết bao tù trưởng nhà giàu, dũng tướng anh hùng đã bỏ mạng nơi đây, Rừng Đen đất nhão đã chôn vùi nhiều người. Nhưng Đăm Săn kiên quyết không nghe, tuyên bố “người dũng tướng chắc chết mười mươi vẫn không lùi bước.” Đăm Par Kvây đành dặn dò chàng thúc ngựa chạy nhanh lúc trời còn tối, đất còn cứng, vì khi mặt trời chiếu xuống đất sẽ nhão ra.

Đăm Săn ra đi một mình, vượt rừng rậm núi xanh, cỏ tranh xé tay, gai mây đâm chân, không màng ăn uống. Chàng đến được nơi ở của Nữ Thần Mặt Trời – một ngôi nhà kì vĩ với cầu thang như cầu vồng, cối chày bằng vàng, tòa nhà dài dằng dặc, voi vây chặt sàn sân, xà ngang xà dọc đều thếp vàng. Nữ Thần Mặt Trời hiện ra với vẻ đẹp rực rỡ: váy ánh như sét, loáng như chớp, thân hình như nụ tai, cổ như cổ công, đi trông như diều bay ó liệng.

Đăm Săn bày tỏ mong muốn cùng nàng nên nghĩa vợ chồng, đưa nàng về làm duê, làm êngai với Hơ Nhị, Hơ Bhị. Nhưng Nữ Thần từ chối: nàng là con Thần Trời, quê hương nàng là nơi cuối đất chân trời; nếu nàng đi thì muôn loài sẽ chết, rừng sẽ tuyệt diệt, đất đai nứt nẻ, sông suối cạn khô. Đăm Săn vẫn kiên quyết không về, tuyên bố đã vượt bao gian khổ, giết tê giác cọp beo, chém ma thiêng quỷ ác, có lấy được nàng mới về.

Cuối cùng, Nữ Thần Mặt Trời dứt khoát từ chối. Đăm Săn đành quay về nhưng tuyên bố: “Sống được chết đành!” Chàng nhảy lên ngựa ra đi. Lúc đầu mặt trời mới ló, ngựa còn kiệu được. Khi ngựa đến giữa Rừng Đen, mặt trời lên cao, đất loãng ra, ngựa bắt đầu lún dần. Mặt trời lên quá xà dọc phía đông, ngựa lún đến sát bẹn. Đến khi mặt trời đứng bóng, ngựa không sao bước tới, cả ngựa cả Đăm Săn đều chìm xuống Rừng Sáp Đen.

III. Phân tích chi tiết

1. Nhân vật Đăm Săn

a. Ngoại hình phi thường

Đăm Săn được khắc họa với vẻ đẹp hình thể phi thường, mang tầm vóc của một vị thần. Khi đến nhà Đăm Par Kvây, chàng “chồm lên hai lần, leo hết cầu thang”, “giậm chân trên sàn sân, hai lần sàn sân làm như vỗ cánh, bảy hàng cột nhà chao qua chao lại từ đông sang tây.” Hình ảnh chàng ngồi xuống “trông nghênh nghênh như con rắn trong hang, ngang ngang như con cọp trong đầm, như con tê giác trong thung”, tiếng nói “oang oang như sấm gầm sét dậy” – tất cả đều vẽ nên chân dung một con người có sức mạnh vượt xa người thường.

Khi đến nhà Nữ Thần Mặt Trời, Đăm Săn tiếp tục hiện lên ấn tượng: “mặc một áo lụa đẹp, khoác ngoài một áo chiến cũng thật là đẹp, lông chân như chải, lông đùi như chuốt”, “chàng oai như một vị thần.” Người kể chuyện khẳng định: “Khắp các tù trưởng không một ai như chàng Đăm Săn cả!”

Vẻ đẹp ngoại hình của Đăm Săn là vẻ đẹp phi thường, mạnh mẽ, mang đặc trưng của nhân vật sử thi – hiện thân cho sức mạnh và lí tưởng thẩm mỹ của cộng đồng Ê-đê.

b. Hành động dứt khoát, dũng cảm

Hành động của Đăm Săn xuyên suốt đoạn trích đều mang tính dứt khoát, kiên quyết và dũng cảm phi thường.

Trước lời can ngăn của Đăm Par Kvây về rừng thiêng đầy hiểm nguy, nơi “biết bao tù trưởng nhà giàu, dũng tướng anh hùng đã bỏ mạng”, Đăm Săn tuyên bố: “Người dũng tướng chắc chết mười mươi vẫn không lùi bước.” Ông Đu, ông Điê – hai vị thần cao nhất của người Ê-đê – đét cho chàng một cái vào người để cảnh báo, nhưng chàng vẫn mặc kệ: “Diêng không cho tôi đi, cũng mặc.”

Trên hành trình, chàng “đi hết rừng rậm đến núi xanh, cỏ tranh xé tay, gai mây đâm chân, không màng ăn uống. Chàng đi, đi mãi, rừng núi quạnh hiu, vắng như không, không như vắng.” Đây là hình ảnh đặc trưng của người anh hùng sử thi: đơn độc đối mặt với thiên nhiên hoang dã, không lùi bước trước bất kỳ thử thách nào.

Khi bị Nữ Thần Mặt Trời từ chối, Đăm Săn không van xin mà quyết đoán quay về dù biết mình sẽ chết: “Sống được chết đành!” Hành động ấy thể hiện nguyên tắc danh dự – đặc trưng thống nhất của mẫu hình anh hùng sử thi ở nhiều dân tộc trên thế giới.

c. Lời nói thể hiện ý chí và khát vọng

Lời nói của Đăm Săn luôn thể hiện ý chí mãnh liệt và khát vọng lớn lao. Khi bày tỏ mục đích với Đăm Par Kvây, chàng nói thẳng: “Tôi đến rủ diêng, muốn cùng diêng mặt giáp mặt bàn xem chúng ta đi bắt Nữ Thần Mặt Trời có được hay không.”

Trước Nữ Thần Mặt Trời, Đăm Săn tự hào kể lại hành trình gian khổ: “Với cây chà gạc phát rẫy này, tôi đã rạch rừng tôi đi. Tôi đã giết tê giác trong thung, giết cọp beo trên núi, giết kên kên quạ dữ trên ngọn cây, chém ma thiêng quỷ ác trên đường đi. Tôi thương nàng da diết, lòng dạ tôi khôn nguôi, vì vậy tôi đã đến đây với nàng, muốn cùng nàng nên nghĩa vợ chồng, có lấy được nàng tôi mới về.” Lời nói vừa thể hiện sức mạnh, chiến công, vừa bộc lộ khát vọng chinh phục mãnh liệt.

Khi tuyên bố “khắp vùng Ê-đê trên cao, Mnông dưới thấp, khắp tây đông, thử hỏi còn ai dám chống lại Đăm Săn này”, chàng đã thể hiện ý thức về sức mạnh và vị thế của mình – không phải kiêu ngạo cá nhân mà là niềm tự hào của cộng đồng dồn tụ vào một con người.

d. Vẻ đẹp tính cách tổng hợp

Đăm Săn hội tụ những phẩm chất đẹp nhất của người anh hùng sử thi Ê-đê: dũng cảm phi thường, có khát vọng và lí tưởng lớn lao, kiên trì và quyết tâm thực hiện hành động, mang ý chí tự do. Chàng là nhân vật đại diện cho cộng đồng, là hiện thân cho vẻ đẹp và sức mạnh hình thể, phẩm chất dũng cảm, khát vọng chinh phục tự nhiên, mở mang lãnh thổ và ý chí tự do của cộng đồng Ê-đê.

2. Nhân vật Nữ Thần Mặt Trời

a. Không gian nhà của Nữ Thần

Trước khi Nữ Thần Mặt Trời xuất hiện, ngôi nhà của nàng đã được miêu tả với vẻ kì vĩ, lộng lẫy chưa từng thấy: “Cầu thang trông như cái cầu vồng. Cối giã gạo bằng vàng, chày cũng bằng vàng. Chày nhà tù trưởng giàu có này giã gạo trông cứ lấp la lấp lánh.” Bên trong là “tòa nhà dài dằng dặc, voi vây chặt sàn sân, chiêng xếp đầy nhà ngoài, cồng chất đầy nhà trong, tôi trai tớ gái như ong đi lấy nước, như vò vẽ đi chuyển hoa, các xà ngang xà dọc đều thếp vàng. Khắp các nhà giàu có, không thấy đâu có một ngôi nhà như vậy cả.”

Không gian nhà của Nữ Thần Mặt Trời là biểu tượng cho những vùng đất mới – giàu có, sung túc, tràn đầy ánh sáng – mà cộng đồng Ê-đê khát vọng chinh phục.

b. Ngoại hình rực rỡ

Nữ Thần Mặt Trời hiện ra với vẻ đẹp rực rỡ, siêu phàm: “Nàng mặc một váy ánh như sét, loáng như chớp. Mái tóc nàng vén bên tai trông thật là đẹp.” “Nàng đi trông như diều bay ó liệng, như nước lững lờ trôi cũng không bằng. Lỡ chân bước hụt chăng, nàng liền tần ngần đứng lại hay ngồi xuống, không một ai giống nàng cả.” “Trước mặt Đăm Săn là một cô gái thân hình như cái nụ tai, cổ như cổ công, nàng rõ ràng là con của Thần Đất và Thần Trời.”

Vẻ đẹp của Nữ Thần vừa quyền lực (ánh như sét, loáng như chớp) vừa nữ tính (đi như diều bay ó liệng, cổ như cổ công) – biểu trưng cho chế độ mẫu hệ trong văn hóa Ê-đê, nơi người phụ nữ giữ vai trò trung tâm, vừa mang quyền lực vừa mang vẻ đẹp mê hoặc.

c. Lời nói thể hiện sức mạnh tự nhiên

Lời Nữ Thần Mặt Trời từ chối Đăm Săn mang sức nặng của quy luật tự nhiên: “Nếu ta đi thì lợn dưới gà trên, cọp tê giác ngựa trâu sẽ chết hết. Chết cả người Kur, người Lào vì hết đất làm nương. Chết cả người Ê-đê Ê-ga vì không còn nước uống. Chết cả gầm ghì cu xanh vì không còn trái ăn. Nếu ta đi, cây trong rừng sẽ tuyệt diệt, cây trên rú sẽ chết khô, lau lách sẽ ngừng đâm chồi, cỏ cây sẽ tàn lụi, đất đai sẽ nứt nẻ, sông suối sẽ cạn khô.”

Qua lời nói ấy, Nữ Thần Mặt Trời hiện lên như biểu trưng cho sức mạnh của tự nhiên – nguồn sống của muôn loài. Nàng là con của Thần Trời, thuộc về trời đất, không thể rời đi vì sự tồn vong của vạn vật phụ thuộc vào nàng. Lời nàng đồng thời cũng là lời cảnh báo cho Đăm Săn về giới hạn mà con người không thể vượt qua trước sức mạnh tự nhiên.

d. Ý nghĩa hình tượng

Nữ Thần Mặt Trời mang nhiều tầng ý nghĩa biểu tượng: là biểu tượng cho chế độ mẫu hệ trong văn hóa Ê-đê với vẻ đẹp quyền lực và nữ tính; là biểu trưng cho sức mạnh không thể khuất phục của tự nhiên; và là biểu tượng cho những khát vọng, ước mơ chinh phục thiên nhiên của con người – một khát vọng đẹp đẽ nhưng đầy bi kịch.

3. Ý nghĩa hành động đi bắt Nữ Thần Mặt Trời

Hành động đi bắt Nữ Thần Mặt Trời của Đăm Săn mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc.

Trước hết, đó là biểu hiện của khát vọng chinh phục tự nhiên – khát vọng cốt lõi của cộng đồng Ê-đê thời cổ đại. Nữ Thần Mặt Trời là hiện thân của sức mạnh tự nhiên; chinh phục nàng đồng nghĩa với việc chinh phục thiên nhiên, làm chủ vũ trụ.

Hành động này còn là biểu tượng cho xung đột quyền lực giữa người đàn ông và người phụ nữ trong xã hội mẫu hệ Ê-đê. Đăm Săn muốn đưa Nữ Thần Mặt Trời về làm vợ, nhưng nàng – biểu trưng cho quyền lực nữ tính – từ chối và khẳng định sức mạnh tuyệt đối của mình.

Đồng thời, hành trình chinh phục Nữ Thần Mặt Trời còn biểu trưng cho khát vọng chinh phục những vùng đất mới của cộng đồng. Ngôi nhà lộng lẫy của Nữ Thần với cầu thang như cầu vồng, cối chày bằng vàng, xà ngang xà dọc thếp vàng – đó chính là hình ảnh những vùng đất mới giàu có mà cộng đồng Ê-đê mơ ước.

Cuối cùng, quyết tâm đi bắt Nữ Thần Mặt Trời bất chấp can ngăn thể hiện ý chí tự do của người anh hùng mang lí tưởng cộng đồng. Dù ông Đu, ông Điê cảnh báo, dù Đăm Par Kvây hết lời khuyên can, Đăm Săn vẫn kiên quyết ra đi – không phải vì bướng bỉnh mà vì ý chí tự do không chấp nhận giới hạn.

4. Hành động kiên quyết trở về và cái chết của Đăm Săn

Khi bị Nữ Thần Mặt Trời từ chối, Đăm Săn biết mình sẽ chết trong Rừng Sáp Đen nhưng vẫn kiên quyết trở về. Hành động ấy mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc.

Nhân vật sử thi là nhân vật hành xử theo nguyên tắc danh dự. Quyết tâm đi bắt Nữ Thần Mặt Trời hay quyết tâm trở về khi ý nguyện không thành đều thể hiện nguyên tắc danh dự của người anh hùng Ê-đê – không chấp nhận ở lại nơi mình bị từ chối, không cầu xin sự ban ơn.

Nhân vật sử thi cũng là nhân vật của cộng đồng. Họ là một phần của xóm làng, dù phiêu lưu tới những xứ sở xa xôi thì nơi chốn thực sự của họ bao giờ cũng là quê hương. Sứ mệnh của Đăm Săn là phục vụ cộng đồng; khi ý nguyện không thành, chàng phải quay lại với cộng đồng của mình dù hành trình đầy nguy hiểm.

Hành động bất chấp cảnh báo của Nữ Thần Mặt Trời còn biểu hiện nỗ lực chống lại định mệnh để khẳng định ý chí tự do. Người anh hùng sử thi đại diện cho ý chí tự do của con người, thậm chí vì ý chí ấy mà nhân vật có thể chống lại định mệnh.

Cái chết của Đăm Săn mang nhiều ý nghĩa: tô đậm phẩm chất dũng cảm, ý chí tự do, quyết tâm mãnh liệt và ý thức về danh dự – dù chết cũng không từ bỏ lí tưởng. Cái chết là thách thức cao nhất cho ý chí tự do và lòng can đảm. Đồng thời, đó là bi kịch của người anh hùng trong hành trình chinh phục thiên nhiên – con người có khát vọng vô hạn nhưng sức mạnh tự nhiên có những giới hạn không thể vượt qua. Cái chết còn nhằm nhấn mạnh sự tái sinh: Đăm Săn sẽ sống lại trong hình tượng Đăm Săn cháu – người tiếp nối hành trình của cậu trong phần tiếp theo của sử thi.

5. Đặc sắc nghệ thuật

a. Ngôn ngữ người kể chuyện và giọng điệu

Người kể chuyện ở ngôi thứ ba, kể từ điểm nhìn bên ngoài, hòa mình vào đám đông, vào cộng đồng: “Ai ai cũng từng nghe đồn Đăm Săn là một tù trưởng giàu mạnh, đầu đội khăn nhiễu, vai mang nải hoa; tiếng xì xào ca ngợi chàng đã vọng tới tai Nữ Thần Mặt Trời ở nhà trong; Khắp các tù trưởng không một ai như chàng Đăm Săn cả…”

Giọng điệu ngợi ca là giọng điệu xuyên suốt văn bản, được thể hiện qua thủ pháp khoa trương (“giậm chân trên sàn sân, hai lần sàn sân làm như vỗ cánh, bảy hàng cột nhà chao qua chao lại”), lối trùng điệp (lặp đi lặp lại các hình ảnh so sánh), lối so sánh ví von (“nghênh nghênh như con rắn trong hang, ngang ngang như con cọp trong đầm”), và tính ngữ cố định. Giọng điệu ngợi ca cũng thể hiện qua lời bình luận trực tiếp của người kể: “Khắp các tù trưởng không một ai như chàng Đăm Săn cả!”

Lời kể trong sử thi Đăm Săn phối hợp khéo léo giữa kể, tả và bình luận, với nhịp điệu chậm rãi, khoan thai, thường dừng lại ở những chi tiết và đoạn cao trào – đặc trưng riêng của lối kể khan Tây Nguyên.

b. Lời nhân vật

Lời nhân vật được thể hiện chủ yếu qua đối thoại. Đoạn trích có nhiều cuộc đối thoại đặc sắc: giữa Đăm Săn và Đăm Par Kvây (thể hiện sự can ngăn tha thiết đối lập với quyết tâm sắt đá), giữa Đăm Săn và Nữ Thần Mặt Trời (thể hiện khát vọng chinh phục đối lập với sức mạnh tự nhiên bất khả xâm phạm).

Lời đối thoại thể hiện rõ giọng điệu, cá tính riêng của từng nhân vật: Đăm Săn nói năng mạnh mẽ, dứt khoát, đầy khí phách; Đăm Par Kvây tha thiết, lo lắng; Nữ Thần Mặt Trời uy nghiêm, điềm tĩnh, mang sức nặng của quy luật tự nhiên.

c. Không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật trong đoạn trích được tổ chức thành hai hệ trục đặc sắc.

Theo trục ngang, không gian chia thành hai mảng: nhà (không gian văn hóa, nơi diễn ra sinh hoạt cộng đồng: nhà Đăm Par Kvây, nhà Nữ Thần Mặt Trời) và rừng (không gian thiên nhiên, đầy bí ẩn và thử thách: rừng rậm núi xanh, Rừng Sáp Đen). Đường là ranh giới ngăn cách giữa hai không gian này.

Theo trục dọc, không gian chia thành: không gian của người (mặt đất, làng bản) và không gian của trời (nơi ở của Nữ Thần Mặt Trời, ông Đu ông Điê). Rừng Sáp Đen là không gian ngăn cách giữa trời và đất, làm nổi bật khoảng cách giữa hai thế giới. Tuy nhiên, hành động của Đăm Săn – cưỡi ngựa vượt qua những con đường gian nan, qua Rừng Sáp Đen – cho thấy các không gian này tuy cách biệt nhưng vẫn tương thông: người trần có thể thâm nhập vào không gian của trời, giao tiếp với thần linh; và thần linh cũng thường can dự vào không gian con người.

Cấu trúc không gian này thể hiện quan niệm của người Ê-đê về vũ trụ: trời và đất là một thể thống nhất, tương thông; trong vũ trụ “vạn vật hữu linh”, con người và thần linh có thể dễ dàng giao tiếp với nhau.

IV. Sức sống của sử thi Đăm Săn

Sức sống của sử thi Đăm Săn và đoạn trích thể hiện ở nhiều phương diện.

Về phong tục, tập quán, tín ngưỡng: qua đoạn trích, ta thấy rõ nét văn hóa Ê-đê – nhà sàn với nhiều hàng cột, xà ngang xà dọc, cầu thang; vật dụng quý giá như chiêng, mâm đồng, chậu thau, ché rượu; phong tục tiếp khách trọng thể với thuốc, trầu, rượu ché quý; tín ngưỡng thờ ông Đu ông Điê…

Về quan niệm người anh hùng: người anh hùng Ê-đê đại diện cho sức mạnh, ý chí của cộng đồng, mang vẻ đẹp khỏe khoắn, có khát vọng và ước mơ lớn lao chinh phục vũ trụ, thiên nhiên.

Về nghệ thuật: lối kể khan chậm rãi, thường dừng lại ở những chi tiết cao trào, tạo điểm nhấn và sự hồi hộp; lời kể mang sắc thái riêng của Tây Nguyên; lời đối thoại thể hiện rõ giọng điệu, cá tính từng nhân vật.

V. Tổng kết

Về nội dung, đoạn trích ca ngợi vẻ đẹp hình thức và những phẩm chất đáng quý của người anh hùng trong văn hóa đồng bào Ê-đê: dũng cảm phi thường, khát vọng lớn lao, ý chí tự do, ý thức danh dự. Từ đó, đoạn trích giúp người đọc thấy được các đặc trưng văn hóa và khát vọng chinh phục tự nhiên, mở rộng thị tộc của dân tộc Tây Nguyên thời cổ đại.

Về nghệ thuật, đoạn trích thể hiện không gian nghệ thuật đặc sắc với cấu trúc nhà/rừng và người/trời; ngôn ngữ trang trọng, giọng điệu ngợi ca; sử dụng phong phú các biện pháp so sánh, phóng đại, trùng điệp; lối kể khan mang đậm sắc thái Tây Nguyên.

Sơ đồ tư duy

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện